معاملات فیوچرز چیست و چه ریسکی دارد؟ اهرم، لانگ، شورت و فاندینگ به زبان ساده

معاملات فیوچرز (Futures) یعنی خرید و فروش قرارداد روی قیمت یک دارایی، نه خود آن دارایی. در بازار ارز دیجیتال وقتی کسی می‌گوید «فیوچرز ترید می‌کنم»، معمولاً منظورش این است که بیت‌کوین یا رمزارز دیگری را نخریده، بلکه با گذاشتن بخشی از پول به‌عنوان وثیقه و اغلب با اهرم، روی بالا رفتن قیمت (لانگ) یا پایین آمدنش (شورت) معامله کرده است.

ریسک اصلی‌اش هم در همین اهرم است. اهرم ضرر را درست به اندازه سود بزرگ می‌کند. با اهرم ۱۰ برابر، کافی است قیمت حدود ۱۰ درصد خلاف جهت شما برود تا صرافی پوزیشن را ببندد و کل وثیقه از دست برود. به همین دلیل کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) سفته‌بازی در بازار آتی را کاری پرنوسان و پیچیده می‌داند که «به‌ندرت برای سرمایه‌گذار فردی مناسب است»، و نهاد ناظر مالی بریتانیا (FCA) از دی ۱۳۹۹ فروش فیوچرز و دیگر مشتقات رمزارزی به مشتری عادی را کلاً ممنوع کرده است.

پایین‌تر سازوکار این بازار را قدم‌به‌قدم توضیح داده‌ایم، یک معامله با اهرم ۱۰ را با عدد دنبال کرده‌ایم و چند سؤال گذاشته‌ایم که کمک می‌کند بفهمید فیوچرز اصلاً به کارتان می‌آید یا نه.

قرارداد آتی از کجا آمده است؟

قرارداد آتی خیلی قدیمی‌تر از رمزارز است. به تعریف CFTC، قرارداد آتی کالا توافقی است برای خرید یا فروش یک کالای مشخص در تاریخی در آینده، با قیمت و مقداری که همین امروز تعیین می‌شود.

مثال کلاسیکش گندمکار است. او نمی‌داند قیمت گندم سر خرمن چقدر می‌شود، پس از همین حالا قرارداد می‌بندد که محصولش را با قیمت امروز بفروشد. اگر قیمت سقوط کند، ضرری نکرده است. به گفته همان CFTC، بیشتر فعالان این بازار همین «پوشش‌دهنده‌های ریسک» (Hedger) هستند و بقیه سفته‌بازند؛ یعنی کسانی که فقط می‌خواهند از تغییر قیمت سود ببرند.

در بازار رمزارز ماجرا برعکس است. بیشتر کسانی که فیوچرز معامله می‌کنند سفته‌بازند و تحویل هیچ کالایی هم در کار نیست. قرارداد فقط با پول تسویه می‌شود: اختلاف قیمت ورود و خروج، سود یا ضرر شماست.

فیوچرز ارز دیجیتال چطور کار می‌کند؟

قرارداد سررسیددار و قرارداد دائمی (پرپچوال)

قرارداد آتی معمولی تاریخ سررسید دارد. مثلاً قرارداد بیت‌کوینِ آخر آذر، همان روز بسته و تسویه می‌شود و اگر بخواهید معامله را ادامه دهید، باید سراغ قرارداد ماه بعد بروید.

ولی در صرافی‌های رمزارز، رایج‌ترین نوع فیوچرز قرارداد دائمی یا پرپچوال (Perpetual) است که هیچ تاریخ سررسیدی ندارد. تا وقتی وثیقه کافی داشته باشید، می‌توانید پوزیشن را هر چقدر خواستید باز نگه دارید. به نوشته ویکی‌پدیا، این نوع قرارداد تقریباً فقط در بازار رمزارز جا افتاده و اهرم‌هایش گاهی از ۱۰۰ برابر هم بالاتر می‌رود.

قرارداد دائمی فقط مال صرافی‌های متمرکز نیست. صرافی‌های غیرمتمرکز هم آن را دارند و معامله در آن‌ها با قرارداد هوشمند روی بلاک‌چین انجام می‌شود؛ این دنیا را در دیفای چیست توضیح داده‌ایم.

اما وقتی قرارداد سررسید ندارد، چه چیزی قیمتش را کنار قیمت واقعی بازار نگه می‌دارد؟ جواب «فاندینگ ریت» است که کمی پایین‌تر به آن می‌رسیم.

لانگ و شورت

• لانگ (Long) یعنی معامله روی بالا رفتن قیمت. اگر قیمت بالا برود سود می‌کنید و اگر پایین بیاید ضرر.
• شورت (Short) یعنی معامله روی پایین آمدن قیمت. اگر قیمت بریزد سود می‌کنید و اگر بالا برود ضرر.

همین امکان شورت یکی از دلیل‌های محبوبیت فیوچرز است. در خرید معمولی (اسپات) فقط وقتی سود می‌کنید که قیمت بالا برود، ولی در فیوچرز از ریزش هم می‌شود سود برد. البته شورت هم بی‌خطر نیست؛ اگر بازار به جای ریزش بالا برود، ضرر می‌کنید.

مارجین و اهرم

برای باز کردن پوزیشن لازم نیست کل ارزش آن را بپردازید؛ فقط بخشی از آن را به‌عنوان وثیقه کنار می‌گذارید که اسمش مارجین (Margin) است. به نسبت ارزش پوزیشن به این وثیقه هم اهرم (Leverage) می‌گویند. مثلاً با ۱٬۰۰۰ دلار وثیقه و اهرم ۱۰، پوزیشنی به ارزش ۱۰٬۰۰۰ دلار باز می‌کنید. صرافی غیرمتمرکز هایپرلیکوئید هم در مستنداتش همین را به شکل فرمول نوشته است: وثیقه لازم برابر است با اندازه پوزیشن ضرب در قیمت، تقسیم بر اهرم.

دو اصطلاح دیگر هم زیاد می‌بینید:

• مارجین اولیه همان وثیقه‌ای است که برای باز کردن پوزیشن می‌گذارید.
• مارجین نگهداری حداقل وثیقه‌ای است که باید همیشه در پوزیشن بماند. اگر ضرر آن‌قدر زیاد شود که وثیقه از این حد پایین‌تر برود، صرافی پوزیشن را به‌زور می‌بندد. اسم این اتفاق لیکویید شدن (Liquidation) است.

صرافی‌ها معمولاً دو حالت مارجین هم دارند. در حالت ایزوله (Isolated) فقط وثیقه همان پوزیشن در خطر است. در حالت کراس (Cross) کل موجودی حساب فیوچرز پشت همه پوزیشن‌ها می‌ایستد؛ یعنی ضرر یک معامله می‌تواند بقیه موجودی حساب را هم با خودش ببرد.

فرق این دو حالت، طرز محاسبه قیمت لیکویید شدن و راه‌های جلوگیری از آن را در مقاله جداگانه لیکویید شدن چیست و چطور از آن جلوگیری کنیم کامل توضیح داده‌ایم.

فاندینگ ریت؛ هزینه‌ای که در خرید معمولی نیست

فاندینگ ریت (Funding Rate) پرداختی دوره‌ای است که یک طرف قرارداد دائمی به طرف دیگر می‌دهد. منطقش ساده است. اگر قیمت قرارداد از قیمت واقعی بازار بالاتر برود، یعنی خریدار زیاد است؛ در این حالت لانگ‌ها به شورت‌ها پول می‌دهند. این هزینه باعث می‌شود بعضی لانگ‌ها پوزیشنشان را ببندند و بعضی‌ها برای گرفتن همین پول شورت باز کنند، و قیمت قرارداد دوباره به قیمت بازار نزدیک می‌شود. اگر قیمت قرارداد پایین‌تر باشد، فاندینگ منفی می‌شود و این بار شورت‌ها به لانگ‌ها می‌پردازند.

به نوشته مستندات هایپرلیکوئید، در این صرافی فاندینگ مستقیم بین معامله‌گرها جابه‌جا می‌شود و خود صرافی از آن سهمی برنمی‌دارد. فاندینگ آنجا از دو بخش ساخته می‌شود: اختلاف قیمت قرارداد با بازار، و یک بهره ثابت که هایپرلیکوئید «برای هماهنگی با صرافی‌های متمرکز» آن را ۰٫۰۱ درصد در هر ۸ ساعت گذاشته است. پس حتی وقتی بازار آرام است و اختلاف قیمتی در کار نیست، لانگ‌ها حدود ۰٫۰۱ درصد در هر ۸ ساعت می‌پردازند. فاصله پرداخت از صرافی به صرافی فرق دارد؛ در خیلی از صرافی‌های متمرکز هر ۸ ساعت یک بار است و در هایپرلیکوئید هر ساعت.

این عدد کوچک به نظر می‌رسد، ولی روی کل ارزش پوزیشن حساب می‌شود، نه روی وثیقه شما. در مثال پایین می‌بینید با اهرم بالا چه می‌شود.

مثال عددی: ۱٬۰۰۰ دلار، خرید معمولی یا لانگ با اهرم ۱۰

همه عددهای این مثال فرضی و گرد هستند تا حساب ساده بماند. فرض کنید بیت‌کوین ۱۰۰ هزار دلار است و شما ۱٬۰۰۰ تتر دارید. دو راه پیش رویتان است:

• خرید معمولی (اسپات): ۰٫۰۱ بیت‌کوین می‌خرید.
• لانگ فیوچرز با اهرم ۱۰: با همان ۱٬۰۰۰ تتر وثیقه، پوزیشنی به ارزش ۱۰٬۰۰۰ دلار (معادل ۰٫۱ بیت‌کوین) باز می‌کنید.

حالا ببینید با حرکت قیمت چه اتفاقی برای سرمایه‌تان می‌افتد:

چرا لیکویید شدن کمی قبل از ۱۰ درصد رخ می‌دهد؟ چون صرافی منتظر نمی‌ماند وثیقه کاملاً صفر شود. اگر مارجین نگهداری این صرافی فرضی نیم درصد ارزش پوزیشن باشد، پوزیشن وقتی بیت‌کوین به حدود ۹۰٬۵۰۰ دلار برسد بسته می‌شود.

ردیف آخر جدول مهم‌ترین فرق این دو راه است. کسی که بیت‌کوین را خریده، اگر قیمت بریزد می‌تواند صبر کند تا شاید برگردد. کسی که با اهرم ۱۰ لانگ گرفته، این فرصت را ندارد؛ معامله‌اش در کف بسته شده و اگر قیمت فردا هم برگردد، پولی برایش نمانده است.

هزینه‌هایی که کم‌کم وثیقه را می‌خورند

فرض کنید قیمت یک ماه تمام تکان نخورد. باز هم پوزیشن اهرمی برایتان هزینه دارد:

• کارمزد معامله: اگر کارمزد صرافی را فرضاً ۰٫۰۵ درصد ارزش معامله بگیریم، باز کردن و بستن پوزیشن ۱۰٬۰۰۰ دلاری روی هم ۱۰ دلار می‌شود؛ یعنی ۱ درصد وثیقه شما. همین کارمزد برای خرید و فروش ۱٬۰۰۰ دلار بیت‌کوین فقط ۱ دلار است.
• فاندینگ: با نرخ پایه ۰٫۰۱ درصد در هر ۸ ساعت، روزی سه بار ۱ دلار و در یک ماه حدود ۹۰ دلار می‌پردازید؛ یعنی ۹ درصد وثیقه، آن هم وقتی قیمت هیچ تغییری نکرده است. اگر همین پوزیشن یک سال باز بماند، فاندینگ پایه به حدود ۱۱ درصد ارزش پوزیشن می‌رسد؛ یعنی بیشتر از کل وثیقه شما.

در بازار داغ که همه می‌خواهند لانگ بگیرند، فاندینگ معمولاً از این عدد پایه بالاتر هم می‌رود. پس فیوچرز برای نگه داشتن طولانی‌مدت ساخته نشده است؛ هر روزی که پوزیشن اهرمی باز بماند، بخشی از وثیقه‌تان را می‌خورد.

یک نکته تلخ دیگر هم هست: اگر ۵۰ درصد وثیقه را از دست بدهید، برای برگشتن به نقطه اول باید ۱۰۰ درصد روی پول باقی‌مانده سود کنید.

ریسک‌های معاملات فیوچرز

اهرم و لیکویید شدن

این بزرگ‌ترین ریسک است و در مثال بالا دیدید. CFTC در هشدار رسمی‌اش درباره ریسک‌های رمزارز توضیح می‌دهد که معامله با حساب مارجین فقط بخشی از قیمت را از شما می‌گیرد و همین اهرم، تغییر قیمت را برای شما بزرگ‌تر می‌کند. در بازاری که بیت‌کوین گاهی در یک روز چند درصد بالا و پایین می‌رود، با اهرم ۲۰ یا ۵۰ یک نوسان عادی هم کافی است تا کل وثیقه برود.

حرکت‌های ناگهانی و فروش‌های زنجیره‌ای

لیکویید شدن خودش قیمت را جابه‌جا می‌کند. وقتی پوزیشن لانگی به‌زور بسته می‌شود، صرافی آن را در بازار می‌فروشد. اگر هزاران پوزیشن هم‌زمان به حد لیکویید برسند، این فروش‌ها قیمت را پایین‌تر می‌برند و پوزیشن‌های بعدی را هم لیکویید می‌کنند. برای همین است که در بازار رمزارز گاهی قیمت در چند دقیقه چند درصد می‌ریزد و بعد برمی‌گردد. کسی که بدون اهرم خریده، فقط یک افت گذرا دیده است؛ کسی که با اهرم بالا معامله کرده، وسط همان چند دقیقه همه‌چیز را باخته است.

هزینه‌های پنهان

فاندینگ و کارمزد را بالاتر دیدید. هر دو روی کل ارزش پوزیشن حساب می‌شوند، پس هر چه اهرم بالاتر باشد، سهم بزرگ‌تری از وثیقه را می‌خورند. خیلی از معامله‌گرها جهت بازار را درست حدس می‌زنند ولی باز ضرر می‌کنند، چون معامله را زیادی باز نگه داشته‌اند یا زیادی معامله کرده‌اند.

ریسک صرافی و حساب کاربری

در فیوچرز، وثیقه شما در صرافی می‌ماند و هیچ رمزارزی به کیف پول خودتان نمی‌آید که بتوانید برداشتش کنید. اگر صرافی مشکل پیدا کند یا حسابتان را ببندد، پوزیشن و وثیقه هر دو گیر می‌افتند.

این ریسک برای کاربر ایرانی جدی‌تر است. مثلاً در شرایط استفاده صرافی خارجی OKX صریحاً آمده که خدماتش را در همه کشورها ارائه نمی‌دهد، کسی که شرایط لازم را ندارد نباید از آن استفاده کند و صرافی می‌تواند حساب را تعلیق و دارایی را مسدود کند. اگر حساب وسط یک پوزیشن باز بسته شود، حتی نمی‌توانید همان پوزیشن را ببندید.

ریسک رفتاری

فیوچرز سریع است و هر لحظه سود و ضرر را جلوی چشمتان می‌گذارد. همین باعث می‌شود آدم بعد از یک ضرر بخواهد فوری جبرانش کند، اهرم را بالا ببرد و معامله بعدی را با عجله باز کند. خیلی از حساب‌هایی که خالی می‌شوند، با یک معامله بد خالی نمی‌شوند؛ با چند معامله پشت سر هم که برای جبران همان اولی باز شده‌اند خالی می‌شوند. FCA هم در توضیح ممنوعیتش گفته شواهدش نشان می‌دهد ضرر مشتری‌های عادی در این محصولات گسترده بوده است.

فیوچرز با خرید معمولی و معاملات تعهدی چه فرقی دارد؟

در صرافی‌های ایرانی بیشتر با معاملات تعهدی (مارجین) روبه‌رو می‌شوید. در این روش از صرافی پول یا رمزارز قرض می‌گیرید و خود دارایی را می‌خرید یا می‌فروشید. ولی فیوچرز فقط قرارداد است و خود دارایی دست شما نمی‌آید. این جدول تفاوت‌ها را کنار هم گذاشته است:

فیوچرز به کار شما می‌آید؟

قبل از اولین معامله، این چند سؤال را از خودتان بپرسید:

• فقط می‌خواهید بیت‌کوین یا رمزارز دیگری داشته باشید؟ فیوچرز لازم ندارید. خرید معمولی ارزان‌تر است، هزینه نگهداری ندارد و با یک ریزش تند از دستتان نمی‌رود. اگر نگران زمان خرید هستید، خرید پله‌ای (DCA) را امتحان کنید.
• رمزارز دارید و می‌خواهید خودتان را در برابر ریزش قیمتش بیمه کنید؟ اینجا فیوچرز همان کاری را می‌کند که برایش ساخته شده: پوشش ریسک. مثلاً اگر ۰٫۱ بیت‌کوین دارید و چند هفته نگران ریزش هستید، یک شورت بدون اهرم به همان اندازه باز کنید. اگر قیمت بریزد، سود شورت ضرر بیت‌کوینتان را جبران می‌کند و اگر بالا برود، برعکس. ارزش دلاری دارایی‌تان تقریباً ثابت می‌ماند و فقط فاندینگ و کارمزد می‌پردازید.
• می‌خواهید با پول کم سریع پولدار شوید؟ فیوچرز بیشترین آسیب را دقیقاً به همین آدم‌ها می‌زند.

اگر با این همه تصمیم گرفتید امتحانش کنید، این قاعده‌ها جلوی بیشتر ضررهای بزرگ را می‌گیرند:

1. فقط با پولی وارد شوید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌ریزد. CFTC هم دقیقاً همین را توصیه می‌کند.
2. اهرم را پایین نگه دارید. اهرم ۲ یا ۳ برای شروع کافی است. اهرم ۵۰ و ۱۰۰ را فراموش کنید.
3. مارجین ایزوله انتخاب کنید تا ضرر یک معامله به بقیه حساب سرایت نکند.
4. همیشه حد ضرر (Stop Loss) بگذارید و آن را جایی قرار دهید که خیلی قبل از قیمت لیکویید شدن باشد.
5. در هر معامله فقط درصد کمی از کل سرمایه را به خطر بیندازید. خیلی از معامله‌گرهای باتجربه بیشتر از ۱ تا ۲ درصد سرمایه را در یک معامله ریسک نمی‌کنند.
6. بعد از ضرر، معامله جبرانی باز نکنید. یک روز فاصله بگیرید.

سواپ‌ولت معامله اهرمی و فیوچرز ندارد. اگر می‌خواهید خود رمزارز را بخرید، نگه دارید یا به کیف پول شخصی‌تان بفرستید، از راهنمای خرید تتر با تومان شروع کنید. اگر هم دنبال صرافی ایرانی با معاملات تعهدی هستید، در مقایسه صرافی‌های ایرانی آورده‌ایم کدام‌ها این امکان را دارند و تا چه اهرمی.