بیت‌کوین چیست؟ راهنمای کامل BTC برای شروع

بیت‌کوین (Bitcoin) با نماد BTC یک پول دیجیتال است که هیچ بانک، دولت یا شرکتی صادرش نمی‌کند. حساب‌وکتاب آن در یک دفتر عمومی به اسم بلاک‌چین ثبت می‌شود و هزاران کامپیوتر در سراسر دنیا نسخه‌ای از این دفتر را نگه می‌دارند. قانون‌های بیت‌کوین در کد آن نوشته شده است. مهم‌ترینشان این است که تعداد بیت‌کوین‌ها هیچ‌وقت از ۲۱ میلیون بیشتر نمی‌شود.

بیت‌کوین اولین رمزارز دنیاست و هنوز هم بزرگ‌ترینشان است. بعضی‌ها آن را «طلای دیجیتال» می‌دانند و بعضی‌ها یک دارایی پرریسک و سفته‌بازانه. هر دو گروه بخشی از واقعیت را می‌گویند. بیت‌کوین واقعاً کمیاب است و کسی نمی‌تواند آن را مسدود یا چاپ کند. ولی قیمتش ممکن است در چند ماه نصف شود و اگر کلید کیف پولتان را گم کنید، هیچ پشتیبانی‌ای نمی‌تواند پولتان را برگرداند.

این راهنما برای کسی است که می‌خواهد بیت‌کوین را واقعاً بفهمد. از اینکه بیت‌کوین از کجا آمده و چطور کار می‌کند شروع می‌کنیم و به کارمزد، کیف پول، قیمت تومانی، ریسک‌ها و قدم‌های اولین خرید می‌رسیم.

بیت‌کوین در یک نگاه

• نماد: BTC. کوچک‌ترین واحدش «ساتوشی» است و هر بیت‌کوین ۱۰۰ میلیون ساتوشی است.
• سازنده: فرد یا گروهی با نام مستعار ساتوشی ناکاموتو (Satoshi Nakamoto) که هویت واقعی‌اش هنوز معلوم نیست.
• شروع کار: اولین بلاک شبکه ۱۴ دی ۱۳۸۷ ساخته شد.
• سقف عرضه: کمی کمتر از ۲۱ میلیون واحد. بیت‌کوین تازه فقط از راه استخراج ساخته می‌شود و سرعت ساخته شدنش هر چهار سال یک بار نصف می‌شود.
• سازوکار اجماع: اثبات کار (Proof of Work)؛ ماینرها با قدرت پردازش رقابت می‌کنند.
• زمان ساخت هر بلاک: به‌طور میانگین حدود ۱۰ دقیقه.
• مدیر یا ناشر: ندارد. هیچ شرکتی نمی‌تواند بیت‌کوین تازه بسازد یا موجودی آدرسی را مسدود کند.

اعداد زیر زنده‌اند و هر بار که صفحه را باز کنید از داده‌های بازار به‌روز می‌شوند:

• قیمت لحظه‌ای هر بیت‌کوین: ۸۵٬۶۶۵ دلار، معادل حدود ۲۲٬۹۴۵٬۴۷۷٬۳۹۰ تومان
• تعداد بیت‌کوین‌های استخراج‌شده تا امروز: ۲۰٫۰۹ میلیون
• بالاترین قیمتی که بیت‌کوین تا امروز ثبت کرده: ۱۲۶٬۱۹۸ دلار

بیت‌کوین از کجا آمد؟

۱۰ آبان ۱۳۸۷، چند هفته بعد از ورشکستگی بانک لیمن برادرز و در اوج بحران مالی جهانی، فردی با نام ساتوشی ناکاموتو مقاله‌ای ۹ صفحه‌ای با عنوان «بیت‌کوین: یک سیستم پول الکترونیکی همتا به همتا» منتشر کرد. به این مقاله «وایت‌پیپر بیت‌کوین» می‌گویند. حرف اصلی‌اش ساده بود: دو نفر باید بتوانند بدون واسطه‌ای مثل بانک به هم پول بدهند، و شبکه‌ای از کامپیوترها جلوی این را بگیرد که کسی یک پول را دو بار خرج کند.

چند ماه بعد، ۱۴ دی ۱۳۸۷، ساتوشی اولین بلاک شبکه را ساخت که به آن بلاک پیدایش (Genesis Block) می‌گویند. داخل این بلاک تیتر همان روز روزنامه تایمز لندن را گذاشته بود: «وزیر دارایی در آستانه دومین نجات مالی بانک‌ها». این جمله ثابت می‌کند بلاک زودتر از آن روز ساخته نشده است. خیلی‌ها آن را کنایه‌ای هم به نظام بانکی می‌دانند؛ همان نظامی که بیت‌کوین قرار بود جایگزینی برایش باشد.

ساتوشی تا حدود دو سال در انجمن‌ها با برنامه‌نویس‌ها کار کرد و بعد کم‌کم کنار رفت. هنوز کسی با قطعیت نمی‌داند او کیست و ادعاهای زیادی هم که در این سال‌ها مطرح شده، هیچ‌کدام ثابت نشده است.

اولین خرید شناخته‌شده با بیت‌کوین هم ماجرای معروفی دارد. لازلو هانیچ، برنامه‌نویسی که در کد بیت‌کوین هم مشارکت داشت، ۱ خرداد ۱۳۸۹ اعلام کرد دو پیتزا را با ۱۰ هزار بیت‌کوین خریده است. آن روز این مقدار بیت‌کوین حدود ۴۱ دلار ارزش داشت. سالگرد این روز را حالا با اسم «روز پیتزای بیت‌کوین» می‌شناسند.

بیت‌کوین چطور کار می‌کند؟

برای فهمیدن بیت‌کوین لازم نیست برنامه‌نویس باشید. کافی است چهار تکه را بشناسید: دفتر حساب، نودها، ماینرها و کلیدها.

یک دفتر حساب که همه نسخه‌اش را دارند

بانک یک دفتر حساب دارد که فقط خودش می‌تواند در آن بنویسد. اگر بانک بگوید موجودی شما صفر است، شما راهی برای اثبات خلافش ندارید جز اینکه به خود بانک اعتماد کنید.

بیت‌کوین این دفتر را عمومی کرده است. هر تراکنشی که از روز اول انجام شده در یک زنجیره از بلاک‌ها ثبت شده و هر کسی می‌تواند کل آن را دانلود و بررسی کند. به این زنجیره بلاک‌چین می‌گویند. اگر با این مفهوم آشنا نیستید، بلاک‌چین به زبان ساده را بخوانید.

در این دفتر اسم کسی نوشته نمی‌شود. فقط آدرس‌ها هستند و مبلغ‌هایی که بین آن‌ها جابه‌جا شده است. یعنی بیت‌کوین «ناشناس» نیست، بلکه «با نام مستعار» است. هر کس بداند یک آدرس مال شماست، می‌تواند تمام تاریخچه آن آدرس را ببیند.

نودها: نگهبان‌های قانون

نود (Node) کامپیوتری است که نرم‌افزار بیت‌کوین را اجرا می‌کند، نسخه کامل دفتر را نگه می‌دارد و هر تراکنش و بلاک تازه را با قانون‌های شبکه می‌سنجد. اگر کسی تراکنشی بفرستد که پولش را ندارد، یا بلاکی بسازد که پاداشش از سقف مجاز بیشتر است، نودها آن را رد می‌کنند.

اجرای نود مجوز نمی‌خواهد. با یک کامپیوتر معمولی و اینترنت می‌شود نود راه انداخت و همین است که بیت‌کوین را به یک شرکت یا کشور وابسته نمی‌کند.

استخراج و اثبات کار

حالا سؤال این است که در شبکه‌ای بدون مدیر، چه کسی تصمیم می‌گیرد بلاک بعدی چه باشد؟ جواب بیت‌کوین «استخراج» یا ماینینگ (Mining) است.

ماینرها تراکنش‌های منتظر را جمع می‌کنند و برای ساختن بلاک بعدی رقابت می‌کنند. برای برنده شدن باید عددی پیدا کنند که وقتی همراه داده‌های بلاک از الگوریتم SHA-256 رد شود، نتیجه‌اش از یک حد مشخص کوچک‌تر باشد. هیچ میان‌بری برای پیدا کردن این عدد نیست و تنها راه، امتحان کردن میلیاردها حدس در ثانیه است. به همین دلیل به این روش «اثبات کار» می‌گویند؛ بلاک درست نشان می‌دهد ماینرش واقعاً برق و سخت‌افزار خرج کرده است.

ماینری که زودتر جواب را پیدا کند، بلاک را به شبکه می‌فرستد و دو چیز می‌گیرد: بیت‌کوین تازه‌ای که پاداش بلاک است، و کارمزد همه تراکنش‌های داخل آن بلاک. بیت‌کوین تازه فقط از همین راه وارد بازار می‌شود.

شبکه هر ۲۰۱۶ بلاک، یعنی تقریباً هر دو هفته، سختی استخراج را تنظیم می‌کند. اگر ماینرهای بیشتری وارد شوند و بلاک‌ها تندتر ساخته شوند، معما سخت‌تر می‌شود. اگر ماینرها کم شوند، آسان‌تر. نتیجه این است که میانگین ساخت هر بلاک حدود ۱۰ دقیقه می‌ماند، هر قدر هم قدرت پردازش شبکه تغییر کند.

استخراج بیت‌کوین امروز کار دستگاه‌های مخصوصی به اسم ASIC است که فقط برای همین محاسبه ساخته شده‌اند. با کامپیوتر خانگی یا کارت گرافیک عملاً شانسی برای ساختن بلاک بیت‌کوین ندارید.

چرا نمی‌شود بیت‌کوین را دو بار خرج کرد؟

فرض کنید کسی بخواهد تراکنشی را که فرستاده پاک کند و همان بیت‌کوین را دوباره خرج کند. باید بلاک آن تراکنش و همه بلاک‌های بعد از آن را از نو بسازد و از بقیه شبکه هم جلو بزند. این یعنی باید بیشتر از نصف کل قدرت استخراج دنیا را در اختیار داشته باشد. به این سناریو «حمله ۵۱ درصد» می‌گویند و هزینه‌اش در شبکه‌ای به بزرگی بیت‌کوین سرسام‌آور است.

هر بلاکی که روی بلاک تراکنش شما ساخته می‌شود، برگرداندن آن را سخت‌تر می‌کند. به این بلاک‌ها «تأیید» یا کانفرمیشن می‌گویند و برای همین است که صرافی‌ها برای واریز بیت‌کوین منتظر چند تأیید می‌مانند. جزئیاتش را در Confirmation در بلاک‌چین گفته‌ایم.

سقف ۲۱ میلیون و هاوینگ

در بیت‌کوین هیچ‌کس نمی‌تواند تصمیم بگیرد پول بیشتری چاپ کند. برنامه عرضه از روز اول در کد نوشته شده است: پاداش ساختن هر بلاک اول ۵۰ بیت‌کوین بود و هر ۲۱۰ هزار بلاک، یعنی تقریباً هر چهار سال، نصف می‌شود. به این نصف شدن هاوینگ (Halving) می‌گویند.

تاریخ هاوینگ پنجم تخمینی است، چون به سرعت واقعی ساخته شدن بلاک‌ها بستگی دارد.

اگر تعداد کل بیت‌کوین‌ها را در طول زمان روی نمودار ببرید، منحنی‌ای می‌بینید که اولش تند بالا می‌رود و بعد تقریباً صاف می‌شود. نصف کل بیت‌کوین‌ها در چهار سال اول استخراج شد و امروز بیش از ۹۰ درصدشان در گردش است. طبق محاسبه ویکی بیت‌کوین، آخرین ساتوشی‌ها حدود سال ۲۱۴۰ میلادی استخراج می‌شوند. بعد از آن ماینرها فقط از کارمزد تراکنش‌ها درآمد خواهند داشت.

سقف دقیق هم کمی کمتر از ۲۱ میلیون است، چون پاداش‌ها در کوچک‌ترین واحد گرد می‌شوند. یک نکته دیگر هم هست: بیت‌کوین‌هایی که صاحبشان کلید را گم کرده، برای همیشه از دسترس خارج شده‌اند. پس تعداد بیت‌کوین‌هایی که واقعاً قابل خرج‌اند، از عددی که روی کاغذ می‌بینید کمتر است.

هاوینگ قیمت را بالا می‌برد؟

بعد از هر سه هاوینگ اول، قیمت بیت‌کوین در یکی دو سال بعدش رکورد تازه‌ای زد و همین باعث شده هاوینگ در ذهن خیلی‌ها با «رشد قیمت» یکی شود. ولی سه بار تکرار شدن یک الگو، آن را قانون نمی‌کند. تاریخ هاوینگ از سال‌ها قبل معلوم است و بازار آن را می‌داند. در همین سال‌ها هم چیزهای دیگری، از نرخ بهره آمریکا تا ورود صندوق‌های بزرگ، روی قیمت اثر گذاشته‌اند. هاوینگ سرعت ورود بیت‌کوین تازه به بازار را کم می‌کند؛ اینکه قیمت بالا برود یا نه، به تقاضا بستگی دارد.

ساتوشی: لازم نیست یک بیت‌کوین کامل بخرید

خیلی‌ها فکر می‌کنند چون قیمت هر بیت‌کوین بالاست، از توانشان خارج است. ولی بیت‌کوین تا هشت رقم اعشار تقسیم می‌شود و کوچک‌ترین واحدش، یعنی ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۱ بیت‌کوین، به احترام سازنده‌اش ساتوشی نام گرفته است.

یک مثال با عدد گرد و فرضی: اگر قیمت هر بیت‌کوین ۱۰ میلیارد تومان باشد، با ۱ میلیون تومان می‌توانید ۰٫۰۰۰۱ بیت‌کوین بخرید که می‌شود ۱۰ هزار ساتوشی. اگر قیمت بیت‌کوین ۲۰ درصد بالا برود، ارزش همین مقدار هم ۲۰ درصد بالا می‌رود و به ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان می‌رسد. سود و زیان شما به درصد تغییر قیمت بستگی دارد، نه به اینکه «یک بیت‌کوین کامل» داشته باشید یا نه. قیمت امروز را در بخش «بیت‌کوین در یک نگاه» ببینید.

پشتوانه بیت‌کوین چیست و چرا ارزش دارد؟

بیت‌کوین پشتوانه به معنای سنتی ندارد؛ نه طلایی در خزانه است، نه دولتی که تضمینش کند. این مهم‌ترین تفاوتش با تتر است که ارزشش به ذخایر یک شرکت گره خورده است.

ارزش بیت‌کوین از جمع چند ویژگی می‌آید که پیدا کردنشان کنار هم سخت است:

• کمیاب است و کمیابی‌اش قابل بررسی است. هر کسی می‌تواند با یک نود ببیند چند بیت‌کوین وجود دارد. هیچ پولی که دولت‌ها منتشر می‌کنند چنین ویژگی‌ای ندارد.
• شکستن امنیتش بسیار گران است. برای تقلب در بیت‌کوین باید از قدرت استخراج کل شبکه جلو زد و بیش از پانزده سال است که هیچ‌کس این کار را نکرده است.
• مسدودشدنی نیست. هیچ ناشری نیست که بتواند آدرسی را ببندد. اگر بیت‌کوین در کیف پول شخصی خودتان باشد، فقط کسی که کلید خصوصی را دارد می‌تواند آن را جابه‌جا کند.
• مرز نمی‌شناسد. فرستادن بیت‌کوین به آن سر دنیا مثل فرستادنش به همسایه است و به اجازه بانک نیاز ندارد.
• قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین رمزارز است. بیشترین نقدشوندگی، بیشترین صرافی و بیشترین ابزار مالی دور بیت‌کوین ساخته شده است.

ولی این ویژگی‌ها فقط وقتی ارزش می‌سازند که آدم‌ها آن‌ها را بخواهند. قیمت بیت‌کوین در نهایت به تقاضا بستگی دارد و تقاضا می‌تواند تند بالا و پایین برود. منتقدها هم دقیقاً همین را می‌گویند: چیزی که ارزش ذاتی مثل سود شرکت یا کاربرد صنعتی ندارد، قیمتش فقط به باور خریدارها بند است. شبیه‌ترین دارایی به بیت‌کوین از این نظر طلاست که آن هم بیشتر به خاطر کمیابی و اعتماد چندهزارساله ارزش دارد تا کاربرد صنعتی.

بیت‌کوین، تتر، طلا یا تومان؟

کاربر ایرانی معمولاً بیت‌کوین را با این سه گزینه مقایسه می‌کند. هر کدام کار متفاوتی می‌کند:

جمع‌بندی این جدول ساده است. تتر برای وقتی است که می‌خواهید ارزش پولتان دلاری بماند و بالا و پایین نرود. بیت‌کوین برای کسی است که می‌تواند نوسان زیاد را تحمل کند، به امید اینکه در بلندمدت ارزشش بالا برود. خیلی‌ها هم هر دو را کنار هم نگه می‌دارند. اگر بین تتر و طلا مردد هستید، مقایسه تتر و طلا را هم ببینید.

کیف پول، کلید خصوصی و آدرس بیت‌کوین

بیت‌کوین در کیف پول شما «نگه داشته» نمی‌شود. موجودی همیشه روی بلاک‌چین است و چیزی که کیف پول نگه می‌دارد، کلید خصوصی است؛ رمزی که با آن ثابت می‌کنید اجازه خرج کردن بیت‌کوین‌های یک آدرس را دارید. کسی که کلید را دارد، صاحب بیت‌کوین است. این مفهوم را در کیف پول ارز دیجیتال و کلید خصوصی کامل توضیح داده‌ایم.

کیف پول امانی یا شخصی؟

دو راه کلی برای نگه‌داشتن بیت‌کوین هست:

• کیف پول امانی (Custodial): صرافی یا سرویسی مثل سواپ‌ولت کلید را نگه می‌دارد و شما با نام کاربری، رمز و تأیید دومرحله‌ای وارد حسابتان می‌شوید. خرید و فروش و تبدیل سریع است و اگر رمزتان را فراموش کنید، راه بازیابی هست. در عوض باید به آن سرویس اعتماد کنید.
• کیف پول شخصی (Non-custodial): کلید فقط دست خودتان است و معمولاً به شکل ۱۲ یا ۲۴ کلمه بازیابی (Seed Phrase) به شما داده می‌شود. هیچ‌کس نمی‌تواند حسابتان را ببندد، ولی اگر آن کلمه‌ها را گم کنید یا کسی آن‌ها را ببیند، پولتان برای همیشه رفته است.

برای مبلغ‌های کم و معامله‌های مکرر، کیف پول امانی راحت‌تر است. برای پس‌انداز بزرگ و بلندمدت، خیلی‌ها کیف پول سخت‌افزاری می‌خرند. هر کدام را انتخاب کنید، کلمه‌های بازیابی را هیچ‌وقت در گوشی، ایمیل یا عکس ذخیره نکنید و به هیچ‌کس ندهید. کلاهبردارها حتی با فرستادن کلمه‌های بازیابی خودشان هم دام پهن می‌کنند؛ نمونه‌اش را در کلاهبرداری ۱۲ کلمه از یک غریبه ببینید.

آدرس‌های بیت‌کوین چه شکلی‌اند؟

آدرس بیت‌کوین رشته‌ای از حروف و عدد است که برای دریافت بیت‌کوین به دیگران می‌دهید. چهار نوع آدرس رایج است و از حرف‌های اولشان شناخته می‌شوند:

همه این آدرس‌ها روی یک شبکه‌اند و بیت‌کوین را می‌شود از هر کدام به دیگری فرستاد. کیف پول‌های امروزی معمولاً با همه‌شان کار می‌کنند. اگر یک کیف پول قدیمی آدرس `bc1p` را قبول نکرد، ایراد از پشتیبانی آن کیف پول است، نه از آدرس. درباره ساختار آدرس‌ها در آدرس کیف پول چیست بیشتر بخوانید.

بیت‌کوین روی شبکه‌های دیگر؛ اشتباه رایج تازه‌کارها

بیت‌کوین واقعی فقط روی شبکه خود بیت‌کوین وجود دارد. ولی بعضی صرافی‌ها هنگام برداشت BTC شبکه‌های دیگری مثل BEP20 را هم پیشنهاد می‌دهند. آنچه روی این شبکه‌ها جابه‌جا می‌شود، توکنی است که نماینده بیت‌کوین است و یک شرکت یا قرارداد پشت آن ایستاده است؛ نمونه‌اش BTCB روی BNB Chain یا WBTC روی اتریوم. این توکن‌ها کاربرد خودشان را دارند، ولی همان بیت‌کوین نیستند و ریسک واسطه هم دارند.

مهم‌تر اینکه اگر شبکه‌ای که در برداشت انتخاب می‌کنید با شبکه آدرس مقصد یکی نباشد، ممکن است پولتان گم شود. آدرس‌هایی که با `1`، `3` یا `bc1` شروع می‌شوند مال شبکه بیت‌کوین‌اند. آدرسی که با `0x` شروع می‌شود، آدرس بیت‌کوین نیست. اگر این اشتباه پیش آمد، ارسال رمزارز به آدرس اشتباه را بخوانید.

تراکنش بیت‌کوین: کارمزد، ممپول و زمان رسیدن

وقتی بیت‌کوین می‌فرستید، تراکنش اول به یک صف انتظار به اسم ممپول (Mempool) می‌رود. ماینرها از این صف تراکنش‌هایی را برمی‌دارند که کارمزد بیشتری پیشنهاد داده‌اند. پس وقتی شبکه شلوغ است، تراکنش ارزان ممکن است ساعت‌ها در صف بماند.

کارمزد به مبلغ بستگی ندارد

نکته‌ای که خیلی‌ها را غافلگیر می‌کند این است که کارمزد بیت‌کوین به مبلغ تراکنش ربطی ندارد، بلکه به حجم داده آن بستگی دارد. کارمزد را با واحد «ساتوشی به ازای هر وی‌بایت» (sat/vB) حساب می‌کنند و فرستادن ۱۰۰ بیت‌کوین می‌تواند همان‌قدر کارمزد داشته باشد که فرستادن ۱۰ دلار.

یک تراکنش معمولی از آدرس `bc1q` با یک ورودی و دو خروجی (یکی برای گیرنده، یکی برای برگشت باقیمانده به خودتان) حدود ۱۴۰ وی‌بایت جا می‌گیرد. با همان قیمت فرضی ۱۰ میلیارد تومان برای هر بیت‌کوین:

این عددها فقط برای فهمیدن روش حساب‌اند. نرخ واقعی هر لحظه تغییر می‌کند و قیمت بیت‌کوین هم ثابت نیست. ولی نتیجه‌اش همیشه درست است: فرستادن مبلغ‌های خیلی کوچک روی شبکه بیت‌کوین به‌صرفه نیست، چون ممکن است بخش بزرگی از آن خرج کارمزد شود. اگر می‌خواهید بیشتر بدانید کارمزد شبکه‌ها از کجا می‌آید، کارمزد شبکه در رمزارز را بخوانید.

وقتی از یک صرافی برداشت می‌کنید، معمولاً کارمزد شبکه را خود صرافی حساب می‌کند و به شکل یک مبلغ ثابت از شما می‌گیرد. کارمزد برداشت بیت‌کوین در سواپ‌ولت را همیشه در صفحه کارمزدها ببینید.

چقدر طول می‌کشد تا بیت‌کوین برسد؟

هر بلاک به‌طور میانگین ۱۰ دقیقه طول می‌کشد، ولی این فقط میانگین است و گاهی یک بلاک یک دقیقه و گاهی نیم ساعت طول می‌کشد. اگر مقصد یک صرافی باشد که سه تأیید می‌خواهد، معمولاً حدود نیم ساعت تا یک ساعت باید صبر کنید. اگر کارمزد کم گذاشته باشید و شبکه شلوغ باشد، بیشتر.

تا وقتی تراکنش تأیید نشده، با شناسه تراکنش یا TXID می‌توانید وضعیتش را در یک بلاک‌اکسپلورر دنبال کنید. روشش را در TXID چیست گفته‌ایم.

تراکنش بیت‌کوین برگشت ندارد

تراکنشی که در بلاک ثبت شد، دکمه لغو ندارد. نه بانکی هست که شکایت کنید و نه پشتیبانی‌ای که پول را برگرداند. پیش از هر ارسال، آدرس مقصد را کامل چک کنید، نه فقط چند حرف اول و آخرش را. کلاهبردارها آدرس‌هایی می‌سازند که اول و آخرشان شبیه آدرس شماست؛ این ترفند را در مسموم‌سازی آدرس توضیح داده‌ایم.

شبکه لایتنینگ چیست؟

لایتنینگ (Lightning Network) یک لایه دوم روی بیت‌کوین است که برای پرداخت‌های کوچک و سریع ساخته شده است. دو طرف یک بار روی بلاک‌چین بیت‌کوین «کانال پرداخت» باز می‌کنند و بعد می‌توانند بی‌شمار پرداخت را تقریباً آنی و با کارمزدی خیلی کم بیرون از بلاک‌چین بین هم جابه‌جا کنند. فقط باز و بسته کردن کانال روی شبکه اصلی ثبت می‌شود.

لایتنینگ برای خرید یک فنجان قهوه عالی است، ولی هر صرافی و کیف پولی از آن پشتیبانی نمی‌کند. فاکتور لایتنینگ معمولاً با `lnbc` شروع می‌شود و با آدرس معمولی بیت‌کوین فرق دارد. پیش از ارسال مطمئن شوید هر دو طرف از لایتنینگ پشتیبانی می‌کنند.

چه کسی بیت‌کوین را اداره می‌کند؟

هیچ‌کس، دست‌کم نه به معنای یک مدیرعامل. نرم‌افزار اصلی بیت‌کوین، یعنی Bitcoin Core، متن‌باز است و برنامه‌نویس‌های داوطلب و شرکت‌های مختلف روی آن کار می‌کنند. ولی برنامه‌نویس‌ها نمی‌توانند قانون‌ها را به کسی تحمیل کنند. هر تغییری تا وقتی که صاحبان نودها نسخه تازه را نصب نکنند، اجرا نمی‌شود.

تغییر قانون‌های بیت‌کوین به همین دلیل خیلی کند و محافظه‌کارانه پیش می‌رود. به‌روزرسانی تپروت سال‌ها بحث شد تا سرانجام در آبان ۱۴۰۰ فعال شد. وقتی هم که بخشی از جامعه با بقیه به توافق نمی‌رسد، ممکن است شبکه دو شاخه شود. بیت‌کوین کش (BCH) در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶ بر سر همین اختلاف از بیت‌کوین جدا شد. اسمش شبیه است، ولی رمزارز دیگری است با قیمت و شبکه جدا.

بیت‌کوین در اقتصاد واقعی

بیت‌کوین در ده سال اول بیشتر سرگرمی برنامه‌نویس‌ها و سرمایه‌گذارهای جسور بود. در چند سال اخیر چند اتفاق جایگاهش را عوض کرده است:

• صندوق‌های ETF بیت‌کوین در آمریکا. ۲۰ دی ۱۴۰۲، کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) بعد از بیش از ده سال رد درخواست‌ها، با عرضه ۱۱ صندوق قابل‌معامله در بورس که مستقیم بیت‌کوین نگه می‌دارند موافقت کرد. از آن روز سرمایه‌گذارها در آمریکا می‌توانند مثل خرید سهام، از حساب کارگزاری معمولی‌شان بیت‌کوین بخرند. رئیس وقت SEC در همان بیانیه تأکید کرد که این موافقت به معنی تأیید خود بیت‌کوین نیست و آن را دارایی سفته‌بازانه و پرنوسانی خواند.
• السالوادور. این کشور در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰ اولین کشوری شد که بیت‌کوین را پول رسمی کرد. ولی ۱۰ بهمن ۱۴۰۳، در جریان توافق وامی با صندوق بین‌المللی پول، قانونش را تغییر داد و پذیرفتن بیت‌کوین برای فروشگاه‌ها اختیاری شد.
• ذخیره راهبردی بیت‌کوین آمریکا. ۱۶ اسفند ۱۴۰۳، رئیس‌جمهور آمریکا فرمان اجرایی ۱۴۲۳۳ را امضا کرد. طبق این فرمان، بیت‌کوین‌هایی که دولت آمریکا در پرونده‌های قضایی توقیف کرده، به‌جای فروش در یک ذخیره دولتی نگه داشته می‌شوند.

هیچ‌کدام از این‌ها قیمت آینده را تضمین نمی‌کند، ولی نشان می‌دهد بیت‌کوین دیگر بیرون از نظام مالی رسمی نیست. همین ارتباط هم باعث شده قیمتش بیشتر از قبل به اخبار اقتصادی آمریکا واکنش نشان دهد.

قیمت بیت‌کوین از کجا می‌آید؟

بیت‌کوین قیمت رسمی ندارد. قیمتی که می‌بینید، آخرین قیمتی است که خریدارها و فروشنده‌ها در صرافی‌های بزرگ دنیا روی آن توافق کرده‌اند و معمولاً به دلار یا تتر اعلام می‌شود.

چیزهایی که بیشترین اثر را روی این قیمت دارند:

• تقاضای سرمایه‌گذارهای بزرگ، که حالا بخشی از آن از راه صندوق‌های ETF وارد بازار می‌شود.
• نرخ بهره و تورم آمریکا. وقتی پول ارزان است، دارایی‌های پرریسک مثل بیت‌کوین بیشتر خریدار دارند. این رابطه را در چرا قیمت بیت‌کوین به تورم آمریکا واکنش نشان می‌دهد قدم‌به‌قدم توضیح داده‌ایم.
• معامله‌های اهرمی. بخش بزرگی از معامله‌ها در بازارهای آتی با پول قرضی انجام می‌شود. وقتی قیمت تند حرکت کند، این موقعیت‌ها پشت سر هم بسته می‌شوند و حرکت را تندتر می‌کنند.
• خبر و هیجان؛ از قانون‌گذاری و هک صرافی‌ها تا هاوینگ.

قیمت تومانی بیت‌کوین در ایران

برای ما ایرانی‌ها یک حلقه دیگر هم هست. صرافی‌های ایرانی بیت‌کوین را معمولاً با قیمت جهانی آن به تتر می‌فروشند و قیمت تتر به تومان را هم بازار داخلی تعیین می‌کند. پس قیمت تومانی بیت‌کوین تقریباً حاصل‌ضرب دو عدد است:

قیمت تومانی بیت‌کوین ≈ قیمت جهانی بیت‌کوین به تتر × قیمت هر تتر به تومان

یعنی ممکن است قیمت جهانی بیت‌کوین ثابت بماند، ولی چون تتر در ایران گران‌تر شده، بیت‌کوین شما به تومان بیشتر بیرزد؛ یا برعکس. اگر بیت‌کوین را برای فرار از تورم تومان می‌خرید، بخشی از این محافظت را در واقع همان تتر به شما می‌دهد و بخش دیگرش به نوسان خود بیت‌کوین بستگی دارد. اینکه قیمت تتر در ایران چطور شکل می‌گیرد را در قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود توضیح داده‌ایم. هر صرافی هم بین قیمت خرید و فروش فاصله‌ای دارد که در اسپرد در رمزارز توضیحش داده‌ایم.

ریسک‌های بیت‌کوین و چند باور غلط

ریسک‌هایی که باید جدی بگیرید

• نوسان شدید. بیت‌کوین در تاریخش چند بار بیش از نصف ارزشش را از دست داده و گاهی سال‌ها طول کشیده تا به قله قبلی برگردد. پولی را که ممکن است تا چند ماه دیگر لازم داشته باشید، در بیت‌کوین نگذارید.
• خطای خودتان. فرستادن به آدرس یا شبکه اشتباه، گم کردن کلمه‌های بازیابی و لو دادن آن‌ها به کلاهبردار، رایج‌ترین راه‌های از دست دادن بیت‌کوین‌اند و هیچ‌کدام برگشت ندارد.
• ریسک واسطه. بیت‌کوینی که در صرافی دارید، در واقع طلبی است که از آن صرافی دارید. امنیت حساب، از رمز قوی تا تأیید دومرحله‌ای، به عهده خودتان است. برای سنجیدن یک صرافی هم چطور به سواپ‌ولت اعتماد کنیم معیارهای کلی خوبی به دستتان می‌دهد.
• ریسک قانون‌گذاری. قانون‌های رمزارز در کشورهای مختلف هنوز در حال شکل گرفتن است. کاربر ایرانی یک محدودیت دیگر هم دارد: صرافی‌های بزرگ خارجی معمولاً حساب ایرانی‌ها را می‌بندند، پس بهتر است دارایی‌تان را جایی نگه دارید که با این خطر روبه‌رو نیست.
• کلاهبرداری. «سرمایه‌گذاری با سود تضمینی»، «دو برابر کردن بیت‌کوین» و ربات‌هایی که قول درآمد روزانه می‌دهند، همه یک قصه‌اند. در بیت‌کوین سود تضمینی وجود ندارد.

چند باور غلط رایج

«بیت‌کوین ناشناس است.» نه. همه تراکنش‌ها عمومی‌اند و اگر آدرسی به هویت شما وصل شود، کل تاریخچه‌اش قابل ردیابی است.

«بیت‌کوین هک شده است.» آنچه در خبرها هک شده معمولاً صرافی‌ها یا کیف پول‌ها بوده‌اند، نه شبکه بیت‌کوین. قانون‌های خود شبکه از روز اول تا امروز شکسته نشده‌اند.

«بیت‌کوین برای خرید دیر شده است.» هیچ‌کس نمی‌داند. سؤال درست این است که آیا با توجه به نوسانش، جایی در سبد شما دارد یا نه و چه سهمی.

«بیت‌کوین تقلبی هم داریم.» نسخه تقلبی از خود بیت‌کوین وجود ندارد، چون هر نود اصالتش را بررسی می‌کند. ولی توکن‌های بی‌ارزشی با اسم‌های شبیه «بیت‌کوین» روی شبکه‌های دیگر ساخته می‌شوند. فقط BTC روی شبکه بیت‌کوین، بیت‌کوین است.

پیش از خرید اولین بیت‌کوین

این چک‌لیست را قبل از اولین خرید یک بار مرور کنید:

1. مبلغ را مشخص کنید. فقط پولی را بگذارید که اگر نصف شد، زندگی‌تان مختل نشود و مجبور به فروش در ضرر نشوید.
2. زمان را مشخص کنید. بیت‌کوین برای چند هفته مناسب نیست. اگر افق شما کمتر از چند سال است، احتمال اینکه در ضرر لازمش داشته باشید بیشتر است.
3. یک‌جا یا پله‌ای؟ اگر نمی‌دانید الان وقت خرید است یا نه، می‌توانید مبلغ را تقسیم کنید و در چند نوبت بخرید. این روش را در DCA چیست با مثال عددی توضیح داده‌ایم.
4. جای نگهداری را انتخاب کنید. برای مبلغ کم و شروع کار، کیف پول صرافی کافی است. اگر مبلغ بزرگ شد، کیف پول شخصی یا سخت‌افزاری را در نظر بگیرید.
5. امنیت حساب را محکم کنید. رمز یکتا، تأیید دومرحله‌ای و یک ایمیل امن، پیش از واریز اولین تومان.
6. با مبلغ کم تمرین کنید. اگر می‌خواهید بیت‌کوین را به کیف پول دیگری برداشت کنید، بار اول مبلغ کمی بفرستید و رسیدنش را ببینید.

خرید و نگهداری بیت‌کوین در سواپ‌ولت

در سواپ‌ولت می‌توانید با تومان بیت‌کوین بخرید یا تتر و رمزارزهای دیگرتان را به بیت‌کوین تبدیل کنید. برای خرید با تومان باید احراز هویت سطح متوسط را انجام داده باشید. واریز رمزارز، تبدیل رمزارزها به هم و برداشت رمزارز بدون احراز هویت هم ممکن است، البته برای حساب‌های احراز هویت‌نشده سقف برداشت دارد. قدم‌های خرید را در راهنمای خرید رمزارز در سواپ‌ولت ببینید.

بعد از خرید، بیت‌کوین در حساب سواپ‌ولت شما می‌ماند و هر وقت خواستید می‌توانید آن را بفروشید، به رمزارز دیگری تبدیل کنید یا به یک آدرس بیت‌کوین بیرونی برداشت کنید. اگر بیت‌کوین را برای کاربر دیگری از سواپ‌ولت می‌فرستید، انتقال داخلی است و روی بلاک‌چین نمی‌رود. فرقش با برداشت را در انتقال داخلی در برابر انتقال بلاک‌چینی گفته‌ایم. کارمزد خرید، تبدیل و برداشت بیت‌کوین همیشه در صفحه کارمزدها به‌روز است.

اگر تازه شروع می‌کنید، لازم نیست همه این‌ها را از روز اول بلد باشید. با مبلغی که از دست دادنش شما را اذیت نمی‌کند شروع کنید، امنیت حسابتان را محکم کنید و بقیه را کم‌کم یاد بگیرید.