کازماس (ATOM) چیست؟ اینترنت بلاک‌چین‌ها و نقش اتم به زبان ساده

کازماس (Cosmos، که بعضی‌ها «کازموس» هم می‌نویسند) جعبه‌ابزاری است برای ساختن بلاک‌چین. هر تیمی با آن می‌تواند بلاک‌چین مخصوص پروژه خودش را بسازد و بعد با پروتکلی به اسم IBC به بلاک‌چین‌های دیگر وصلش کند. ATOM توکن «کازماس هاب» است، یکی از همین بلاک‌چین‌ها. دارندگان ATOM با استیک کردنش امنیت هاب را تأمین می‌کنند و درباره تغییرات آن رأی می‌دهند.

خیلی از معرفی‌ها فاصله «کازماس» و «ATOM» را جا می‌اندازند. ده‌ها شبکه با ابزارهای کازماس ساخته شده‌اند و کار می‌کنند، بی‌آنکه حتی یک ATOM لازم داشته باشند. سال‌هاست سر همین بحث است که رشد کازماس اصلاً به نفع دارنده ATOM تمام می‌شود یا نه.

کازماس چه مشکلی را حل می‌کند؟

تیمی را در نظر بگیرید که می‌خواهد یک صرافی غیرمتمرکز بسازد. دو راه دارد. می‌تواند قرارداد هوشمندش را روی شبکه شلوغی مثل اتریوم بگذارد و با بقیه پروژه‌ها سر جای بلاک و کارمزد رقابت کند. یا بلاک‌چین مخصوص خودش را راه بیندازد که فقط کار همان صرافی را انجام دهد. به این دومی «بلاک‌چین اختصاصی برنامه» یا اپ‌چین (App-chain) می‌گویند.

راه دوم دست تیم را باز می‌گذارد. خودش تعیین می‌کند کارمزد با چه توکنی پرداخت شود، بلاک‌ها هر چند ثانیه ساخته شوند و قوانین شبکه چطور عوض شود. ولی ساختن بلاک‌چین از صفر سال‌ها کار می‌برد و تازه آخرش شبکه‌ای داشتید که با هیچ شبکه دیگری حرف نمی‌زد. کازماس برای هر دو گرفتاری جواب آماده دارد.

نمونه‌اش کم نیست. اسموسیس (Osmosis) صرافی غیرمتمرکزی است که بلاک‌چین خودش را دارد. dYdX برای نسخه چهارم صرافی معاملات آتی‌اش از اتریوم بیرون آمد و زنجیره‌ای با ابزارهای کازماس ساخت. اینجکتیو و سلستیا (Celestia) هم روی همین ابزارها ساخته شده‌اند. هیچ‌کدام برای کارمزد یا امنیتشان ATOM نمی‌خواهند و هر کدام توکن و اعتبارسنج‌های خودشان را دارند.

سه قطعه اصلی: Cosmos SDK، CometBFT و IBC

جعبه‌ابزار کازماس سه قطعه اصلی دارد:

• CometBFT: موتور شبکه و اجماع، یعنی بخشی که اعتبارسنج‌ها با آن سر ترتیب تراکنش‌ها به توافق می‌رسند. اسم قدیمی‌اش تندرمینت (Tendermint) بود و هنوز در خیلی از متن‌ها همین اسم را می‌بینید. بلاکی که بیش از دوسوم قدرت رأی امضایش کند نهایی می‌شود و دیگر برنمی‌گردد. برای همین تراکنش ATOM روی خود شبکه با یک بلاک قطعی می‌شود و لازم نیست مثل بیت‌کوین منتظر چند تأیید پشت سر هم بمانید.
• Cosmos SDK: کتابخانه‌ای از ماژول‌های آماده برای حساب‌ها، انتقال توکن، استیک، رأی‌گیری و کارهای دیگر. تیم سازنده فقط بخشی را که مخصوص پروژه خودش است از نو می‌نویسد.
• IBC: پروتکلی که بلاک‌چین‌های مستقل با آن پیام و توکن رد و بدل می‌کنند. لقب «اینترنت بلاک‌چین‌ها» را کازماس به خاطر همین قطعه به خودش داده است.

CometBFT تا وقتی کمتر از یک‌سوم اعتبارسنج‌ها خراب یا بدخواه باشند درست کار می‌کند. چرایش را در مقاله الگوریتم اجماع مفصل نوشته‌ایم.

خود کازماس هاب هم با همین ابزارها ساخته شده است. طبق مستندات کازماس هاب، هاب این روزها نسخه ۲۸ نرم‌افزار Gaia را اجرا می‌کند، روی Cosmos SDK نسخه ۰٫۵۳ و CometBFT نسخه ۰٫۳۸.

IBC چطور کار می‌کند؟

IBC با بیشتر پل‌های کراس‌چین یک فرق مهم دارد. در خیلی از پل‌ها گروهی نگهبان یا یک قرارداد هوشمند قول می‌دهند که توکنتان آن طرف رسیده و شما به همان گروه اعتماد می‌کنید. در IBC هر زنجیره یک «کلاینت سبک» از زنجیره مقابل نگه می‌دارد. سرخط بلاک‌های طرف مقابل را دنبال می‌کند و اثبات هر پیام را خودش با آن‌ها می‌سنجد.

نمودار زیر مسیر فرستادن ۱۰ ATOM از کازماس هاب به اسموسیس را نشان می‌دهد. به رله‌کننده دقت کنید: فقط پیام را جابه‌جا می‌کند و نمی‌تواند چیزی جعل کند.

وقتی ATOM را با IBC به اسموسیس می‌برید، ATOM اصلی در هاب قفل می‌ماند و آن طرف یک نسخه معادل ساخته می‌شود که اسمش با `ibc/` شروع می‌شود. موقع برگشت، این نسخه سوزانده می‌شود و ATOM اصلی آزاد می‌شود. اگر روزی در کیف پولتان توکنی با چنین اسمی دیدید، تقریباً همیشه با IBC از زنجیره دیگری آمده است.

حد این امنیت را هم بدانید. IBC امنیت دو زنجیره را به هم گره می‌زند. اگر زنجیره مبدأ هک شود یا اعتبارسنج‌هایش با هم تبانی کنند، کلاینت سبک هم هر چه آن‌ها امضا کرده باشند قبول می‌کند. IBC جلوی دروغ گفتن رله‌کننده را می‌گیرد، ولی کاری از دستش برای خراب شدن خود زنجیره‌ها برنمی‌آید.

IBC دیگر فقط مال شبکه‌های کازماس نیست. فروردین ۱۴۰۴ شرکت اینترچین لبز (Interchain Labs) نسخه‌ای به اسم IBC Eureka را راه انداخت که اتریوم را از مسیر کازماس هاب به شبکه IBC وصل می‌کند.

کازماس در برابر پولکادات

این دو پروژه را اغلب با هم مقایسه می‌کنند، چون هر دو دنبال شبکه‌ای از بلاک‌چین‌های به‌هم‌وصل‌اند. فرق اصلی‌شان امنیت است. در پولکادات زنجیره‌های متصل امنیتشان را از زنجیره مرکزی می‌گیرند و برای همین در زمان پردازش آن شریک‌اند. در کازماس هر زنجیره معمولاً اعتبارسنج‌ها و توکن خودش را دارد و امنیتش هم پای خودش است. پروژه‌های کازماس آزادترند، ولی زنجیره‌ای با اعتبارسنج‌های کم و توکن کم‌ارزش امنیت کمتری هم دارد.

ATOM به چه کاری می‌آید؟

ATOM توکن خود کازماس هاب است، نه توکن همه شبکه‌های کازماس. چهار کاربرد دارد:

• استیک و امنیت هاب: اعتبارسنج‌ها و کسانی که ATOM را به آن‌ها می‌سپارند با قفل کردن ATOM امنیت هاب را تأمین می‌کنند و در عوض پاداش می‌گیرند.
• رأی‌گیری: ATOM استیک‌شده حق رأی دارد و هر تغییری در هاب، از نرخ تورم تا ارتقای نرم‌افزار، با رأی‌گیری روی همین زنجیره تصویب می‌شود.
• کارمزد تراکنش‌های هاب: هر تراکنش روی کازماس هاب کارمزدی به ATOM دارد.
• دارایی در بقیه شبکه‌ها: ATOM با IBC به زنجیره‌های دیگر می‌رود و آنجا در صرافی‌های غیرمتمرکز و وام‌دهی استفاده می‌شود. این کاربرد به خود هاب ربطی ندارد و فقط به این بستگی دارد که بقیه بخواهند ATOM داشته باشند.

آدرس‌های کازماس هاب با `cosmos1` شروع می‌شوند. شبکه‌های دیگر این خانواده پیشوند خودشان را دارند؛ آدرس‌های اسموسیس مثلاً با `osmo1` شروع می‌شوند.

اعداد زیر زنده‌اند و هر بار که صفحه را باز کنید از داده‌های بازار به‌روز می‌شوند:

• قیمت لحظه‌ای هر ATOM: ۱٫۳۹۵۸ دلار، حدود ۳۶۸٬۴۸۹ تومان
• تعداد ATOM موجود: ۵۴۰٫۴۳ میلیون
• ارزش بازار کل ATOM: ۷۱۶٬۷۴۳٬۵۵۷ دلار

عرضه و تورم ATOM

ATOM سقف عرضه ندارد. در هر بلاک مقداری ATOM تازه ساخته می‌شود تا پاداش استیک‌کننده‌ها پرداخت شود. نرخ این تورم ثابت نیست و به این بستگی دارد که چند درصد کل ATOM استیک شده باشد.

طبق پارامترهای فعلی شبکه که ۱۵ آبان ۱۴۰۵ خواندیم، تورم سالانه بین ۷ تا ۱۰ درصد حرکت می‌کند و هدفش این است که ۶۷ درصد ATOM استیک شده باشد. اگر سهم استیک کمتر از این باشد، تورم به سمت سقف ۱۰ درصد می‌رود تا پاداش بیشتر آدم‌ها را به استیک بکشاند. اگر بیشتر باشد، به سمت ۷ درصد پایین می‌آید. طبق گزارش کوین‌بیورو از داده‌های ۳۱ شهریور ۱۴۰۵، حدود ۶۳ درصد ATOM استیک شده بود و تورم روی همان سقف ۱۰ درصد بود.

این سقف هم همیشه ۱۰ درصد نبود. تا پاییز ۱۴۰۲ سقف تورم ۲۰ درصد بود و پیشنهاد شماره ۸۴۸ آن را نصف کرد. از پاییز ۱۴۰۴ هم یک دور پژوهش رسمی درباره اقتصاد ATOM در انجمن کازماس شروع شده است. ایده‌هایی مثل کم کردن بیشتر تورم یا پاداش بیشتر برای استیک با قفل طولانی‌تر مطرح شده، ولی تا امروز هیچ مدل تازه‌ای تصویب نشده است. اگر جایی خواندید «ATOM سقف عرضه گرفته» یا «تورمش صفر شده»، اول ببینید پیشنهاد است یا مصوبه.

تورم در عمل چه اثری دارد؟ مقاله توکنومیکس این را کلی‌تر توضیح می‌دهد.

مثال فرضی: استیک کنید یا نه؟

نرخ پاداش استیک با نرخ تورم یکی نیست و همین خیلی‌ها را گیج می‌کند. یک مثال فرضی با اعداد گرد:

فرض جدول این است که ۱٬۰۰۰ ATOM دارید و کل عرضه در یک سال ۱۰ درصد زیاد می‌شود. ستون وسط تعداد ATOM شما را بر ۱٫۱ تقسیم کرده تا با عرضه پارسال مقایسه شود. پاداش خالص ۱۲ درصد فقط برای مثال است و عدد واقعی هر روز با سهم استیک و کمیسیون اعتبارسنج عوض می‌شود.

از این جدول یک چیز بیرون می‌آید: کسی که ATOM دارد و استیک نمی‌کند، سهمش از شبکه هر سال کوچک‌تر می‌شود، و بیشتر پاداش استیک هم پول تازه نیست، جبران همین رقیق شدن است. این حساب کاری هم به قیمت ندارد. اگر قیمت ATOM بیفتد، تعداد بیشتر ATOM ضرر دلاری را جبران نمی‌کند.

استیک ATOM: دوره ۲۱ روزه و چیزهایی که باید بدانید

برای استیک ATOM لازم نیست خودتان اعتبارسنج باشید. ATOM را به یکی از اعتبارسنج‌ها «می‌سپارید» (Delegate)، مالکیتش دست خودتان می‌ماند و بخشی از پاداش اعتبارسنج به شما می‌رسد. اگر کلیت استیک برایتان تازه است، از مقاله استیکینگ شروع کنید.

چند عدد را ۱۵ آبان ۱۴۰۵ از پارامترهای استیک شبکه خواندیم. هاب حداکثر ۱۸۰ اعتبارسنج فعال دارد و هیچ اعتبارسنجی نمی‌تواند کمتر از ۵ درصد کمیسیون بگیرد. ولی عددی که بیشتر به کار شما می‌آید دوره آزادسازی است. بیرون کشیدن ATOM از استیک ۲۱ روز طول می‌کشد و در این سه هفته نه پاداشی می‌گیرید و نه می‌توانید ATOM را بفروشید یا جابه‌جا کنید. اگر وسط این مدت قیمت تند پایین بیاید، کاری از دستتان برنمی‌آید.

اعتبارسنجی که خطا کند، مثلاً یک بلاک را دو بار امضا کند یا مدت زیادی خاموش بماند، جریمه می‌شود و بخشی از ATOM سپرده‌شده به او از بین می‌رود. به این جریمه «اسلشینگ» (Slashing) می‌گویند و سهم شما هم از آن کم می‌شود. پس انتخاب اعتبارسنج اهمیت دارد.

سه راه اصلی برای استیک ATOM هست و هر کدام چیزی می‌دهد و چیزی می‌گیرد:

موقع انتخاب اعتبارسنج سراغ بزرگ‌ترین‌های فهرست نروید. هر چه قدرت رأی بین اعتبارسنج‌های کمتری جمع شود، شبکه متمرکزتر می‌شود. اعتبارسنجی با کمیسیون معقول، سابقه بی‌خاموشی و قدرت رأی متوسط انتخاب بهتری است. اگر اعتبارسنجی با «کمیسیون صفر» تبلیغ می‌کند، بدون بررسی سراغش نروید؛ هاب کمیسیون کمتر از ۵ درصد را اصلاً قبول نمی‌کند.

چرا بحث سر ارزش ATOM تمام نمی‌شود؟

اگر هر پروژه‌ای بدون ATOM می‌تواند با Cosmos SDK زنجیره بسازد و با IBC به بقیه وصل شود، تقاضا برای ATOM از کجا می‌آید؟ تیم‌ها و جامعه کازماس چند بار سعی کرده‌اند جواب محکمی برای این سؤال پیدا کنند:

• ATOM 2.0 (۱۴۰۱): طرح بزرگی برای بازطراحی اقتصاد ATOM و نقش هاب که با پیشنهاد شماره ۸۲ به رأی گذاشته شد و رد شد.
• امنیت بین‌زنجیره‌ای (Interchain Security): از حدود سه سال پیش زنجیره‌های دیگر می‌توانستند امنیتشان را از اعتبارسنج‌های هاب «اجاره» کنند و بخشی از درآمدشان را به استیک‌کننده‌های ATOM بدهند. استقبال کمتر از انتظار بود و در نسخه ۲۸ نرم‌افزار هاب، که رأی‌گیری‌اش شهریور ۱۴۰۵ تمام شد، این ماژول کنار گذاشته شد.
• IBC Eureka: حالا هاب مسیر اصلی بین اتریوم و شبکه IBC است. هنوز معلوم نیست این نقش چقدر تقاضای واقعی برای ATOM می‌سازد.

موافقان می‌گویند هاب هنوز قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین زنجیره این خانواده است و با IBC Eureka سر راه اتریوم هم قرار گرفته. منتقدان می‌گویند ATOM فعلاً بیشتر توکن استیک و رأی یک زنجیره است، با تورمی که هر سال سهم دارنده‌های غیرفعال را کم می‌کند. هر دو طرف حرف قابل‌دفاعی دارند. جواب را رأی‌گیری‌های بعدی و استفاده واقعی از هاب می‌دهد، و نقشه راه به‌تنهایی چیزی را ثابت نمی‌کند.

ATOM از اوج ۱۴۰۰ تا امروز

قیمت هفتگی ATOM در بایننس را در نمودار زیر ببینید، از هفته‌ای که ATOM در این صرافی لیست شد تا امروز.

در اوج بازار ۱۴۰۰، ATOM تا ۴۴٫۸ دلار هم رسید؛ این بالاترین قیمت هفته‌ای است که ۲۹ شهریور ۱۴۰۰ شروع شد. موقع نوشتن این مطلب قیمتش حدود ۱٫۳۹ دلار بود و حدود ۹۷ درصد از آن سقف فاصله داشت. بیشتر آلت‌کوین‌های آن دوره مسیر مشابهی رفته‌اند، ولی این نمودار یادآوری می‌کند که سابقه یک پروژه و شهرت فناوری‌اش قیمت توکنش را تضمین نمی‌کند. گذشته را نشان می‌دهد و از آینده خبری نمی‌دهد.

پیش از خرید و فرستادن ATOM

1. شبکه را درست انتخاب کنید. ATOM اصلی روی کازماس هاب است و آدرسش با `cosmos1` شروع می‌شود. اگر صرافی یا کیف پول شبکه دیگری پیشنهاد داد، آن نسخه‌ای از ATOM روی شبکه دیگر است و مقصد هم باید همان شبکه را قبول کند.
2. ممو را جا نیندازید. بعضی صرافی‌ها برای واریز ATOM علاوه بر آدرس یک ممو (Memo) هم می‌خواهند. اگر صفحه واریز ممو نشان داد، بدون آن چیزی نفرستید.
3. انتقال IBC را با واریز به صرافی قاطی نکنید. ATOMی را که با IBC به اسموسیس برده‌اید، اول به هاب برگردانید و بعد به صرافی بفرستید. بیشتر صرافی‌ها نسخه‌های `ibc/` را روی زنجیره‌های دیگر نمی‌شناسند.
4. کیف پول را با دقت نگه دارید. اگر ATOM را در کیف پول شخصی نگه می‌دارید یا استیک می‌کنید، عبارت بازیابی را جای امن یادداشت کنید. برای مبلغ‌های بزرگ‌تر، کیف پول سخت‌افزاری مثل لجر امن‌تر است.

ATOM را می‌توانید با تومان یا تتر از صفحه خرید ATOM در سواپ‌ولت بخرید و بفروشید. کارمزدها همیشه روی صفحه کارمزد سواپ‌ولت به‌روز است. ATOM هم مثل بقیه آلت‌کوین‌ها تند بالا و پایین می‌رود؛ مبلغی بگذارید که اگر نصف شد، خواب شبتان را نگیرد.