زی‌کش (ZEC) چیست؟ ارز حریم خصوصی و فرقش با مونرو

زی‌کش (Zcash، با نماد ZEC) رمزارزی است که مثل بیت‌کوین سقف ۲۱ میلیون واحد دارد و با استخراج ساخته می‌شود. ولی یک فرق اساسی با بیت‌کوین دارد: خودتان انتخاب می‌کنید تراکنشتان برای همه پیدا باشد یا فرستنده، گیرنده و مبلغش پنهان بماند. پشت این کار روشی ریاضی به اسم «اثبات دانش صفر» است که به شبکه ثابت می‌کند تراکنش طبق قواعد است، بی‌آنکه جزئیاتش را به کسی نشان بدهد. به همین خاطر زی‌کش را همراه مونرو از معروف‌ترین «ارزهای حریم خصوصی» می‌دانند.

زی‌کش در ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ پرخبر هم بود. قیمتش در کمتر از سه ماه بیش از ۱۷ برابر شد و کل تیم شرکت سازنده‌اش استعفا داد. بعد باگی جدی در آن پیدا شد و اولین صندوق قابل معامله در بورس (ETF) آن در آمریکا راه افتاد.

زی‌کش در یک نگاه

• کاربرد: رمزارزی برای پرداخت که حریم خصوصی‌اش اختیاری است؛ هر تراکنش می‌تواند شفاف یا محافظت‌شده باشد.
• شروع: شبکه ۷ آبان ۱۳۹۵ راه افتاد و کدش از بیت‌کوین گرفته شده است.
• سازندگان: چند رمزنگار دانشگاهی آن را طراحی کردند و شرکتی که بعدها اسمش Electric Coin Company (ECC) شد، آن را ساخت. امروز چند تیم مستقل، از جمله بنیاد زی‌کش (Zcash Foundation)، روی آن کار می‌کنند.
• اجماع: مثل بیت‌کوین اثبات کار است، با الگوریتم Equihash، و تقریباً هر ۷۵ ثانیه یک بلاک ساخته می‌شود.
• عرضه: سقفش ۲۱ میلیون واحد است و تا ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ حدود ۱۶٫۸۸ میلیون ZEC ساخته شده بود.
• پاداش بلاک: ۱٫۵۶۲۵ ZEC؛ این عدد از آذر ۱۴۰۳ برقرار است و حدود ۱۴۰۷ دوباره نصف می‌شود.

این عددها زنده‌اند و هر بار صفحه را باز کنید، از داده‌های بازار به‌روز می‌شوند:

• قیمت لحظه‌ای هر ZEC: ۱٬۲۶۶٫۷۶۶ دلار، حدود ۳۴۲٬۷۸۵٬۶۱۲ تومان
• ارزش بازار کل زی‌کش: ۲۰٬۴۳۲٬۳۴۵٬۵۹۲ دلار
• بالاترین قیمت تاریخ زی‌کش: ۵٬۹۴۱٫۸ دلار، در ۸ آبان ۱۳۹۵
• نمودار و اطلاعات بیشتر: صفحه زی‌کش در سواپ‌ولت

زی‌کش از کجا آمد؟

ریشه زی‌کش به سال ۱۳۹۲ برمی‌گردد. طبق ویکی‌پدیا، متیو گرین، استاد دانشگاه جانز هاپکینز، و دو دانشجویش یان مایرز و کریستینا گارمن پروتکلی به اسم Zerocoin طراحی کردند تا بیت‌کوین هم بتواند تراکنش ناشناس داشته باشد. بعد چند رمزنگار از MIT، تکنیون و دانشگاه تل‌آویو به آن‌ها پیوستند. این گروه روش کارآمدتری به اسم zk-SNARK ساخته بود که پایین‌تر توضیحش را می‌خوانید. کار را شرکتی به مدیریت زوکو ویلکاکس به سرانجام رساند و نتیجه‌اش رمزارز مستقلی شد به اسم زی‌کش.

پیش از راه‌اندازی شبکه حتی یک ZEC هم وجود نداشت. طبق گزارش Blockworks، همه ZECها از ۷ آبان ۱۳۹۵ به بعد با استخراج ساخته شده‌اند. ولی در چهار سال اول، ۲۰ درصد پاداش هر بلاک به جای استخراج‌کننده‌ها به «پاداش بنیان‌گذاران» می‌رفت؛ سهمی برای سازندگان، سرمایه‌گذاران، کارکنان و مشاوران شرکت سازنده که روی هم ۱۰ درصد کل ۲۱ میلیون واحد می‌شود.

راه‌اندازی شبکه یک مراسم عجیب هم داشت. سیستم اثبات نسل اول زی‌کش به یک کلید مخفی نیاز داشت و هر کس آن کلید را نگه می‌داشت، می‌توانست بی‌آنکه کسی بفهمد زی‌کش تقلبی بسازد. برای همین شرکت‌کننده‌هایی در شش جای مختلف کلید را با هم ساختند، شبکه را با آن راه انداختند و بعد کامپیوترهایی را که با آن‌ها کار کرده بودند نابود کردند. سال ۱۴۰۱ معلوم شد ادوارد اسنودن هم با اسمی مستعار در این مراسم بوده است.

بنیاد زی‌کش، ECC و تیم‌های تازه

زی‌کش سال‌ها دو پایه اصلی داشت: شرکت ECC که نرم‌افزار اصلی شبکه (zcashd) و کیف پول را می‌ساخت، و بنیاد غیرانتفاعی زی‌کش که نرم‌افزار دیگری به اسم Zebra برای اجرای شبکه می‌سازد. نشان تجاری زی‌کش هم امروز فقط دست بنیاد است. این تعادل در ۱۴۰۴ به هم خورد.

ECC زیرمجموعه سازمانی غیرانتفاعی به اسم Bootstrap بود. طبق Blockworks، ۱۷ دی ۱۴۰۴ کل تیم ECC بعد از اختلاف با هیئت‌مدیره Bootstrap استعفا داد. همین آدم‌ها شرکت تازه‌ای به اسم ZODL (Zcash Open Development Lab) راه انداختند، بیش از ۲۵ میلیون دلار سرمایه جذب کردند و کیف پولی را که قبلاً اسمش Zashi بود، با اسم تازه Zodl ادامه دادند. Bootstrap هم اسمش را به Sovright تغییر داد و تیم تازه‌ای استخدام کرد. ECC هنوز روی کاغذ هست، ولی دیگر کارمندی ندارد.

شبکه در این مدت از کار نیفتاد و برای دارندگان زی‌کش همین مهم‌ترین خبر بود. حالا توسعه پروتکل بین چند تیم تقسیم شده است: ZODL، بنیاد زی‌کش، Shielded Labs، Project Tachyon، Valar Group و Sovright. خبر دیگری هم همان روزها رسید: بنیاد زی‌کش ۲۴ دی ۱۴۰۴ اعلام کرد بررسی کمیسیون بورس آمریکا (SEC) درباره‌اش بدون هیچ اقدامی علیه بنیاد تمام شده است.

آدرس شفاف و محافظت‌شده در زی‌کش چه فرقی دارند؟

در بیت‌کوین و بیشتر بلاک‌چین‌ها هر کس آدرس شما را بداند، با یک اکسپلورر موجودی و همه تراکنش‌هایتان را می‌بیند. کافی است یک بار به کسی پول داده باشید تا او بفهمد چقدر دارید و پولتان از کجا آمده است. زی‌کش برای حل همین مشکل دو جور آدرس دارد: آدرس شفاف (transparent) که مثل بیت‌کوین همه‌چیزش پیداست، و آدرس محافظت‌شده (shielded) که فرستنده، گیرنده و مبلغ را رمزنگاری می‌کند.

زی‌کش موجودی آدرس‌های محافظت‌شده را جدا از آدرس‌های شفاف حساب می‌کند و به این مجموعه «استخر محافظت‌شده» (shielded pool) می‌گوید. از بیرون فقط معلوم است کل پول داخل هر استخر چقدر است، نه اینکه هر بخشش مال کیست. استخر محافظت‌شده تا امروز چند نسل داشته است: اسپروت (Sprout) نسل اول بود، ساپلینگ (Sapling) در ۱۳۹۷ آمد، اورچارد (Orchard) در ۱۴۰۱ و آیرون‌وود (Ironwood) در ۱۴۰۵. آدرس‌ها هم بسته به نوعشان با حروف متفاوتی شروع می‌شوند:

آدرس یکپارچه سال ۱۴۰۱ آمد تا کاربر مجبور نباشد چند نوع آدرس را بشناسد. یک آدرس `u1` در واقع چند آدرس را در یک رشته جمع می‌کند؛ مثلاً یک آدرس شفاف، یک آدرس ساپلینگ و یک آدرس برای جدیدترین استخر محافظت‌شده. طبق این استاندارد، کیف پول فرستنده باید جدیدترین نوع محافظت‌شده‌ای را که خودش می‌شناسد انتخاب کند و فقط اگر هیچ‌کدام را نشناسد، سراغ آدرس شفاف برود. پس اگر کیف پولی آدرسی با `u1` به شما نشان داد، تعجب نکنید؛ این هم آدرس زی‌کش است.

چهار حالت یک تراکنش

چون پول بین آدرس شفاف و محافظت‌شده هم جابه‌جا می‌شود، مستندات زی‌کش تراکنش‌ها را در چهار حالت دسته‌بندی می‌کند:

1. شفاف به شفاف: درست مثل بیت‌کوین، همه‌چیز روی زنجیره پیداست.
2. شفاف به محافظت‌شده (shielding): مبلغ و آدرس فرستنده پیداست، ولی معلوم نیست پول به کجا رفت.
3. محافظت‌شده به شفاف (deshielding): معلوم نیست پول از کجا آمد، ولی مبلغ و آدرس گیرنده پیداست.
4. محافظت‌شده به محافظت‌شده: آدرس‌ها، مبلغ و یادداشت، هر سه پنهان می‌ماند.

کارمزد تراکنش در هر چهار حالت دیده می‌شود. حریم خصوصی زی‌کش مطلق هم نیست: هر بار پول وارد استخر محافظت‌شده می‌شود یا از آن بیرون می‌آید، مبلغش برای همه پیداست. فقط آن بخش از مسیر پول که داخل استخر طی می‌شود کاملاً پنهان است.

کلید مشاهده: نشان دادن تراکنش به حسابرس

تراکنش محافظت‌شده از چشم غریبه‌ها پنهان است، ولی خودتان هر وقت بخواهید می‌توانید آن را به کسی نشان بدهید. صاحب آدرس محافظت‌شده می‌تواند یک «کلید مشاهده» (viewing key) به حسابدار، حسابرس یا هر کس دیگری بدهد تا تراکنش‌ها را ببیند، بدون آنکه بتواند پولی خرج کند. استاندارد آدرس یکپارچه هم کلید مشاهده یکپارچه‌ای دارد که همه آدرس‌های داخل آن را پوشش می‌دهد. یعنی می‌شود هم حریم خصوصی داشت و هم پیش حسابرس شفاف بود.

چند درصد زی‌کش‌ها واقعاً محافظت‌شده‌اند؟

سال‌ها بیشتر ZECها در آدرس‌های شفاف بودند و خیلی از کیف پول‌ها هم فقط آدرس شفاف را می‌شناختند. از ۱۴۰۴ سهم استخرهای محافظت‌شده بیشتر شد. طبق گزارش‌های فصلی Blockworks، اوایل فروردین ۱۴۰۵ نزدیک به یک‌سوم ZECهای در گردش در این استخرها بود و سه ماه بعد این سهم به حدود یک‌چهارم رسید. پس هنوز بیشتر زی‌کش‌ها در آدرس‌های شفاف است.

اثبات دانش صفر به زبان ساده

فرض کنید پول را در پاکتی دربسته به کسی می‌دهید. شبکه نمی‌تواند پاکت را باز کند، ولی باید از سه چیز مطمئن شود: پول داخل پاکت واقعاً وجود دارد و مال فرستنده است، قبلاً جای دیگری خرج نشده، و کسی از هیچ پول تازه نساخته است. یعنی جمع ورودی‌ها دقیقاً با جمع خروجی‌ها و کارمزد برابر است.

فرستنده یک «اثبات» کوچک کنار پاکت می‌گذارد که همه این‌ها را ثابت می‌کند. هر کامپیوتری در شبکه می‌تواند خیلی سریع درستی این اثبات را بررسی کند، بی‌آنکه چیزی از داخل پاکت ببیند.

اسم این اثبات در زی‌کش zk-SNARK است. بخش اول اسم، zk، کوتاه‌شده zero-knowledge یا همان «دانش صفر» است. از بقیه اسم دو کلمه به کار ما می‌آید. کلمه Succinct یعنی «فشرده»؛ اثبات کوچک است و زود بررسی می‌شود. کلمه Non-interactive یعنی «غیرتعاملی»؛ سازنده اثبات لازم نیست با کسی پیام رد و بدل کند و یک بار ساختنش کافی است.

اگر کنجکاوید بدانید چطور می‌شود درستی چیزی را ثابت کرد و خودش را نشان نداد، مثال ساده مقاله رول‌آپ و اثبات دانش صفر را بخوانید. زی‌کش همان ایده را برای پنهان کردن جزئیات تراکنش به کار گرفته است.

چرا Halo 2 مهم بود؟

به مراسمی مثل مراسم ۱۳۹۵ «راه‌اندازی مبتنی بر اعتماد» (trusted setup) می‌گویند و نقطه ضعفش در همین اسم است: همه باید اعتماد کنند که کلید مخفی واقعاً نابود شده است. طبق ECC، ارتقای ساپلینگ در ۱۳۹۷ هم مراسمی با بیش از صد شرکت‌کننده لازم داشت. در این مراسم‌ها هر شرکت‌کننده بخشی از راز را می‌سازد و همین که یکی از آن‌ها سهم خودش را واقعاً نابود کند، دیگر هیچ‌کس نمی‌تواند کلید کامل را بازسازی کند. با این حال هر ارتقای بزرگ مراسم تازه‌ای می‌خواست و هر بار دوباره پای اعتماد در میان بود.

سال ۱۳۹۸، شان بو و دو پژوهشگر دیگر ECC روشی به اسم Halo معرفی کردند که اثبات دانش صفر را بدون این مراسم ممکن می‌کرد. نسخه دوم این روش، یعنی Halo 2، با ارتقای شبکه NU5 در ۱۰ خرداد ۱۴۰۱ به زی‌کش رسید. همین ارتقا استخر محافظت‌شده اورچارد و آدرس یکپارچه را هم آورد. از آن به بعد استخر تازه به هیچ مراسمی نیاز نداشت و تراکنش محافظت‌شده روی گوشی موبایل هم عملی شد.

باگ اورچارد و آیرون‌وود: در ۱۴۰۵ چه اتفاقی افتاد؟

پنهان بودن مبلغ‌ها یک ریسک خاص هم دارد: اگر باگی اجازه بدهد کسی داخل استخر محافظت‌شده زی‌کش تقلبی بسازد، با نگاه کردن به تراکنش‌ها نمی‌شود آن را پیدا کرد. چنین باگی سابقه هم دارد. بهمن ۱۳۹۷ ECC اعلام کرد باگی از همین نوع پیش از ارتقای ساپلینگ در زی‌کش بوده، برطرف شده و نشانه‌ای از سوءاستفاده از آن پیدا نشده است. خرداد ۱۴۰۵ ماجرا تکرار شد.

طبق Blockworks، تیلور هورنبی، پژوهشگر امنیتی Shielded Labs، نقصی در «مدار» اورچارد پیدا کرد. مدار مجموعه قواعد ریاضی‌ای است که اثبات هر تراکنش با آن ساخته و بررسی می‌شود. این نقص از راه‌اندازی اورچارد در ۱۴۰۱ وجود داشت و در تئوری به کسی اجازه می‌داد بی‌آنکه دیده شود، زی‌کش تقلبی بسازد.

۱۲ خرداد ۱۴۰۵ یک سافت فورک اضطراری استفاده از اورچارد را متوقف کرد و فردایش یک هارد فورک مدار اصلاح‌شده را جایش گذاشت. به گفته ZODL، هیچ نشانه‌ای از سوءاستفاده، آسیب به پول کاربران یا تغییر در کل عرضه ZEC پیدا نشده و این باگ به حریم خصوصی هیچ استخری هم آسیب نزده است. ولی چون مبلغ‌های داخل استخر پنهان است، با بررسی تراکنش‌ها نمی‌شد صددرصد مطمئن شد که کسی از آن سوءاستفاده نکرده است.

راه‌حل نهایی ارتقای NU6.3 بود به اسم آیرون‌وود که ۶ مرداد ۱۴۰۵ فعال شد. از آن روز اورچارد بسته است و پول تازه‌ای نمی‌پذیرد. پولی هم که آنجا مانده، فقط با گذشتن از یک «ترن‌استایل» (turnstile) می‌تواند بیرون بیاید و به استخر تازه آیرون‌وود برود.

ترن‌استایل را مثل گیت ورودی مترو تصور کنید: داخل ایستگاه را نمی‌بینید، ولی گیت می‌شمارد چند نفر وارد شدند و چند نفر بیرون رفتند. اگر کسی بخواهد از اورچارد بیشتر از پولی که واقعاً واردش شده بیرون ببرد، شبکه تراکنش را رد می‌کند. پس حتی اگر کسی پیش‌تر زی‌کش تقلبی ساخته باشد، کل خروجی اورچارد هیچ‌وقت از کل ورودی‌اش بیشتر نمی‌شود و عرضه کل زی‌کش دست نمی‌خورد.

خود آیرون‌وود همان پروتکل اورچارد است، با مدار اصلاح‌شده. طبق Blockworks، برای اینکه ثابت شود آیرون‌وود نمی‌تواند زی‌کش تقلبی و پنهان بسازد، بیش از ۲٬۷۰۰ قضیه ریاضی نوشته و با کامپیوتر بررسی شده است. همین گزارش می‌گوید این اقدام‌ها امنیت شبکه را خیلی بالا برده‌اند، ولی ریسک را صفر نکرده‌اند.

اگر در کیف پول شخصی‌تان موجودی اورچارد دارید، کافی است کیف پول را به‌روز کنید و موجودی را به آیرون‌وود منتقل کنید. آدرس‌های قبلی همچنان کار می‌کنند و لازم نیست کیف پول تازه بسازید.

عرضه زی‌کش، هاوینگ و بودجه توسعه

پاداش بلاک زی‌کش، مثل بیت‌کوین، تقریباً هر چهار سال نصف می‌شود؛ به این اتفاق «هاوینگ» (halving) می‌گویند. آخرین هاوینگ آذر ۱۴۰۳ بود و پاداش هر بلاک را از ۳٫۱۲۵ به ۱٫۵۶۲۵ ZEC رساند. منطقش همان هاوینگ بیت‌کوین است: هر چه جلوتر برویم، ZEC تازه کمتری ساخته می‌شود و عرضه آرام‌آرام به سقف ۲۱ میلیون نزدیک می‌شود.

با یک حساب سرانگشتی می‌شود فهمید الان روزی چقدر ZEC تازه به بازار می‌آید. بلاک‌ها حدوداً هر ۷۵ ثانیه یک بار ساخته می‌شوند؛ یعنی روزی حدود ۱٬۱۵۲ بلاک. این عدد را در پاداش ۱٫۵۶۲۵ ZEC ضرب کنید تا به حدود ۱٬۸۰۰ ZEC در روز برسید. در یک سال می‌شود حدود ۶۵۷ هزار ZEC، یعنی کمتر از ۴ درصد ۱۶٫۸۸ میلیون واحدی که تا مرداد ۱۴۰۵ ساخته شده بود. این ۱٬۸۰۰ ZEC روزانه این‌طور تقسیم می‌شود:

فاصله واقعی بلاک‌ها کمی کم و زیاد می‌شود، پس این عددها تقریبی‌اند. هاوینگ بعدی حدود ۱۴۰۷ است و بعد از آن رقم روزانه به حدود ۹۰۰ ZEC می‌رسد.

ترکیب این ۲۰ درصد چند بار عوض شده است. بعد از پاداش بنیان‌گذاران، از ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ همین ۲۰ درصد مستقیم به ECC، بنیاد زی‌کش و یک صندوق کمک‌هزینه می‌رسید. از آذر ۱۴۰۳ سهم مستقیم ECC و بنیاد حذف شد: ۸ درصد به برنامه کمک‌هزینه جامعه رفت و ۱۲ درصد در صندوقی قفل‌شده جمع شد. از ۳ آذر ۱۴۰۴ و با ارتقای NU6.1، تصمیم درباره این صندوق با دارندگان ZEC است. هر پرداختی از آن باید در رأی‌گیری دارندگان با اکثریت ساده تصویب شود و رأی‌گیری فقط وقتی معتبر است که دارندگان دست‌کم ۴۲۰ هزار ZEC در آن شرکت کنند.

نتیجه برای کسی که زی‌کش نگه می‌دارد این است که بودجه توسعه دیگر به یک شرکت بند نیست. ولی ماجرای ECC نشان داد اختلاف مدیریتی هنوز هم می‌تواند پیش بیاید.

قیمت زی‌کش در ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵

زی‌کش سال‌ها در حاشیه بازار بود. طبق داده‌های روزانه صرافی کراکن، از آبان ۱۴۰۳ تا شهریور ۱۴۰۴ قیمت پایانی روزانه‌اش بین حدود ۲۹ تا ۷۵ دلار بود. بعد ورق برگشت.

پنج دوره روی نمودار مشخص است:

• جهش پاییز ۱۴۰۴: قیمت از حدود ۴۰ دلار در ۹ شهریور ۱۴۰۴ به حدود ۶۹۹ دلار در ۲۵ آبان رسید و بیش از ۱۷ برابر شد. همان روزها The Block خبر داد موجودی استخرهای محافظت‌شده به ۴٫۵ میلیون ZEC رسیده و بازار دوباره به ارزهای حریم خصوصی توجه کرده است.
• استعفای تیم ECC: قیمت از حدود ۵۰۲ دلار در ۱۶ دی به حدود ۴۱۸ دلار در ۱۹ دی رسید؛ یعنی در سه روز حدود ۱۷ درصد افت کرد.
• کف زمستان: ۱۶ اسفند ۱۴۰۴ قیمت به حدود ۱۹۷ دلار رسید، حدود ۷۲ درصد پایین‌تر از اوج آبان.
• باگ اورچارد: قیمت از حدود ۶۲۳ دلار در ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ به حدود ۳۶۲ دلار در ۱۶ خرداد رسید و حدود ۴۲ درصد افت کرد. ۱۵ خرداد قیمت در طول روز حتی تا حدود ۲۵۰ دلار هم پایین رفت.
• ETF و بالاترین قیمت این دو سال: ۳ شهریور ۱۴۰۵ صندوق Zcash Trust شرکت گری‌اسکیل به ETF تبدیل شد و معامله‌اش با نماد ZCSH در بورس NYSE Arca شروع شد. این اولین ETF است که مستقیم در خود زی‌کش سرمایه‌گذاری می‌کند و کارمزد سالانه‌اش ۲٫۵ درصد است. ۴ مهر ۱۴۰۵ قیمت پایانی تا حدود ۱٬۶۵۳ دلار بالا رفت، ولی تا ۲۴ مهر حدود ۳۱ درصد پایین آمد و به حدود ۱٬۱۴۷ دلار رسید.

ETF زی‌کش همان کاری را می‌کند که ETF بیت‌کوین برای بیت‌کوین کرد: سرمایه‌گذارهای بورسی می‌توانند بی‌آنکه خود رمزارز را نگه دارند، روی قیمتش سرمایه‌گذاری کنند.

ولی درس اصلی این نمودار چیز دیگری است: قیمت زی‌کش با خبرها چند ده درصد بالا و پایین می‌رود. کسی نمی‌داند زی‌کش تا کجا بالا می‌رود یا تا کجا پایین می‌آید. اگر می‌خواهید بخرید، سهمش را در دارایی‌تان آن‌قدر کم نگه دارید که افت ۴۰ درصدی در چند روز زندگی‌تان را به هم نریزد. مدیریت ریسک در ارز دیجیتال به درد همین لحظه‌ها می‌خورد.

زی‌کش، مونرو یا دش؟ مقایسه ارزهای حریم خصوصی

وقتی کسی دنبال «بهترین ارز حریم خصوصی» می‌گردد، معمولاً به این سه اسم می‌رسد. هدف هر سه حریم خصوصی است، ولی هر کدام راه خودش را رفته است:

منبع ستون‌ها: مستندات زی‌کش، سایت رسمی مونرو و مستندات دش.

مونرو حریم خصوصی را برای همه اجباری کرده است. سایت رسمی مونرو آن را تنها رمزارز بزرگی معرفی می‌کند که همه کاربرانش به‌طور پیش‌فرض ناشناس‌اند و زی‌کش را رقیبی می‌نامد که شفافیتش «انتخابی» است. در مونرو، آدرس پنهان (stealth address) نمی‌گذارد آدرس واقعی گیرنده روی زنجیره ثبت شود. امضای حلقه‌ای (ring signature) فرستنده واقعی را میان چند فرستنده احتمالی دیگر پنهان می‌کند و RingCT مبلغ را می‌پوشاند. نتیجه این است که همه تراکنش‌ها شبیه هم‌اند و پیدا کردن یک نفر در این جمعیت سخت است.

دش راه سبک‌تری رفته است. طبق مستندات خودش، کیف پول موجودی شما را به واحدهای استاندارد ۰٫۰۰۱ تا ۱۰ دش می‌شکند و به کمک سرورهای ویژه‌ای به اسم مسترنود، آن‌ها را در چند دور با ورودی‌های دست‌کم دو کاربر دیگر قاطی می‌کند. خود دش این روش را حریم خصوصی مالی «در حد نیاز کاربر عادی» می‌نامد. مبلغ‌ها رمزنگاری نمی‌شوند و فقط ردیابی مسیر پول سخت‌تر می‌شود.

زی‌کش جایی بین این دو است. داخل استخر محافظت‌شده جزئیات تراکنش با رمزنگاری قوی پنهان است، ولی چون استفاده از استخر اختیاری است، بخش بزرگی از ZECها بیرون آن، در آدرس‌های شفاف، مانده است. هر چه جمعیت داخل استخر کمتر باشد، گم شدن در آن سخت‌تر است. از آن طرف، همین اختیاری بودن به صرافی‌ها اجازه می‌دهد فقط با آدرس‌های شفاف زی‌کش کار کنند.

پس جواب «بهترین ارز حریم خصوصی کدام است؟» بستگی دارد دنبال چه هستید. مونرو برای کسی ساخته شده که می‌خواهد حریم خصوصی همیشه روشن باشد. زی‌کش حریم خصوصی قوی را اختیاری کرده و حالا یک ETF آمریکایی هم دارد. حریم خصوصی دش از هر دو سبک‌تر است، ولی امکاناتی مثل InstantSend برای پرداخت سریع هم دارد.

چرا بعضی صرافی‌ها ارزهای حریم خصوصی را حذف می‌کنند؟

صرافی‌ها طبق قوانین ضد پول‌شویی باید بدانند پولی که کاربران واریز می‌کنند از کجا آمده است. تراکنش محافظت‌شده این کار را سخت می‌کند و بعضی صرافی‌ها ترجیح داده‌اند این ارزها را یکجا کنار بگذارند:

• ژاپن، ۱۳۹۷: طبق ویکی‌پدیا، چند صرافی ژاپنی بعد از یک هک بزرگ و با فشار نهاد ناظر، زی‌کش و دیگر ارزهای حریم خصوصی را حذف کردند؛ هرچند این ارزها در خود هک نقشی نداشتند.
• بیترکس و OKX: طبق خبرهای همان زمان، بیترکس در دی ۱۳۹۹ مونرو، زی‌کش و دش را از فهرستش حذف کرد. OKX هم در دی ۱۴۰۲ همین کار را با مونرو، زی‌کش، دش و هورایزن کرد و برای بیرون بردن دارایی‌ها به کاربران مهلت داد.

روی دیگر سکه هم هست. ویکی‌پدیا از گزارش ۱۳۹۹ مؤسسه RAND نقل می‌کند که در هشت بازار بزرگ دارک‌وب، ۵۹ درصد اشاره‌ها به رمزارز درباره بیت‌کوین بود، ۲۷ درصد درباره مونرو و کمتر از ۱ درصد درباره زی‌کش. همان گزارش نتیجه گرفته بود که شاهد چندانی نیست که مجرمان ارزهای حریم خصوصی را ترجیح بدهند. یوروپل (پلیس اتحادیه اروپا) هم در گزارشی در ۱۳۹۶ زی‌کش را کنار بیت‌کوین و مونرو جزو رمزارزهایی آورد که ممکن است در جرایم اینترنتی استفاده شوند، ولی در همان گزارش نوشت زی‌کش میان مجرمان طرفدار قابل‌توجهی ندارد.

در آمریکا هم بررسی SEC درباره بنیاد زی‌کش بدون اقدامی علیه آن تمام شد و اولین ETF زی‌کش راه افتاد. پس همه یک‌جور به این ارزها نگاه نمی‌کنند: بعضی صرافی‌ها عقب کشیده‌اند و بعضی نهادهای مالی تازه وارد شده‌اند.

برای کسی که زی‌کش دارد، حذف از صرافی یعنی ممکن است یک روز فروختنش سخت شود. اگر صرافی‌ای که زی‌کشتان آنجاست آن را حذف کند، باید در مهلتی که می‌دهد آن را بفروشید یا جای دیگری ببرید.

حریم خصوصی هم با دور زدن قانون فرق دارد. خیلی‌ها دلیل کاملاً معمولی برای پنهان ماندن تراکنش‌هایشان دارند؛ مثل شرکتی که نمی‌خواهد حقوق کارمندانش یا قیمت خریدش از تأمین‌کننده برای همه پیدا باشد، یا آدمی که نمی‌خواهد هر کس آدرسش را دارد بفهمد چقدر دارایی دارد. طبق ویکی‌پدیا، بنیاد آزادی مطبوعات، بنیاد حقوق بشر و بنیاد مرزهای الکترونیک (EFF) هم کمک مالی با زی‌کش پذیرفته‌اند.

در عین حال صرافی‌ها، از جمله سواپ‌ولت، تراکنش‌ها را برای جلوگیری از پول‌شویی زیر نظر دارند و زی‌کش هم از این قاعده بیرون نیست. اینکه خرید و فروش رمزارز در ایران قانونی است یا نه را هم جداگانه توضیح داده‌ایم.

خرید و نگهداری زی‌کش

کیف پول شخصی

حریم خصوصی زی‌کش فقط در کیف پول شخصی به کار می‌آید. زی‌کشی که در صرافی نگه می‌دارید به اسم حساب خودتان ثبت شده و صرافی می‌داند مال کیست. اگر می‌خواهید از آدرس محافظت‌شده استفاده کنید، کیف پولی لازم دارید که آدرس یکپارچه و استخر تازه آیرون‌وود را پشتیبانی کند؛ نمونه‌اش کیف پول Zodl است که تیم ZODL می‌سازد. هر کیف پولی را فقط از سایت رسمی‌اش یا فروشگاه رسمی برنامه‌ها نصب کنید و عبارت بازیابی را جایی امن، بیرون از گوشی، نگه دارید.

خرید زی‌کش در سواپ‌ولت

در سواپ‌ولت می‌توانید زی‌کش را با تومان بخرید، بفروشید یا به رمزارز دیگری تبدیلش کنید. لازم نیست یک ZEC کامل بخرید؛ کسری از یک واحد هم کافی است. برای خرید با تومان، اول باید احراز هویت سطح متوسط را انجام بدهید. قدم‌های خرید را در راهنمای خرید رمزارز و کارمزد معاملات را در صفحه کارمزدها ببینید.

فهرست شبکه‌هایی که سواپ‌ولت برای برداشت رمزارز پشتیبانی می‌کند در همان صفحه کارمزدها آمده است و ۲۵ مهر ۱۴۰۵ زی‌کش در این فهرست نبود. اگر می‌خواهید ZEC را به کیف پول شخصی ببرید، پیش از خرید این فهرست را ببینید.

هر جا زی‌کش برداشت می‌کنید، به راهنمای شبکه و آدرس در صفحه برداشت دقت کنید، چون بعضی صرافی‌ها و کیف پول‌ها فقط آدرس شفاف `t1` را می‌شناسند. در این صورت آدرس شفاف کیف پولتان را بدهید؛ بعد اگر خواستید، می‌توانید در خود کیف پول موجودی را به آدرس محافظت‌شده‌تان منتقل کنید. دفعه اول هم مبلغ کمی امتحان کنید.