پرامپت‌نویسی چیست؟ اصول نوشتن پرامپت خوب با مثال فارسی

پرامپت‌نویسی (Prompt Engineering) یعنی درخواستتان از هوش مصنوعی را طوری بنویسید که مدل مجبور به حدس زدن نشود. مدل باید بداند دقیقاً چه کاری می‌خواهید، برای چه کسی و با چه اطلاعاتی، و جواب را در چه شکل و اندازه‌ای تحویل بدهد. کلمهٔ جادویی و فرمول مخفی در کار نیست. پرامپت خوب بیشتر شبیه توضیحی است که به همکار باهوشی می‌دهید که تازه آمده است: همه‌چیز را بلد است جز ماجرای شما.

اصول این کار در ChatGPT، Claude و Gemini تقریباً یکی است. هر سه شرکت سازنده راهنمای رسمی پرامپت‌نویسی منتشر کرده‌اند و حرف اصلی همه‌شان شبیه هم است. پایین‌تر اول همین اصول را با مثال فارسی قبل و بعد می‌بینید، بعد فرق‌های کوچک هر مدل را، و آخر سر جدولی که کمک می‌کند از روی یک جواب بد بفهمید کدام بخش پرامپت جا افتاده است.

پرامپت چیست و چرا یک جمله این‌قدر جواب را عوض می‌کند؟

پرامپت (Prompt) هر چیزی است که برای مدل می‌فرستید تا جواب بدهد. بیشتر وقت‌ها یک متن است، ولی عکس، فایل یا صدا هم می‌تواند باشد. OpenAI در راهنمای پرامپت‌نویسی ChatGPT می‌گوید پرامپت‌نویسی یعنی همین ورودی را طوری طراحی کنید و آن‌قدر بهترش کنید که جواب مدل به سمتی برود که می‌خواهید.

دلیل اینکه یک جمله این‌قدر فرق می‌گذارد، این است که مدل زبانی هر جای خالی را با محتمل‌ترین حدس پر می‌کند. گوگل در راهنمای طراحی پرامپت Gemini مدل را به «تکمیل خودکار پیشرفته» تشبیه می‌کند. یعنی چیزی شبیه پیشنهاد کلمه در کیبورد گوشی، فقط خیلی قوی‌تر: هر چه بنویسید، محتمل‌ترین ادامه‌اش را می‌سازد.

اگر بنویسید «یک برنامهٔ ورزشی بده»، مدل نمی‌داند بیست‌ساله‌اید یا پنجاه‌ساله، باشگاه می‌روید یا در خانه تمرین می‌کنید، زانودرد دارید یا نه. پس یک برنامهٔ معمولی برای یک آدم معمولی می‌نویسد. جوابش غلط نیست، فقط به درد شما نمی‌خورد.

شرکت Anthropic، سازندهٔ Claude، آزمون ساده‌ای پیشنهاد می‌کند: پرامپتتان را به همکاری نشان بدهید که از ماجرا خبر ندارد و از او بخواهید طبق همان کار کند. اگر او گیج شد، مدل هم گیج می‌شود. این آزمون برای ChatGPT و Gemini هم جواب می‌دهد.

هفت اصل پرامپت‌نویسی با مثال قبل و بعد

این هفت اصل در راهنمای هر سه شرکت آمده است. لازم نیست هر بار همه‌شان را رعایت کنید، ولی هر وقت جوابی به دلتان ننشست، به احتمال زیاد یکی از همین‌ها جا افتاده است.

۱. کار را دقیق و مشخص بگویید

اولین قدم این است که بگویید دقیقاً چه چیزی، چند تا و برای چه موقعیتی می‌خواهید. گوگل در نکته‌های نوشتن پرامپت برای Gemini پیشنهاد می‌کند با مدل مثل یک همکار حرف بزنید و به‌جای چند کلمهٔ بریده، یک جملهٔ کامل بنویسید.

قبل: «ایده برای پست اینستاگرام.»

اگر جوابی پرجزئیات‌تر از حداقل لازم می‌خواهید، همین را هم بنویسید. به گفتهٔ Anthropic، مدل‌های تازه‌اش دستور را دقیق اجرا می‌کنند؛ پس اگر کار کامل‌تری در ذهن دارید، باید خودتان بخواهید و انتظار نداشته باشید مدل آن را از یک درخواست مبهم حدس بزند.

۲. به مدل نقش بدهید

یک جملهٔ کوتاه، مثلاً «مثل یک معلم صبور توضیح بده»، زاویهٔ نگاه و لحن جواب را عوض می‌کند. Anthropic در راهنمای پرامپت‌نویسی Claude می‌گوید حتی یک جملهٔ نقش هم اثر دارد. گوگل هم در فهرست بخش‌های یک پرامپت خوب، نقش (پرسونا) را اول آورده است.

قبل: «تورم را توضیح بده.»

همین سؤال با نقش «اقتصاددانی که برای یک گزارش رسمی می‌نویسد» جواب کاملاً دیگری می‌گیرد. فقط از نقش معجزه نخواهید. جملهٔ «تو بهترین وکیل ایران هستی» لحن و تمرکز جواب را عوض می‌کند، ولی قانونی به دانسته‌های مدل اضافه نمی‌کند و جوابش را هم درست‌تر نمی‌کند.

۳. زمینه بدهید و بگویید چرا

زمینه یعنی چیزهایی که فقط خودتان می‌دانید: شما کی هستید، این کار را برای چه می‌خواهید و جواب قرار است کجا به کار برود. توصیهٔ Anthropic این است که دلیل هر دستور را هم بنویسید. مثال خودش این است: به‌جای «هیچ‌وقت سه‌نقطه نگذار» بنویسید «این متن را یک موتور تبدیل متن به گفتار بلند می‌خواند و سه‌نقطه را نمی‌تواند تلفظ کند». مدلی که دلیل را بداند، هدف شما را بهتر می‌فهمد و جواب دقیق‌تری می‌دهد.

قبل: «این قرارداد را خلاصه کن.» و متن قرارداد زیرش.

به ترتیب این پرامپت دقت کنید: متن بلند اول آمده و سؤال آخر. Anthropic می‌گوید وقتی سند بلند بالای پرامپت باشد و سؤال در انتهایش، جواب بهتر می‌شود. گوگل هم برای Gemini همین را توصیه می‌کند و می‌گوید بعد از متن، با جمله‌ای مثل «بر اساس اطلاعات بالا» سراغ سؤال بروید.

خواستن عین جمله‌ها هم ترفند خود Anthropic است. مدل مجبور می‌شود اول بخش مربوط را پیدا کند و شما هم می‌توانید جوابش را با قرارداد تطبیق بدهید. البته این جواب جای مشورت با مشاور املاک یا وکیل را نمی‌گیرد و فقط کمک می‌کند بدانید از آن‌ها چه بپرسید. پیش از فرستادن قرارداد هم اسم، کد ملی و شماره تلفن را از متنش پاک کنید.

۴. شکل، اندازه و لحن جواب را تعیین کنید

اگر قالب جواب را نگویید، مدل قالب خودش را انتخاب می‌کند؛ گاهی یک مقالهٔ بلند پر از تیتر می‌نویسد و گاهی دو خط. بگویید جدول می‌خواهید یا فهرست یا پاراگراف، حدوداً چند خط یا چند کلمه، و با چه لحنی. OpenAI پیشنهاد می‌کند لحن را با صفت‌های روشن بخواهید، مثل رسمی، خودمانی، دوستانه، جدی یا شوخ.

قبل: «این دو گوشی را مقایسه کن.»

راهنمای Anthropic دو نکتهٔ ظریف دیگر هم دارد. اول اینکه بگویید چه می‌خواهید، نه فقط اینکه چه نمی‌خواهید: به‌جای «بولت و تیتر نگذار» بنویسید «با چند پاراگراف روان جواب بده». دوم اینکه شکل پرامپت روی شکل جواب اثر می‌گذارد؛ پرامپتی که خودش پر از تیتر و علامت باشد، معمولاً جوابی با همان ظاهر می‌گیرد.

۵. با نمونه نشان بدهید چه می‌خواهید

گاهی توضیح دادن لحن یا قالب سخت‌تر از نشان دادنش است. در این حالت، یکی دو نمونه از جوابی که دوست دارید از هر توضیحی کارسازتر است. به این روش «چندنمونه‌ای» (Few-shot) می‌گویند. گوگل توصیه می‌کند همیشه در پرامپت نمونه بگذارید و Anthropic هم نمونه را از مطمئن‌ترین راه‌ها برای تنظیم قالب، لحن و ساختار جواب می‌داند.

قبل: «برای محصول جدیدم کپشن بنویس: شال نخی دست‌باف.»

نمونه‌هایی انتخاب کنید که با هم فرق داشته باشند. اگر هر دو نمونه با یک کلمه شروع شوند، مدل احتمالاً کپشن تازه را هم با همان کلمه شروع می‌کند. گوگل هم هشدار می‌دهد که اگر نمونه‌ها خیلی زیاد باشند، مدل بیش از حد از رویشان کپی می‌کند. معمولاً دو سه نمونهٔ خوب بس است.

۶. محدودیت را روشن بگویید و اجازهٔ «نمی‌دانم» بدهید

محدودیت یعنی مرزهای کار: از کدام اطلاعات استفاده کند، چه چیزی را کنار بگذارد و جواب حداکثر چقدر باشد. یک محدودیت از بقیه مهم‌تر است و کمتر کسی می‌نویسدش: اجازه بدهید مدل بگوید نمی‌داند. Anthropic در راهنمای کم کردن جواب‌های ساختگی می‌گوید همین اجازهٔ ساده می‌تواند اطلاعات نادرست را خیلی کم کند.

قبل: «برای ویزای تحصیلی آلمان چه مدارکی لازم است؟»

این پرامپت جواب را دقیق‌تر می‌کند، ولی جای سایت سفارت را نمی‌گیرد. فهرست نهایی را همیشه از سایت رسمی سفارت یا سامانهٔ نوبت‌دهی آن بگیرید.

۷. قدم‌به‌قدم جلو بروید و جواب را اصلاح کنید

پرامپت خوب معمولاً بار اول درنمی‌آید. OpenAI هم پرامپت‌نویسی را کاری رفت‌وبرگشتی می‌داند: پرامپت را می‌فرستید، جواب را می‌خوانید، پرامپت را اصلاح می‌کنید و دوباره می‌فرستید. گوگل هم می‌گوید کار پیچیده را به چند پرامپت جدا بشکنید. مثلاً برای نوشتن رزومه می‌شود این‌طور جلو رفت:

1. «می‌خواهم برای کار در یک شرکت نرم‌افزاری رزومه بنویسم. اول فقط بگو چه بخش‌هایی لازم است و چه اطلاعاتی از من می‌خواهی.»
2. اطلاعات را می‌دهید و می‌نویسید: «حالا فقط بخش سوابق کاری را بنویس.»
3. «در سوابق کاری، به‌جای "مسئول پشتیبانی بودم" بنویس چه کار مشخصی کردم. عددها را فقط از متنی که دادم بردار.»

بازخوردتان هم باید مشخص باشد. «بهترش کن» به مدل نمی‌گوید چه چیزی بد بوده، ولی «پاراگراف دوم را نصف کن و مثال سوم را حذف کن» می‌گوید.

اگر نمی‌دانید پرامپتتان چه کم دارد، از خود مدل بپرسید. گوگل در راهنمای پرامپت‌نویسی Gemini در Workspace پیشنهاد می‌کند پرامپت را با «Make this a power prompt:» شروع کنید تا Gemini آن را بهتر کند. به فارسی هم می‌توانید بنویسید: «این پرامپت را بهتر کن و بگو چه اطلاعاتی کم دارد». پیشنهادش را بخوانید و اگر همان چیزی بود که می‌خواستید، از آن استفاده کنید.

پرامپتی را هم که زیاد به کار می‌برید، لازم نیست هر بار از اول بنویسید. می‌توانید آن را در یک پروژه یا دستیار شخصی ذخیره کنید؛ ChatGPT، Claude و Gemini هر کدام امکانی برای این کار دارند.

همه با هم: یک پرامپت کامل

حالا همهٔ این بخش‌ها را کنار هم بگذاریم. در تصویر زیر، پرامپت «قبل» را با «بعد» مقایسه کنید؛ هر رنگ یکی از بخش‌هایی است که بالا گفتیم.

متن همین پرامپت را پایین گذاشته‌ایم تا کپی کنید و جای کروشه‌ها را با اطلاعات خودتان پر کنید:

خط آخر را دست‌کم نگیرید. با آن، مدل به‌جای اینکه اسم مقاله یا رشته را از خودش بسازد، اول از شما سؤال می‌پرسد.

البته هر سؤالی این‌قدر مقدمه‌چینی نمی‌خواهد. برای «پایتخت استرالیا کجاست؟» نقش و قالب لازم نیست. هر چه کار شخصی‌تر و مهم‌تر باشد، بخش‌های بیشتری به کار می‌آید.

نکته‌های خود سازنده‌ها برای ChatGPT، Claude و Gemini

اصول بالا برای هر سه یکی است، ولی هر شرکت در راهنمایش روی چیزهای متفاوتی دست گذاشته است. اگر هنوز بین این سه انتخاب نکرده‌اید، مقایسهٔ ChatGPT، Gemini و Claude کمکتان می‌کند.

ChatGPT

• به مدل «فکرکننده» هدف بدهید و به مدل سریع دستور دقیق. OpenAI در راهنمای پرامپت‌نویسی‌اش می‌گوید با مدل‌های استدلالی، که پیش از جواب دادن فکر می‌کنند، مثل یک همکار باتجربه رفتار کنید: هدف را بگویید و جزئیات را به خودش بسپارید. مدل‌های سریع‌تر به همکار تازه‌کاری می‌مانند که با دستورهای دقیق و قدم‌به‌قدم بهتر کار می‌کند.
• بخش‌ها را از هم جدا کنید. همین راهنما پیشنهاد می‌کند بخش‌های پرامپت را با تیتر یا برچسب مشخص کنید تا معلوم باشد کجا دستور است و کجا متنی که مدل باید رویش کار کند. در عمل کافی است بنویسید «متن:» و متن را بگذارید، و بعد «کار:» و دستورتان را.
• ترجیح‌های ثابت را یک بار بگویید. اگر همیشه جواب کوتاه یا فارسی خودمانی می‌خواهید، آن را در دستورالعمل‌های شخصی ChatGPT (Custom Instructions) بنویسید تا لازم نباشد در هر پرامپت تکرارش کنید.

Claude

• صریح باشید. Claude دستور را دقیق اجرا می‌کند. اگر بنویسید «چند پیشنهاد برای بهتر شدن این متن بده»، ممکن است فقط پیشنهاد بدهد و متن را بازنویسی نکند. پس اگر متن بازنویسی‌شده می‌خواهید، همین را بنویسید.
• دلیل بیاورید و متن بلند را بالا بگذارید. هر دو ترفندی که در اصل سوم گفتیم، از راهنمای خود Anthropic است.
• اندازهٔ جواب را خودتان بگویید. به گفتهٔ Anthropic، Claude Opus 5 به‌طور پیش‌فرض جواب‌های بلندتری از مدل‌های قبلی می‌نویسد؛ اگر جواب کوتاه و جمع‌وجور می‌خواهید، باید خودتان بخواهید. اگر با Claude تازه آشنا شده‌اید، معرفی Claude را ببینید.

Gemini

• چهار بخش پیشنهادی گوگل را در نظر بگیرید. گوگل پرامپت خوب را چهار بخش می‌داند: نقش، کار، زمینه و قالب. خودش هم می‌گوید لازم نیست هر بار هر چهار تا را بنویسید.
• مستقیم بنویسید و جزئیات را بخواهید. راهنمای گوگل برای Gemini 3 می‌گوید هدف را روشن و کوتاه بگویید و از جمله‌های اضافه و لحن اصرارآمیز دوری کنید. همین راهنما می‌گوید Gemini 3 به‌طور پیش‌فرض جواب مستقیم و کوتاه می‌دهد و اگر توضیح مفصل‌تر می‌خواهید، باید روشن بخواهید.
• متن را اول بگذارید و سؤال را آخر. وقتی فایل یا متن بلند می‌دهید، اول همه را بگذارید و دستور را در انتها بنویسید، با جمله‌ای مثل «بر اساس اطلاعات بالا».

همان‌طور که دیدید، Claude Opus 5 به‌طور پیش‌فرض بلندتر می‌نویسد و Gemini 3 کوتاه‌تر. پس اندازهٔ جواب را همیشه خودتان بگویید تا نتیجه به عادت مدل بستگی نداشته باشد.

جواب بد گرفتید؟ ببینید چه چیزی کم بوده

جواب‌های بد معمولاً نشانه‌های آشنایی دارند. نشانه را در ستون اول پیدا کنید و جملهٔ ستون آخر را به پرامپت اضافه کنید یا در پیام بعدی بفرستید.

ردیف آخر را جدی بگیرید. دانش هر مدل تا تاریخ مشخصی به‌روز است و هیچ پرامپتی چیزی را که مدل ندیده به او یاد نمی‌دهد. اگر خبر یا قیمت امروز را می‌خواهید، یا جست‌وجوی وب را روشن کنید یا متن تازه را خودتان بدهید.

چیزهایی که پرامپت خوب درستشان نمی‌کند

پرامپت خوب احتمال اشتباه را کم می‌کند، ولی صفرش نمی‌کند. گوگل هم در راهنمایش تأکید می‌کند که پیش از استفاده از جواب، درستی و ربطش را خودتان بررسی کنید. عدد، قانون، دوز دارو و هر چیزی را که پای پول وسط است، از منبع اصلی چک کنید.

حواستان باشد چه اطلاعاتی را به هوش مصنوعی ندهید. رمز عبور، شماره کارت، کد ملی و عبارت بازیابی کیف پول ارز دیجیتال جایشان در هیچ پرامپتی نیست، هر قدر هم پرامپت حرفه‌ای باشد.

اگر به مدل اجازه می‌دهید صفحهٔ وب یا فایل دیگران را بخواند، ممکن است داخل آن متن دستوری پنهان شده باشد که مدل را از مسیرش خارج کند. به این حمله پرامپت اینجکشن می‌گویند و هر چه هوش مصنوعی به حساب‌ها و پولتان نزدیک‌تر باشد، خطرش جدی‌تر می‌شود.

در ترید و سرمایه‌گذاری هم پرامپت خوب از مدل پیشگو نمی‌سازد. مدل می‌تواند مفهوم را توضیح بدهد، خبر را خلاصه کند و حساب‌وکتاب ریسک را با شما مرور کند، ولی هیچ پرامپتی سیگنال هوش مصنوعی را قابل‌اعتماد نمی‌کند. اگر همین اصول را برای بازار ارز دیجیتال می‌خواهید، پرامپت‌های آمادهٔ ترید را ببینید.

برای پرامپت‌نویسی اشتراک پولی لازم است؟

نه. هر هفت اصل در نسخهٔ رایگان ChatGPT، Claude و Gemini هم کار می‌کند و بهترین راه یاد گرفتنش همین است که چند هفته با یک نسخهٔ رایگان تمرین کنید. فرق نسخه‌های پولی در سقف پیام، حجم فایلی که یک‌جا می‌خوانند و مدل‌های قوی‌تر است. جزئیاتش را در معرفی ChatGPT Plus نوشته‌ایم.

اگر به جایی رسیدید که سقف نسخهٔ رایگان جلوی کارتان را گرفت، می‌توانید اشتراک ChatGPT را از فروشگاه سواپ‌ولت بخرید. اشتراک روی حسابی فعال می‌شود که با ایمیل خودتان ساخته‌اید، پس گفت‌وگوها و پرامپت‌های ذخیره‌شده‌تان فقط مال خودتان می‌ماند.