ساتوشی ناکاموتو کیست؟ آنچه درباره سازنده بیت‌کوین می‌دانیم

ساتوشی ناکاموتو (Satoshi Nakamoto) اسم مستعار کسی است که بیت‌کوین را طراحی کرد. او ۱۰ آبان ۱۳۸۷ وایت‌پیپر بیت‌کوین را منتشر کرد، ۱۴ دی همان سال اولین بلاک شبکه را ساخت و حدود دو سال در انجمن‌ها و فهرست‌های ایمیلی با برنامه‌نویس‌ها کار کرد. بعد کار را به دیگران سپرد و کنار رفت. تا امروز، ۱۷ مهر ۱۴۰۵، هیچ‌کس با مدرک قطعی ثابت نکرده که ساتوشی کیست. حتی معلوم نیست یک نفر بوده یا یک گروه.

در این سال‌ها چند نفر را ساتوشی معرفی کرده‌اند و خودشان یا نزدیکانشان انکار کرده‌اند. تنها کسی که خودش ادعا کرد ساتوشی است، یعنی کریگ رایت، در دادگاه عالی انگلستان شکست خورد و قاضی رسماً اعلام کرد که او ساتوشی نیست.

اسم «ساتوشی» روی کوچک‌ترین واحد بیت‌کوین هم مانده است، یعنی صدمیلیونیم یک بیت‌کوین. این مقاله درباره خود سازنده است؛ اگر دنبال واحد ساتوشی هستید، راهنمای واحد ساتوشی را بخوانید.

آنچه با سند درباره ساتوشی می‌دانیم

بیشتر حرف‌هایی که درباره ساتوشی می‌زنند حدس است. ولی بخشی از کارهایش ردپای ثابتی دارد: ایمیل‌ها و پست‌هایش در آرشیو عمومی مانده و بلاک‌هایی که ساخت هنوز روی بلاکچین بیت‌کوین است. مؤسسه ساتوشی ناکاموتو همه نوشته‌های شناخته‌شده او را با تاریخ و ساعت دقیق جمع کرده است و هر کسی می‌تواند بخواندشان.

وایت‌پیپر: ۱۰ آبان ۱۳۸۷

ساتوشی وایت‌پیپر بیت‌کوین را با یک ایمیل کوتاه به فهرست ایمیلی رمزنگاری (Cryptography Mailing List) فرستاد؛ جایی که متخصصان رمزنگاری با هم بحث می‌کردند. این متن ۹ صفحه‌ای توضیح می‌دهد که دو نفر چطور می‌توانند بدون بانک به هم پول بدهند و شبکه‌ای از کامپیوترها چطور جلوی دو بار خرج شدن یک پول را می‌گیرد.

ساتوشی در وایت‌پیپر به کار دو نفر از همین محافل ارجاع داده است: «بی‌مانی» (b-money) از وی دای و «هش‌کش» (Hashcash) از آدام بک. همین ارجاع بعدها یکی از دلیل‌هایی شد که پای آدام بک به فهرست مظنونان باز شد.

اگر می‌خواهید بدانید وایت‌پیپر چیست و چطور می‌شود با آن یک پروژه را سنجید، راهنمای وایت‌پیپر را ببینید.

بلاک پیدایش و تیتر روزنامه تایمز: ۱۴ دی ۱۳۸۷

اولین بلاک بیت‌کوین، که به آن «بلاک پیدایش» (Genesis Block) می‌گویند، ساعت ۲۱:۴۵ روز ۱۴ دی ۱۳۸۷ به وقت ایران ساخته شد. ساتوشی داخل اولین تراکنش این بلاک جمله‌ای گذاشت که هنوز روی بلاکچین خوانده می‌شود:

The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks

یعنی تیتر همان روز روزنامه تایمز لندن: «وزیر دارایی در آستانه دومین نجات مالی بانک‌ها». این تراکنش را خودتان هم می‌توانید در یک مرورگر بلاکچین ببینید. تیتر روزنامه ثابت می‌کند بلاک زودتر از آن روز ساخته نشده است. خیلی‌ها هم آن را طعنه‌ای به نجات بانک‌ها با پول دولت می‌دانند.

اولین نسخه نرم‌افزار و اولین تراکنش

ساتوشی ۱۹ دی ۱۳۸۷ در ایمیلی دیگر خبر داد که نسخه ۰٫۱ نرم‌افزار بیت‌کوین آماده است. چهار روز بعد، ۲۳ دی، اولین تراکنش بیت‌کوین بین دو نفر در بلاک ۱۷۰ ثبت شد: ساتوشی ۱۰ بیت‌کوین برای هال فینی فرستاد، برنامه‌نویسی که از اولین آزمایش‌کنندگان نرم‌افزار بود.

ناپدید شدن: آذر ۱۳۸۹ تا اردیبهشت ۱۳۹۰

ساتوشی بیشتر از یک سال در انجمن بیت‌کوین (همان که بعدها Bitcointalk شد) به سؤال‌ها جواب داد، نسخه‌های تازه منتشر کرد و ایرادهای نرم‌افزار را رفع کرد. ۲۱ آذر ۱۳۸۹، در بحثی درباره مقاله‌ای از مجله PC World، نوشت: «کاش این توجه در هر موقعیت دیگری به ما جلب شده بود. ویکی‌لیکس چوب به لانه زنبور زده و حالا زنبورها دارند به طرف ما می‌آیند.»

همان روز آخرین پستش را هم در انجمن گذاشت: یادداشتی فنی درباره نسخه ۰٫۳٫۱۹. بعد از آن فقط با چند برنامه‌نویس ایمیلی در تماس ماند. آخرین پیام‌های شناخته‌شده‌اش ایمیل‌هایی است که اردیبهشت ۱۳۹۰ فرستاد. در یکی از آن‌ها به مایک هرن، از برنامه‌نویس‌های اولیه، نوشت: «من سراغ کارهای دیگری رفته‌ام. پروژه دست گاوین و بقیه است و خیالم راحت است.» منظورش گاوین اندرسن بود که بعد از او توسعه نرم‌افزار بیت‌کوین را پیش برد.

گاه‌شمار ساتوشی ناکاموتو

این جدول رویدادهای اصلی را با تاریخ ایران و سند هر کدام کنار هم می‌گذارد. تاریخ‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹ از زمان ثبت‌شده خود ایمیل‌ها، پست‌ها و بلاک‌ها به وقت ایران حساب شده‌اند؛ برای همین ممکن است با تاریخ منابع انگلیسی یک روز فرق داشته باشند.

ساتوشی چند بیت‌کوین دارد؟

هیچ آدرسی رسماً مال ساتوشی اعلام نشده است. عددی که همه جا می‌بینید، یعنی حدود ۱٫۱ میلیون بیت‌کوین، از تحلیل سرخیو دمیان لرنر (Sergio Demian Lerner)، پژوهشگر امنیت بیت‌کوین، می‌آید.

لرنر سال ۱۳۹۲ متوجه شد بخش بزرگی از بلاک‌های سال اول بیت‌کوین الگوی مشترکی در داده‌هایشان دارند؛ انگار یک نفر با یک نرم‌افزار خاص آن‌ها را استخراج کرده باشد. اسم این استخراج‌کننده را «پاتوشی» (Patoshi) گذاشت. در پستی در ۲۷ فروردین ۱۳۹۸ نوشت این الگو حدود ۲۲ هزار بلاک را در بر می‌گیرد. پاداش هر بلاک در آن زمان ۵۰ بیت‌کوین بود، پس حساب ساده‌اش این می‌شود:

۲۲٬۰۰۰ بلاک × ۵۰ بیت‌کوین = حدود ۱٫۱ میلیون بیت‌کوین

این یعنی بیش از ۵ درصد کل ۲۱ میلیون بیت‌کوینی که قرار است وجود داشته باشد. به گفته لرنر، پاداش ۹۹٫۹ درصد بلاک‌های پاتوشی تا زمان همان پست دست‌نخورده مانده بود.

ولی این عدد را با دو نکته بخوانید:

• این عدد برآورد است، نه سند. خود لرنر در پستی دیگر نوشته است که ربط پاتوشی به ساتوشی بر پایه ایمیل‌های بی‌امضاست، نه ریاضی، و برای همین هیچ‌وقت نمی‌شود صددرصد مطمئن بود.
• همه با آن موافق نیستند. لرنر در همان پست ۱۳۹۸ نظر گرگوری مکسول، از برنامه‌نویس‌های باسابقه بیت‌کوین، را هم آورده است. مکسول معتقد بود این سکه‌ها را یک نفر استخراج نکرده و سهمی که می‌شود به ساتوشی نسبت داد به حدود ۲۰۰ هزار بیت‌کوین نزدیک‌تر است.

ارزش امروز این سکه‌ها به قیمت لحظه‌ای بیت‌کوین بستگی دارد. قیمت زنده را در کارت قیمت کنار همین مقاله ببینید و در عدد بالا ضرب کنید.

مظنونان معروف: هر ادعا به چه تکیه دارد؟

بیشتر کسانی که اسمشان کنار ساتوشی آمده، در دهه ۷۰ و ۸۰ شمسی در جمع «سایفرپانک‌ها» فعال بودند: برنامه‌نویس‌ها و رمزنگارهایی که درباره حریم خصوصی و پول دیجیتال بحث می‌کردند. جدول زیر خلاصه می‌کند هر ادعا بر چه شواهدی تکیه دارد و جواب خود آن شخص یا نزدیکانش چه بوده است.

منبع ردیف‌های این جدول، به جز دوریان و کریگ رایت، گزارش دی‌ال‌نیوز در ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ است. ماجرای دوریان را الجزیره گزارش کرده است. یک روز بعد از انتشار گزارش نیوزویک، حساب قدیمی ساتوشی در انجمن P2P Foundation هم نوشت «من دوریان ناکاموتو نیستم». مؤسسه ساتوشی ناکاموتو کنار همین پست هشدار داده که اصالتش جای تردید دارد، چون سال‌ها بعد از ناپدید شدن ساتوشی نوشته شده است.

کالن هوبک (Cullen Hoback)، سازنده مستند HBO، بعد از انکار پیتر تاد هم روی حرفش ماند. تاد در جواب گفت اگر ساتوشی چنین اشتباه ساده‌ای کرده بود، ۱۵ سال پنهان نمی‌ماند.

کریگ رایت و حکم دادگاه انگلستان

کریگ رایت، متخصص کامپیوتر استرالیایی، از ۱۳۹۵ ادعا کرد که ساتوشی است. او با تکیه بر همین ادعا از برنامه‌نویس‌های بیت‌کوین، صرافی‌ها، وبلاگ‌نویس‌ها و روزنامه‌نگارها شکایت کرد. ائتلافی از شرکت‌های فعال در رمزارز به اسم COPA (Crypto Open Patent Alliance) در مقابل از او شکایت کرد تا دادگاه رسماً اعلام کند او ساتوشی نیست.

قاضی ملور (Mellor) روز آخر محاکمه‌ای که شش هفته طول کشید، در اسفند ۱۴۰۲، اعلام کرد شواهد به‌روشنی نشان می‌دهد رایت ساتوشی نیست. رأی مکتوب را ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ با ۱٬۷۳۶ بند منتشر کرد. به نقل از وکلای COPA، قاضی نوشت تلاش رایت برای اثبات ساتوشی بودن «سوءاستفاده‌ای بسیار جدی از روند دادگاه» بوده و او «عامدانه سند جعلی ساخته» تا ادعاهای نادرستش را پیش ببرد. همین رأی شکایت خود رایت از برنامه‌نویس‌های بیت‌کوین را هم در بر می‌گرفت. جالب اینکه پیتر تاد، که چند ماه بعد مستند HBO او را ساتوشی معرفی کرد، یکی از خوانده‌های همان شکایت بود. حدود هفت ماه بعد از رأی هم دادگاه رایت را به خاطر ادامه دادن شکایت‌ها از برنامه‌نویس‌های بیت‌کوین، به جرم نقض دستور دادگاه، به یک سال حبس تعلیقی محکوم کرد.

چرا ناشناس ماندن ساتوشی برای بیت‌کوین مهم است؟

بیت‌کوین بیش از ۱۵ سال بدون سازنده‌اش کار کرده است. به نظر ما ناشناس ماندن ساتوشی برای شبکه هم فایده داشته و هم هزینه. دو فایده اصلی‌اش این‌هاست:

• رهبری نیست که حرفش قانون باشد. ساتوشی کار را به گاوین اندرسن و «بقیه» سپرد و رفت. از آن به بعد هر تغییری در بیت‌کوین باید نظر برنامه‌نویس‌ها، ماینرها و کسانی را که نرم‌افزار را اجرا می‌کنند جلب کند. کسی نمی‌تواند با گفتن «من سازنده‌ام» حرف آخر را بزند. اگر می‌خواهید بدانید این تصمیم‌گیری جمعی چطور کار می‌کند، راهنمای بیت‌کوین را بخوانید.
• کسی نیست که بشود تحت فشارش گذاشت. پیام آذر ۱۳۸۹ ساتوشی درباره ویکی‌لیکس نشان می‌دهد که از توجه زودهنگام نگران بود. سازنده‌ای که اسم و آدرس داشته باشد، می‌تواند هدف شکایت، فشار یا تهدید باشد.

هزینه‌اش هم کم نبوده است:

• جای خالی سازنده میدان مدعی‌ها شد. پرونده کریگ رایت نشان داد ادعای سازنده بودن چطور می‌تواند به شکایت از برنامه‌نویس‌ها و روزنامه‌نگارها برسد. اگر هویت ساتوشی معلوم بود، چنین ادعایی از اول جایی نداشت؛ حالا دادگاه مجبور شد سال‌ها بعد جلویش را بگیرد.
• آدم‌هایی که اسمشان مطرح می‌شود به خطر می‌افتند. کسی که مردم خیال کنند بیش از یک میلیون بیت‌کوین دارد، حتی اگر ربطی به ساتوشی نداشته باشد، ممکن است هدف دزدها و باج‌گیرها شود.

اگر خبر «ساتوشی پیدا شد» دیدید

این تیتر هر چند سال یک بار تکرار می‌شود: نیوزویک در ۱۳۹۲، HBO در ۱۴۰۳ و نیویورک تایمز در ۱۴۰۵. پیش از باور کردن، این چهار سؤال را بپرسید:

1. ادعا از کیست؟ اگر روزنامه‌نگار یا فیلم‌ساز کسی را ساتوشی معرفی کرده، جواب خود آن شخص چیست؟ تا امروز همه کسانی که دیگران ساتوشی معرفی‌شان کرده‌اند، خودشان یا نزدیکانشان انکار کرده‌اند.
2. مدرک از چه جنسی است؟ شباهت نوشتاری، هم‌زمانی تاریخ‌ها و سابقه فنی سرنخ‌اند، نه اثبات. سند و ایمیل هم جعل‌شدنی است؛ دادگاه انگلستان دقیقاً همین را درباره کریگ رایت گفت.
3. امضای دیجیتال با کلیدهای قدیمی در کار است؟ قوی‌ترین مدرک فنی این است که کسی با کلید خصوصی یکی از آدرس‌های اولیه‌ای که به ساتوشی نسبت داده می‌شود پیامی را امضا کند، یا سکه‌های آن آدرس‌ها را جابه‌جا کند. کریگ رایت هم به امضاهایی از این دست استناد می‌کرد و دادگاه ادعایش را رد کرد؛ پس امضا را هم باید متخصصان مستقل به‌طور عمومی بررسی کنند. تازه امضای درست هم فقط نشان می‌دهد کلید دست چه کسی است، نه اینکه وایت‌پیپر را چه کسی نوشته.
4. پای پول شما در میان است؟ اگر کسی با اسم ساتوشی از شما پول بخواهد، توکنی بفروشد یا وعده سود بدهد، با الگوی آشنای کلاهبرداری‌های رمزارزی طرف هستید، نه با سازنده بیت‌کوین.