قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود؟

قیمت تتر به تومان را هیچ نهاد یا شرکتی اعلام نمی‌کند. این قیمت از معامله‌های خریداران و فروشندگان در صرافی‌های ایرانی ساخته می‌شود. عددی که می‌بینید معمولاً نزدیک «قیمت دلار در بازار آزاد» است، چون هر تتر قرار است حدود یک دلار ارزش داشته باشد؛ اما عرضه و تقاضای خود تتر در ایران آن را کمی بالاتر یا پایین‌تر می‌برد. آربیتراژگرها هم که از اختلاف قیمت صرافی‌ها سود می‌برند، نمی‌گذارند قیمت‌ها از هم خیلی فاصله بگیرند.

پس اگر بپرسید «قیمت امروز تتر را چه کسی تعیین کرده؟»، جواب دقیق این است: آخرین سفارش‌هایی که در صرافی‌ها با هم جور شده‌اند.

چرا شرکت تتر قیمت تومانی را تعیین نمی‌کند؟

شرکت Tether که USDT را منتشر می‌کند، توکن‌ها را فقط به مشتریان تأییدشده خودش می‌فروشد و از آن‌ها پس می‌گیرد. طبق پرسش‌های رسمی تتر، توکن‌ها وقتی وارد گردش می‌شوند که از خزانه شرکت به مشتری منتقل شوند. این «بازار اولیه» است و قیمتش بر حسب دلار است، نه تومان.

کاربر ایرانی به این بازار راه ندارد. شرایط خدمات تتر ایران را جزو «حوزه‌های ممنوع» آورده و ساکنان آن را از استفاده از خدمات شرکت منع کرده است. در نتیجه، هر تتری که در ایران خرید و فروش می‌شود در «بازار ثانویه» دست‌به‌دست می‌شود: کسی می‌فروشد، کسی می‌خرد، و صرافی این دو را به هم می‌رساند.

زنجیره قیمت: از یک دلار تا عددی که در صرافی می‌بینید

قیمت تومانی تتر را می‌شود مثل چهار لایه روی هم دید:

1. ارزش دلاری USDT. در بازارهای جهانی، USDT معمولاً خیلی نزدیک یک دلار معامله می‌شود. این لایه در ایران ساخته نمی‌شود و معمولاً کمترین نوسان را دارد.
2. قیمت دلار به تومان در بازار آزاد. چون تتر جانشین دیجیتال دلار حساب می‌شود، خریدار و فروشنده ایرانی ذهنشان به نرخ دلار بازار آزاد است. وقتی دلار آزاد بالا می‌رود، فروشنده تتر هم دیگر به قیمت قبلی نمی‌فروشد.
3. عرضه و تقاضای خود تتر در ایران. اگر در یک بازه تعداد کسانی که می‌خواهند تومانشان را به تتر تبدیل کنند زیاد شود، تتر می‌تواند از دلار آزاد گران‌تر شود؛ و اگر فروشنده‌ها زیاد شوند، ارزان‌تر. این فاصله را «اختلاف محلی» یا پریمیوم می‌نامند. روش حساب‌کردنش را در مقاله چرا قیمت تتر با دلار فرق دارد؟ توضیح داده‌ایم.
4. دفتر سفارش و شرایط هر صرافی. در نهایت، قیمتی که شما می‌پردازید به سفارش‌های موجود در همان صرافی، اختلاف قیمت خرید و فروش (اسپرد) و کارمزد آن بستگی دارد. اینکه صرافی از این سفارش‌ها چطور به قیمت خرید و فروش خودش می‌رسد، در مقاله قیمت‌گذاری صرافی‌ها آمده است.

لایه دوم و سوم بیشترین سهم را در بالا و پایین رفتن‌های روزانه دارند. لایه اول فقط در موقعیت‌های نادری که خود USDT از یک دلار فاصله می‌گیرد مهم می‌شود.

دفتر سفارش؛ جایی که قیمت واقعاً ساخته می‌شود

بسیاری از صرافی‌های ایرانی برای بازار تتر/تومان یک دفتر سفارش (Order Book) دارند؛ فهرستی از پیشنهادهای خرید و فروش که هنوز انجام نشده‌اند. در یک طرف فروشنده‌ها نوشته‌اند «این مقدار تتر را به این قیمت می‌فروشم» و در طرف دیگر خریدارها نوشته‌اند «تا این قیمت می‌خرم». هر وقت یک خریدار و یک فروشنده سر قیمت به توافق برسند، معامله انجام می‌شود و همان عدد «قیمت آخرین معامله» می‌شود؛ همان چیزی که اغلب به‌عنوان قیمت تتر نمایش داده می‌شود.

دو نوع سفارش اصلی را بشناسید. راهنمای کمیسیون بورس آمریکا آن‌ها را برای بازار سهام این‌طور تعریف می‌کند و منطقش در بازار رمزارز هم همین است:

• سفارش بازار (Market): فوراً با بهترین قیمت‌های موجود اجرا می‌شود. اجرا تضمین است، قیمت نه.
• سفارش محدود (Limit): فقط با قیمتی که تعیین کرده‌اید یا بهتر از آن اجرا می‌شود. قیمت تضمین است، اجرا نه.

مثال: چرا میانگین خرید شما با قیمت نمایشی فرق می‌کند؟

فرض کنید در طرف فروش یک صرافی فقط این سه پیشنهاد باشد. اعداد فرضی‌اند و نرخ روز نیستند:

قیمت نمایشی خرید ۱۰۰٬۰۰۰ تومان است. حالا شما با سفارش بازار ۵۰۰ تتر می‌خرید:

• ۱۰۰ تتر از فروشنده اول: ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
• ۲۰۰ تتر از فروشنده دوم: ۲۰٬۰۲۰٬۰۰۰ تومان
• ۲۰۰ تتر از فروشنده سوم: ۲۰٬۰۶۰٬۰۰۰ تومان

جمعاً ۵۰٬۰۸۰٬۰۰۰ تومان، یعنی میانگین ۱۰۰٬۱۶۰ تومان برای هر تتر؛ ۱۶۰ تومان بیشتر از عددی که اول دیدید، آن هم پیش از کارمزد. اتفاق دیگری هم افتاده است: دو فروشنده اول کامل خریده شده‌اند و آخرین معامله با ۱۰۰٬۳۰۰ تومان ثبت شده. بقیه کاربران حالا قیمت بالاتری روی صفحه می‌بینند.

قیمت بازار همین‌طور جابه‌جا می‌شود: سفارش‌های بزرگ لایه‌های دفتر را می‌خورند و قیمت را هل می‌دهند. هرچه سفارش‌های موجود کمتر باشد، یعنی بازار کم‌عمق‌تر باشد، یک سفارش متوسط هم می‌تواند قیمت را بیشتر تکان دهد.

P2P و قیمت‌گذاری مستقیم صرافی

همه جا دفتر سفارش نیست. در بازار P2P (فرد به فرد)، فروشنده خودش آگهی با قیمت دلخواه می‌گذارد و خریدار از بین آگهی‌ها انتخاب می‌کند. قیمت این‌جا هم از رقابت فروشنده‌ها و خریدارها درمی‌آید، فقط پراکنده‌تر است.

در مدل دیگری که به آن OTC یا خرید و فروش مستقیم هم می‌گویند، شما با خود صرافی معامله می‌کنید و صرافی یک قیمت خرید و یک قیمت فروش پیشنهاد می‌دهد. این نرخ هم از هوا نمی‌آید و معمولاً با نگاه به قیمت بازار چیده می‌شود. این‌که هر صرافی دقیقاً چطور این نرخ را حساب می‌کند موضوع جداگانه‌ای است و این مقاله به سطح بازار می‌پردازد.

چرا قیمت تتر در صرافی‌های مختلف تقریباً یکی است؟

هر صرافی دفتر سفارش خودش را دارد، ولی قیمت‌ها معمولاً از هم دور نمی‌شوند. دلیلش آربیتراژ است: اگر تتر در صرافی الف ارزان‌تر از صرافی ب باشد، معامله‌گرها از الف می‌خرند، به ب منتقل می‌کنند و آن‌جا می‌فروشند. خریدشان قیمت الف را بالا می‌برد و فروششان قیمت ب را پایین می‌آورد، تا اختلاف آن‌قدر کم شود که دیگر ارزش زحمت نداشته باشد.

ولی چرا اختلاف کاملاً صفر نمی‌شود؟ چون این رفت و برگشت هزینه و اصطکاک دارد:

• کارمزد معامله در هر دو صرافی و کارمزد برداشت تتر روی شبکه
• زمان انتقال، که در آن ممکن است قیمت برگردد
• محدودیت‌های برداشت؛ مثلاً در سواپ‌ولت، رمزارزی که با واریز تومانی خریده می‌شود تا ۷۲ ساعت محدودیت برداشت دارد، مگر در حد اعتبار برداشت آنی حساب
• سرمایه لازم برای این‌که سود چند صد تومانی روی هر تتر به عدد قابل‌توجهی برسد

یک حساب ساده با اعداد فرضی: تتر در صرافی الف ۱۰۰٬۰۰۰ تومان فروخته می‌شود و در صرافی ب خریدار ۱۰۰٬۴۰۰ تومانی دارد؛ اختلاف ۰٫۴٪. اگر کارمزدها و هزینه انتقال رویهم ۰٫۳٪ باشند، برای ۱٬۰۰۰ تتر حدود ۴۰۰٬۰۰۰ تومان سود ناخالص می‌ماند منهای ۳۰۰٬۰۰۰ تومان هزینه، یعنی ۱۰۰٬۰۰۰ تومان؛ به شرطی که قیمت در این فاصله تکان نخورد. به همین دلیل اختلاف‌های کوچک بین صرافی‌ها پایدار می‌مانند.

همین منطق بین بازار ایران و بازارهای جهانی هم هست، فقط با اصطکاک خیلی بیشتر. پژوهشی که در مجموعه مقالات کاری بانک تسویه‌های بین‌المللی منتشر شده، فاصله قیمت استیبل‌کوین‌ها با نرخ ارز را در کشورهای مختلف بررسی کرده و محدودیت آربیتراژ را یکی از توضیح‌های آن می‌داند. برای ایران، تحریم‌ها این اصطکاک را بیشتر می‌کنند؛ دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا اعلام کرده دارایی صرافی‌های رمزارز ایرانی در حوزه قضایی آمریکا مسدود است. نتیجه این است که قیمت تتر در ایران می‌تواند برای مدتی از قیمت جهانی ضرب‌در دلار آزاد فاصله بگیرد.

چه چیزهایی قیمت تومانی تتر را تکان می‌دهد؟

بیشتر جابه‌جایی‌ها از یکی از این سه مسیر می‌آیند:

• تغییر انتظار درباره دلار. خبرهای سیاسی و اقتصادی که روی دلار بازار آزاد اثر می‌گذارند، معمولاً سریع روی تتر هم دیده می‌شوند، چون معامله رمزارز معمولاً شبانه‌روزی است و معامله‌گرها منتظر باز شدن بازار دیگری نمی‌مانند.
• تقاضای مخصوص تتر. کسی که می‌خواهد پس‌انداز تومانی‌اش را به دارایی دلاری تبدیل کند، هزینه‌ای خارجی بپردازد یا رمزارز دیگری بخرد، سراغ تتر می‌رود نه اسکناس. موج این تقاضا می‌تواند تتر را از دلار آزاد جلوتر ببرد.
• عمق بازار. در ساعت‌ها و روزهایی که سفارش کمتری در دفترهاست، سفارش‌های بزرگ اثر بیشتری دارند و قیمت پرنوسان‌تر به نظر می‌رسد.

فاصله گرفتن خود USDT از یک دلار هم می‌تواند اثر بگذارد؛ اگر چنین شد، باید آن را در قیمت دلاری تتر در بازارهای جهانی دنبال کرد، نه فقط در عدد تومانی.

قیمتی که می‌بینید، قیمتی که می‌پردازید

عددی که در فهرست قیمت‌ها می‌بینید معمولاً آخرین معامله یا بهترین پیشنهاد است، نه لزوماً قیمتی که سفارش شما با آن اجرا می‌شود. در سواپ‌ولت هم، طبق راهنمای خرید ارز دیجیتال، قیمت رمزارزها لحظه‌ای است و مقدار دریافتی ممکن است تا زمان تأیید تغییر کند؛ اطلاعات صفحه نهایی سفارش ملاک معامله است. کارمزدها را هم در صفحه کارمزدها ببینید.

برای مقایسه دو صرافی، قیمت نمایشی را کنار نگذارید ولی به آن بسنده هم نکنید: ببینید برای همان مبلغ در نهایت چند تتر خالص به دستتان می‌رسد. قدم‌های خرید را در آموزش خرید تتر با تومان آورده‌ایم.

اگر قیمت تتر به نظرتان عجیب است

پیش از این‌که نتیجه بگیرید بازار دارد اتفاق بزرگی را نشان می‌دهد یا یک صرافی قیمت را دست‌کاری کرده، این چند سؤال را بپرسید:

1. با دلار آزاد همان ساعت مقایسه کرده‌اید؟ اگر هر دو با هم بالا رفته‌اند، احتمالاً موضوع انتظار درباره دلار است، نه تتر.
2. صرافی‌های دیگر هم همین را نشان می‌دهند؟ اگر فقط یک جا قیمت فرق دارد، به عمق همان بازار یا یک سفارش بزرگ فکر کنید.
3. عدد نمایشی آخرین معامله است یا بهترین پیشنهاد؟ در بازار کم‌عمق، یک معامله کوچک می‌تواند عدد آخرین معامله را جابه‌جا کند.
4. قیمت خرید را با قیمت خرید مقایسه می‌کنید؟ فاصله بین قیمت خرید و فروش در یک صرافی، اختلاف بین دو صرافی نیست.
5. خود USDT در بازار جهانی هنوز نزدیک یک دلار است؟ اگر بله، ماجرا محلی است.

اگر هدفتان خرید است و قیمت ناگهان جهش کرده، سفارش محدود به شما اجازه می‌دهد سقف قیمت را خودتان تعیین کنید؛ ممکن است اجرا نشود، ولی بالاتر از سقفتان هم نمی‌خرید.