استیبل کوین چیست؟ از تتر و USDC تا طلای توکنیزه

استیبل‌کوین (stablecoin) رمزارزی است که قیمتش به یک دارایی ثابت گره خورده است؛ معمولاً یک دلار آمریکا. یعنی برخلاف بیت‌کوین که ممکن است در یک روز چند درصد بالا و پایین برود، هر واحد استیبل‌کوین دلاری قرار است همیشه حدود یک دلار بیرزد. معروف‌ترین نمونه‌اش تتر (USDT) است و بعد از آن USDC. ناشر این دو می‌گوید در ازای هر توکن دست‌کم یک دلار دارایی کنار گذاشته که بیشترش پول نقد و اوراق قرضه کوتاه‌مدت دولت آمریکاست.

همه استیبل‌کوین‌ها این‌طور کار نمی‌کنند. پشتوانه بعضی‌ها رمزارزی است که در یک قرارداد هوشمند قفل شده، بعضی فقط به یک فرمول ریاضی تکیه کرده‌اند و بعضی هم به‌جای دلار به طلا وصل‌اند. همین فرق‌هاست که تعیین می‌کند هر استیبل‌کوین چقدر قابل اعتماد است و اگر روزی بازار به هم بریزد، چه بلایی سرش می‌آید.

یک نکته را هم از همین اول بدانید: استیبل‌کوین در برابر دلار ثابت است، نه در برابر تومان. قیمت تومانی تتر هر روز با بازار ارز بالا و پایین می‌رود. چرایش را در قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود؟ توضیح داده‌ایم.

چرا استیبل‌کوین ساخته شد؟

بلاک‌چین برای جابه‌جا کردن پول ابزار خیلی خوبی است. انتقال چند دقیقه طول می‌کشد، تعطیلی و ساعت اداری ندارد و مرز نمی‌شناسد. مشکل این بود که خود رمزارزها برای این کار زیادی نوسان دارند. اگر بدهی‌تان را با اتر بدهید و تا پول برسد قیمت اتر ۵ درصد بریزد، طرف مقابل کمتر از طلبش گرفته است.

استیبل‌کوین این دو خاصیت را یک‌جا جمع کرد: پولی که مثل دلار ثابت است ولی مثل رمزارز روی بلاک‌چین جابه‌جا می‌شود. امروز بخش بزرگی از معامله‌های صرافی‌ها با استیبل‌کوین انجام می‌شود و برای خیلی از ایرانی‌ها، تتر ساده‌ترین راه برای نگه‌داشتن پولی است که ارزشش به دلار بند است.

قیمت استیبل‌کوین چطور ثابت می‌ماند؟

کلید ثبات استیبل‌کوین‌های دلاری دو کار است که فقط ناشر انجام می‌دهد: ساختن (mint) و بازخرید (redeem). کسی که دلار به ناشر بدهد، به همان اندازه توکن تازه می‌گیرد و کسی که توکن را پس بدهد، دلار تحویل می‌گیرد و آن توکن از بین می‌رود. Circle در شرایط استفاده از USDC صریحاً نوشته که USDC را همیشه یک‌به‌یک می‌سازد و یک‌به‌یک بازخرید می‌کند، البته منهای کارمزد.

ولی شما توکن را معمولاً از ناشر نمی‌خرید؛ از صرافی یا یک فروشنده دیگر می‌خرید. آنجا قیمت را عرضه و تقاضا تعیین می‌کند و ممکن است کمی بالا یا پایین یک دلار برود. آنچه قیمت را به یک دلار برمی‌گرداند، سودی است که معامله‌گرهای بزرگ، همان‌هایی که نزد ناشر حساب دارند، از همین فاصله قیمت می‌برند.

یک مثال ساده

فرض کنید به هر دلیلی فروشنده‌ها زیاد شده‌اند و قیمت یک استیبل‌کوین در صرافی‌ها به ۰٫۹۸ دلار رسیده است:

1. معامله‌گری که حساب بازخرید دارد، ۱۰۰ هزار توکن را در بازار با ۹۸ هزار دلار می‌خرد.
2. همین توکن‌ها را به ناشر پس می‌دهد و ۱۰۰ هزار دلار می‌گیرد.
3. منهای کارمزد، حدود ۲ هزار دلار سود کرده است. خریدی که برای این سود انجام داده، قیمت بازار را دوباره به یک دلار نزدیک می‌کند.

برعکسش هم کار می‌کند. اگر قیمت به ۱٫۰۲ دلار برسد، معامله‌گر ۱۰۰ هزار دلار به ناشر می‌دهد، ۱۰۰ هزار توکن تازه می‌گیرد و آن‌ها را در بازار ۱۰۲ هزار دلار می‌فروشد. این فروش قیمت را پایین می‌آورد. این اعداد فرضی‌اند و فقط برای نشان دادن سازوکار انتخاب شده‌اند.

این سازوکار فقط تا وقتی جواب می‌دهد که مردم باور داشته باشند ناشر واقعاً دلار را پس می‌دهد. اگر این اعتماد بلرزد، همه با هم برای بازخرید هجوم می‌آورند و قیمت بازار زیر یک دلار می‌ماند.

کاربر عادی می‌تواند مستقیم بازخرید کند؟

معمولاً نه. طبق صفحه کارمزدهای تتر، حداقل مبلغ بازخرید مستقیم ۱۰۰ هزار دلار است و باید احراز هویت تتر را هم گذرانده باشید. Circle هم بازخرید را فقط برای کسانی انجام می‌دهد که حساب Circle Mint دارند و در کشورهای پشتیبانی‌شده هستند. پس شما و بیشتر کاربران، چه در ایران و چه جای دیگر، فقط از ثباتی استفاده می‌کنید که این بازخریدهای بزرگ می‌سازند. یعنی اگر روزی ناشر به مشکل بخورد، راهی برای گرفتن دلار مستقیم از او ندارید و باید توکن را در بازار، به هر قیمتی که هست، بفروشید.

انواع استیبل‌کوین

استیبل‌کوین‌ها را معمولاً بر اساس پشتوانه‌شان دسته‌بندی می‌کنند. در هر دسته، به چیز متفاوتی اعتماد می‌کنید.

۱. با پشتوانه پول و اوراق (فیات)

پشت این‌ها یک شرکت مشخص ایستاده که دلار نقد، اوراق خزانه کوتاه‌مدت آمریکا یا دارایی‌های مشابه را نزد بانک‌ها و امانت‌دارها نگه می‌دارد. تتر، USDC، PYUSD از پی‌پل و RLUSD از ریپل همه از این دسته‌اند. طبق داده‌های DefiLlama در ۱۶ مهر ۱۴۰۵، بیش از ۹۰ درصد ارزش همه استیبل‌کوین‌های دلاری از همین نوع است.

مزیتشان سادگی است: ارزش هر توکن به دارایی‌ای وصل است که بیرون از دنیای رمزارز هم ارزش دارد. ضعفشان هم همین شرکت است. باید باور کنید که پشتوانه واقعاً وجود دارد و جای امنی نگه داشته شده است. ناشر هم هر وقت بخواهد می‌تواند آدرس شما را مسدود کند. جزئیات پشتوانه تتر و گزارش‌هایش را در تتر چیست؟ آورده‌ایم.

۲. با وثیقه رمزارزی

اینجا شرکت ناشری در کار نیست. شما مقداری رمزارز، مثلاً اتر، را در یک قرارداد هوشمند قفل می‌کنید و در ازایش استیبل‌کوین قرض می‌گیرید. معروف‌ترین نمونه DAI است که پروژه MakerDAO ساخت. این پروژه در شهریور ۱۴۰۳ اسمش را به Sky تغییر داد و حالا استیبل‌کوین اصلی‌اش USDS است. طبق توضیح ویکی‌پدیا)، هر DAI در اصل یک وام است که ارزش وثیقه‌اش از خود وام بیشتر است. وقتی وام را پس بدهید، DAI از بین می‌رود و وثیقه آزاد می‌شود.

مثلاً ممکن است برای گرفتن ۱۰۰ DAI لازم باشد ۱۵۰ دلار اتر قفل کنید. این حاشیه اضافه برای روزی است که قیمت اتر بریزد. اگر ارزش وثیقه از حد مجاز پایین‌تر برود، سیستم آن را می‌فروشد تا وام صاف شود. به این فروش اجباری لیکوئید شدن می‌گویند. (عددها فرضی‌اند و نسبت واقعی به نوع وثیقه بستگی دارد.)

مزیت این مدل شفافیت است، چون هر کس می‌تواند وثیقه‌ها را روی بلاک‌چین ببیند. عیبش این است که در ریزش‌های تند بازار زیر فشار می‌رود. سازوکار فروش اجباری وثیقه را در لیکوئید شدن چیست؟ مفصل توضیح داده‌ایم.

۳. دلار مصنوعی

نمونه اصلی این دسته USDe از پروژه Ethena است. خود Ethena در مستنداتش تأکید می‌کند که USDe استیبل‌کوین فیات مثل تتر و USDC نیست، بلکه «دلار مصنوعی» است. پشتوانه‌اش رمزارز است، ولی Ethena هم‌زمان در بازار معاملات آتی به همان اندازه پوزیشن فروش (short) باز می‌کند. با این کار اگر قیمت رمزارز بالا یا پایین برود، سود و زیان این دو طرف تقریباً هم را خنثی می‌کند.

بخش مهمی از درآمد این پروژه از نرخ تأمین مالی (funding rate) همین پوزیشن‌ها می‌آید. پس ریسکش هم به سلامت صرافی‌ها و بازار آتی گره خورده است. ساختارش از تتر و DAI پیچیده‌تر است و فهمیدن ریسکش هم سخت‌تر.

۴. الگوریتمی

استیبل‌کوین الگوریتمی پشتوانه کافی ندارد و فقط با یک فرمول عرضه و تقاضا سعی می‌کند قیمت را یک دلار نگه دارد. معروف‌ترین نمونه‌اش، UST از شبکه ترا، در اردیبهشت ۱۴۰۱ از یک دلار جدا شد. همراه با رمزارز خواهرش LUNA، تقریباً به صفر رسید و میلیاردها دلار از سرمایه کاربران را با خودش برد.

این شکست نشان داد که فرمول بدون پشتوانه، وقتی اعتماد برود، چیزی برای نگه‌داشتن قیمت ندارد. امروز سهم این دسته از بازار، طبق همان داده‌های DefiLlama، حتی به یک درصد هم نمی‌رسد.

۵. با پشتوانه طلا

بعضی توکن‌ها به‌جای دلار به طلا وصل‌اند. هر واحد پکس گلد (PAXG) و تتر گلد (XAUT) نماینده یک اونس تروی، یعنی حدود ۳۱٫۱ گرم، طلای فیزیکی است که ناشر در خزانه نگه می‌دارد. به این‌ها هم استیبل‌کوین می‌گویند، ولی قیمتشان به دلار ثابت نیست و با قیمت جهانی طلا بالا و پایین می‌رود. ثباتشان در برابر طلاست.

اگر طلای توکنیزه برایتان جذاب است، فرق این دو را در پکس گلد یا تتر گلد؟ و مقایسه‌اش با تتر را در تتر بهتر است یا طلا؟ بخوانید.

همه انواع در یک نگاه

بزرگ‌ترین استیبل‌کوین‌ها

طبق داده‌های DefiLlama در ۱۶ مهر ۱۴۰۵، ارزش همه استیبل‌کوین‌های دلاری روی هم حدود ۳۱۰ میلیارد دلار بوده است. تتر با حدود ۱۸۴ میلیارد دلار نزدیک ۵۹ درصد این بازار را دارد و USDC با حدود ۷۴ میلیارد دلار، حدود ۲۳ درصد. بعد از این دو، فاصله زیاد است. USDS، USDe و DAI هر کدام چند میلیارد دلار ارزش دارند.

ارزش بازار لحظه‌ای تتر همین حالا ۱۸۳٬۹۷۷٬۰۳۷٬۸۹۱ دلار است.

برای کاربر ایرانی، اندازه بازار یک معنای عملی دارد: نقدشوندگی. تقریباً همه صرافی‌ها و فروشنده‌های داخلی تتر را می‌خرند و می‌فروشند، ولی برای USDC یا DAI خریدار کمتری پیدا می‌کنید و فاصله قیمت خرید و فروششان هم معمولاً بیشتر است.

استیبل‌کوین به چه کاری می‌آید؟

• نگه‌داشتن ارزش دلاری. کسی که می‌خواهد بخشی از پس‌اندازش به دلار بند باشد، می‌تواند تتر بخرد و در کیف پول نگه دارد. فرقش با دلار اسکناس را در تتر بهتر است یا دلار؟ مقایسه کرده‌ایم.
• واسطه خرید و فروش رمزارز. در بیشتر صرافی‌ها قیمت رمزارزها با تتر اعلام می‌شود. خیلی‌ها وقتی از یک رمزارز بیرون می‌آیند، اول به تتر تبدیلش می‌کنند.
• پرداخت و انتقال به خارج. فرستادن تتر به یک آدرس در هر جای دنیا چند دقیقه طول می‌کشد. راهنمای عملی‌اش را در پرداخت بین‌المللی با تتر نوشته‌ایم.
• دیفای. وام دادن و وام گرفتن، تأمین نقدینگی و بیشتر کارهای امور مالی غیرمتمرکز با استیبل‌کوین انجام می‌شود.

اگر دیفای برایتان تازه است، دیفای چیست؟ را بخوانید.

ریسک‌های استیبل‌کوین

«باثبات» به معنی «بی‌خطر» نیست. پیش از نگه‌داشتن هر استیبل‌کوینی، این ریسک‌ها را بشناسید.

جدا شدن از یک دلار

حتی استیبل‌کوین‌های با پشتوانه هم ممکن است چند روز از یک دلار فاصله بگیرند. وقتی بانک سیلیکون‌ولی آمریکا در ۱۹ اسفند ۱۴۰۱ ورشکست شد، Circle اعلام کرد ۳٫۳ میلیارد دلار از ذخایر USDC، یعنی حدود ۸ درصد آن، در همین بانک گیر افتاده است. طبق ویکی‌پدیا، قیمت USDC روز بعد زیر یک دلار رفت و چهار روز بعد برگشت. یک سال قبل‌ترش، در همان روزهای سقوط UST، تتر هم زیر فشار رفت و طبق اعلام خود شرکت حدود ۱۰ میلیارد دلار درخواست بازخرید را پرداخت کرد.

هر دو بار، کسانی که در اوج ترس فروختند ضرر کردند و کسانی که صبر کردند، پولشان برگشت. ولی این فقط به این خاطر بود که پشتوانه واقعاً وجود داشت. UST چنین پشتوانه‌ای نداشت و برنگشت.

ریسک ناشر و پشتوانه

ارزش یک استیبل‌کوین فیات به اندازه سلامت ناشرش است. اگر پشتوانه کافی نباشد، در جای پرخطر نگه داشته شود یا ناشر به مشکل حقوقی بخورد، همه دارندگان آسیب می‌بینند. برای همین گزارش‌های ذخایر مهم‌اند. البته گواهی‌ای که یک مؤسسه درباره ذخایر می‌دهد، با حسابرسی کامل فرق دارد. سابقه حقوقی تتر و گزارش‌های پشتوانه‌اش را در تتر چیست؟ آورده‌ایم.

مسدود شدن آدرس

ناشر استیبل‌کوین‌های فیات می‌تواند یک آدرس را در لیست سیاه بگذارد تا موجودی آن دیگر جابه‌جا نشود. Circle در شرایط USDC این حق را برای خودش نگه داشته و قانون استیبل‌کوین آمریکا هم، طبق خلاصه کاخ سفید، همه ناشرها را موظف کرده که بتوانند در صورت دستور قانونی توکن‌ها را مسدود، توقیف یا نابود کنند.

برای کاربر ایرانی این ریسک واقعی است. تتر در ۶ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد که فقط از ابتدای سال میلادی جاری در مسدود کردن نزدیک ۵۵۰ میلیون دلار تتر مرتبط با ایران همکاری کرده است.

نبود سود

نگه‌داشتن تتر یا USDC به‌خودی‌خود سودی نمی‌دهد. Circle در شرایط USDC صریحاً نوشته که ممکن است ذخایر را در حساب‌های سوددار نگه دارد، ولی این سود به دارنده USDC نمی‌رسد. هر سودی که پلتفرمی برای استیبل‌کوین وعده بدهد، از جای دیگری می‌آید: وام دادن پول شما، معاملات آتی یا مشوق‌های موقت. پس ریسک خودش را دارد.

قانون‌گذاری

قانون‌گذارها حالا برای استیبل‌کوین‌ها قاعده می‌نویسند. قانون GENIUS در ۲۷ تیر ۱۴۰۴ در آمریکا امضا شد. این قانون ناشرها را موظف می‌کند که برای همه توکن‌هایشان پشتوانه کامل از دارایی‌های نقد مثل دلار یا اوراق خزانه کوتاه‌مدت نگه دارند و هر ماه ترکیب ذخایرشان را منتشر کنند. در اروپا هم با قانون MiCA، سازمان بازارهای مالی اروپا از صرافی‌ها خواست که تا ۱۱ فروردین ۱۴۰۴ خدمات استیبل‌کوین‌های بدون مجوز را متوقف کنند. این قوانین ممکن است شفافیت را بیشتر کنند، ولی فهرست استیبل‌کوین‌هایی را هم که هر صرافی می‌تواند ارائه بدهد عوض می‌کنند.

اشتباه‌هایی که دست خود شماست

خیلی وقت‌ها پول نه با شکست ناشر، که با یک اشتباه ساده از دست می‌رود: انتخاب شبکه اشتباه، فرستادن به آدرس اشتباه یا خریدن توکن جعلی. پیش از هر انتقال، تتر فیک و انتقال تتر با شبکه اشتباه را بخوانید.

کدام استیبل‌کوین برای شما مناسب است؟

جواب به کاری بستگی دارد که می‌خواهید انجام بدهید. این پنج سؤال را از خودتان بپرسید:

1. می‌خواهید ارزش پولتان به چه چیزی بند باشد؟ اگر می‌خواهید به دلار بند باشد، سراغ استیبل‌کوین دلاری بروید و اگر به طلا، سراغ PAXG یا XAUT. یادتان باشد هیچ‌کدام در برابر تومان ثابت نیستند.
2. چقدر سریع ممکن است لازم شود به تومان تبدیلش کنید؟ اگر احتمالش زیاد است، تتر از همه نقدشونده‌تر است. برای استیبل‌کوین کم‌رواج ممکن است موقع فروش خریدار کمی پیدا کنید و فاصله قیمت خرید و فروش هم بیشتر باشد.
3. طرف مقابلتان چه می‌خواهد؟ اگر فروشنده خارجی یا سرویسی فقط USDC قبول می‌کند، USDC بفرستید. تتر و USDC دو توکن جدا هستند و جای هم را نمی‌گیرند.
4. روی کدام شبکه؟ یک استیبل‌کوین روی چند شبکه وجود دارد. گیرنده باید همان توکن را روی همان شبکه پشتیبانی کند. برای انتخاب شبکه، بهترین شبکه برای انتقال تتر را ببینید.
5. به چه کسی حاضرید اعتماد کنید؟ تتر و USDC به یک شرکت تکیه دارند، DAI و USDS به کد و وثیقه، و USDe به یک استراتژی معاملاتی. هر کدام را که انتخاب کنید، همه پس‌اندازتان را روی یک استیبل‌کوین نگذارید.

برای بیشتر کاربران ایرانی که می‌خواهند پولشان به دلار بند باشد و هر وقت لازم شد آن را به تومان تبدیل کنند، تتر انتخاب رایج است. بقیه استیبل‌کوین‌ها برای کار مشخص‌تری به درد می‌خورند؛ مثلاً پرداخت به سرویسی که USDC می‌خواهد یا استفاده در دیفای.

خرید و نگهداری استیبل‌کوین در سواپ‌ولت

در سواپ‌ولت، علاوه بر تتر، استیبل‌کوین‌های USDC و USDS و توکن‌های طلای PAXG و XAUT هم فهرست شده‌اند و قیمت لحظه‌ای هر کدام در صفحه خودش است. مراحل خرید با تومان را در آموزش خرید تتر در سواپ‌ولت قدم‌به‌قدم نوشته‌ایم. کارمزدها را هم همیشه در صفحه کارمزدها ببینید، چون عددشان ثابت نیست.

اگر استیبل‌کوین را به دوستی که او هم در سواپ‌ولت حساب دارد می‌فرستید، انتقال داخلی روی بلاک‌چین ثبت نمی‌شود و کارمزد شبکه ندارد. فرقش با برداشت روی بلاک‌چین را در انتقال داخلی یا برداشت روی شبکه توضیح داده‌ایم.