اتریوم چیست؟ راهنمای کامل ETH و قراردادهای هوشمند

اتریوم (Ethereum) یک بلاک‌چین است که فقط جابه‌جایی پول را ثبت نمی‌کند؛ روی آن برنامه هم اجرا می‌شود. به این برنامه‌ها «قرارداد هوشمند» می‌گویند. ارز اصلی این شبکه اتر با نماد ETH است و هر کاری که روی اتریوم انجام می‌دهید، از فرستادن پول تا خرید و فروش در یک صرافی غیرمتمرکز، کارمزدش را با همین ETH می‌پردازید. وقتی کسی از «قیمت اتریوم» حرف می‌زند، منظورش قیمت ETH است.

اگر بیت‌کوین را یک دفتر حساب عمومی در نظر بگیرید که فقط می‌گوید چه کسی چقدر پول دارد، اتریوم کامپیوتری است که همه دنیا با هم در آن شریک‌اند. هر کسی می‌تواند برنامه‌ای بنویسد و روی آن بگذارد، و آن برنامه بعد از انتشار دقیقاً همان‌طور اجرا می‌شود که نوشته شده است، بدون اینکه شرکتی بتواند جلویش را بگیرد. تتر ERC20، صرافی‌های غیرمتمرکز، وام‌دهی بدون بانک و NFTها همه روی همین ایده ساخته شده‌اند.

این راهنما برای کسی است که می‌خواهد اتریوم را واقعاً بفهمد، نه فقط اسمش را بداند. از اینکه اتریوم از کجا آمده و قرارداد هوشمند چطور کار می‌کند شروع می‌کنیم، یک سواپ واقعی را قدم‌به‌قدم دنبال می‌کنیم و بعد به کارمزد، عرضه ETH، استیکینگ، لایه دوم، کیف پول و ریسک‌ها می‌رسیم.

اتریوم در یک نگاه

• ارز اصلی: اتر با نماد ETH. کوچک‌ترین واحدش وِی (wei) است و هر ETH یک میلیارد میلیارد وی است. واحدی که در کارمزدها زیاد می‌بینید گوئی (gwei) است، یعنی یک میلیاردم ETH.
• ایده اولیه: ویتالیک بوترین (Vitalik Buterin) در آذر ۱۳۹۲ وایت‌پیپر اتریوم را منتشر کرد.
• شروع کار شبکه: ۸ مرداد ۱۳۹۴.
• سازوکار اجماع: اثبات سهام (Proof of Stake). تا شهریور ۱۴۰۱ اتریوم هم مثل بیت‌کوین ماینر داشت.
• زمان ساخت هر بلاک: هر ۱۲ ثانیه یک بلاک.
• سقف عرضه: ندارد. ETH تازه به اعتبارسنج‌ها پاداش داده می‌شود و بخشی از کارمزد هر تراکنش هم برای همیشه سوزانده می‌شود.
• آدرس: با 0x شروع می‌شود و بعد از آن ۴۰ کاراکتر می‌آید.
• استاندارد توکن‌ها: ERC-20 برای توکن‌هایی مثل تتر و ERC-721 برای NFTها.

اعداد زیر زنده‌اند و هر بار که صفحه را باز کنید، از داده‌های بازار به‌روز می‌شوند:

• قیمت لحظه‌ای هر اتر: ۲٬۵۶۹ دلار، معادل حدود ۶۷۹٬۹۸۹٬۶۰۲ تومان
• تعداد ETH موجود تا امروز: ۱۲۲٫۱۱ میلیون
• بالاترین قیمتی که اتر تا امروز ثبت کرده: ۴٬۹۵۴ دلار

اتریوم و اتر: اسم شبکه و اسم ارز

اتریوم اسم شبکه است و اتر اسم ارزی که در آن خرج می‌شود. شبیه فرق اینترنت و بسته اینترنتی است: شبکه یکی است و چیزی که برای استفاده از آن می‌پردازید، چیز دیگری است. در صرافی‌ها و حتی سایت‌های رسمی، این دو اسم زیاد به جای هم به کار می‌روند. خود ethereum.org هم می‌گوید وقتی مردم از «قیمت اتریوم» حرف می‌زنند، منظورشان قیمت اتر است.

ولی یک فرق را باید جدی گرفت. روی شبکه اتریوم تعداد خیلی زیادی توکن دیگر هم هست؛ از تتر و USDC گرفته تا توکن پروژه‌های تازه. این توکن‌ها روی اتریوم ساخته شده‌اند، ولی اتر نیستند. کارمزد شبکه فقط با ETH پرداخت می‌شود، پس اگر در کیف پول شخصی‌تان فقط تتر ERC20 داشته باشید و یک ذره ETH نداشته باشید، نمی‌توانید همان تتر را جابه‌جا کنید.

اتریوم از کجا آمد؟

ویتالیک بوترین وقتی وایت‌پیپر اتریوم را نوشت، نوزده سال داشت و پیش‌تر درباره بیت‌کوین می‌نوشت. ایده‌اش ساده بود: بیت‌کوین ثابت کرده بود که هزاران کامپیوتر غریبه می‌توانند بدون مدیر روی یک دفتر حساب توافق کنند. سؤال او این بود که اگر همین کامپیوترها به‌جای یک دفتر حساب، روی یک کامپیوتر کامل توافق کنند چه می‌شود. جوابش این بود که آن وقت هر قانونی را که بشود به شکل برنامه نوشت، می‌شود بدون واسطه اجرا کرد.

مهم‌ترین اتفاق‌های تاریخ اتریوم، طبق فهرست رسمی ارتقاهای اتریوم، این‌ها بوده‌اند:

• آذر ۱۳۹۲: وایت‌پیپر اتریوم منتشر شد. چند ماه بعد، گوین وود (Gavin Wood) «یلوپیپر» را نوشت که تعریف فنی دقیق پروتکل است.
• تیر ۱۳۹۳: فروش اولیه اتر شروع شد و ۴۲ روز طول کشید. خریداران با بیت‌کوین، اتر می‌خریدند.
• ۸ مرداد ۱۳۹۴: شبکه اصلی با اسم «فرانتیر» راه افتاد؛ نسخه‌ای ساده که بیشتر برای برنامه‌نویس‌ها بود.
• سال ۱۳۹۵: قراردادی به اسم The DAO که مثل یک صندوق سرمایه‌گذاری جمعی کار می‌کرد، هک شد و بیش از ۳٫۶ میلیون ETH از آن خارج شد. جامعه اتریوم با رأی‌گیری تصمیم گرفت قواعد شبکه را عوض کند و پول‌ها را به قراردادی برگرداند که صاحبانشان بتوانند پس بگیرند. گروهی که با این کار مخالف بودند، روی نسخه قبلی ماندند و اتریوم کلاسیک (ETC) از همان‌جا جدا شد.
• ۱۴ مرداد ۱۴۰۰: با ارتقای «لندن»، بخشی از کارمزد هر تراکنش سوزانده شد.
• ۲۴ شهریور ۱۴۰۱: «مرج» (The Merge) اتفاق افتاد و استخراج در اتریوم برای همیشه تمام شد.

ماجرای The DAO برای فهمیدن اتریوم مهم است، چون هم قدرت قرارداد هوشمند را نشان می‌دهد و هم خطرش را. کد آن قرارداد دقیقاً همان کاری را کرد که نوشته شده بود؛ مشکل این بود که نویسنده‌هایش حفره‌ای را ندیده بودند و مهاجم دیده بود.

اتریوم چطور کار می‌کند؟

کامپیوتری که همه با هم اجرایش می‌کنند

قلب اتریوم ماشین مجازی اتریوم یا EVM (Ethereum Virtual Machine) است. EVM کامپیوتر فیزیکی نیست؛ مجموعه‌ای از قواعد است که می‌گوید هر تراکنش وضعیت شبکه را چطور تغییر می‌دهد. هزاران کامپیوتر در سراسر دنیا، که به هر کدامشان «نود» می‌گویند، هر بلاک تازه را دریافت می‌کنند، تراکنش‌هایش را با همین قواعد اجرا می‌کنند و نتیجه را با هم مقایسه می‌کنند. اگر کسی بلاکی بسازد که نتیجه‌اش با قواعد جور درنیاید، نودها آن را قبول نمی‌کنند.

«وضعیت» اتریوم یعنی موجودی همه حساب‌ها به‌علاوه داده‌های همه قراردادها: اینکه هر آدرس چقدر تتر دارد، صاحب کدام NFT کیست، در هر استخر صرافی غیرمتمرکز چقدر پول هست. هر تراکنش تکه‌ای از این وضعیت را عوض می‌کند و همه نودها همان تغییر را ثبت می‌کنند. اگر با خود ایده بلاک‌چین آشنا نیستید، اول بلاک‌چین چیست را بخوانید.

دو نوع حساب: حساب شخصی و حساب قرارداد

در اتریوم دو جور حساب داریم و برای فهمیدن قرارداد هوشمند، اول باید فرق این دو را بدانید:

• حساب شخصی: حسابی که با یک کلید خصوصی کنترل می‌شود. کیف پولی که روی گوشی‌تان نصب می‌کنید، یک حساب شخصی می‌سازد. فقط کسی که کلید خصوصی را دارد، می‌تواند از این حساب تراکنش بفرستد. فرق کلید خصوصی و آدرس را در کلید عمومی و کلید خصوصی چیست توضیح داده‌ایم.
• حساب قرارداد: حسابی که کلید خصوصی ندارد و به‌جایش کد دارد. طبق مستندات اتریوم، قرارداد هوشمند هم آدرس دارد و هم موجودی، و می‌شود برایش تراکنش فرستاد. ولی هیچ آدمی آن را کنترل نمی‌کند. هر بار که تراکنشی به آن می‌رسد، کدش اجرا می‌شود و فقط همان کاری را می‌کند که در کد نوشته شده است.

ظاهر آدرس هر دو یکی است: 0x و بعد ۴۰ کاراکتر. از روی آدرس نمی‌شود فهمید پشتش یک آدم است یا یک برنامه، ولی بلاک‌اکسپلوررهایی مثل Etherscan این را نشان می‌دهند.

اثبات سهام: اعتبارسنج‌ها به‌جای ماینرها

بالاخره کسی باید تصمیم بگیرد کدام تراکنش‌ها در بلاک بعدی بیایند. این کار در اتریوم با اعتبارسنج‌ها (validator) است. هر اعتبارسنج مقداری ETH را در شبکه قفل کرده است و این ETH مثل وثیقه عمل می‌کند. طبق مستندات اثبات سهام، زمان به بازه‌های ۱۲ ثانیه‌ای به اسم «اسلات» تقسیم می‌شود و در هر اسلات یک اعتبارسنج به قید قرعه انتخاب می‌شود تا بلاک بسازد. بقیه بلاک را بررسی می‌کنند و به آن رأی می‌دهند.

هر ۳۲ اسلات یک «اپاک» (epoch) است، یعنی ۶٫۴ دقیقه. وقتی اعتبارسنج‌هایی که روی هم دوسوم کل ETH قفل‌شده را دارند، به یک بلاک رأی بدهند، آن بلاک «نهایی» می‌شود و برگرداندنش عملاً غیرممکن است. نهایی شدن هر بلاک معمولاً حدود ۱۵ دقیقه طول می‌کشد. برای همین بعضی صرافی‌ها واریز اتریوم را بعد از چند تأیید به حساب می‌نشانند و بعضی صبر می‌کنند تا بلاک نهایی شود. درباره تعداد تأییدها در Confirmation در بلاک‌چین چیست نوشته‌ایم.

چرا اعتبارسنج تقلب نمی‌کند؟ چون وثیقه‌اش در خطر است. اعتبارسنجی که آفلاین بماند، کمی ETH از دست می‌دهد. اما اگر کار آشکارا خطرناکی بکند، مثلاً دو بلاک متناقض را امضا کند، بخشی از ETH قفل‌شده‌اش سوزانده می‌شود و خودش هم از شبکه بیرون انداخته می‌شود. به این مجازات «اسلشینگ» (slashing) می‌گویند. پس هر حمله‌ای به اتریوم، اول از همه برای خود مهاجم گران تمام می‌شود.

مرج یک نتیجه مهم دیگر هم داشت. ethereum.org به نقل از مؤسسه CCRI می‌گوید مصرف سالانه برق اتریوم با کنار گذاشتن استخراج بیش از ۹۹٫۹۸ درصد کم شد. از همان روز هم استخراج اتریوم با کارت گرافیک برای همیشه تمام شد.

قرارداد هوشمند چیست؟

قرارداد هوشمند (smart contract) برنامه‌ای است که روی بلاک‌چین اجرا می‌شود. این اسم کمی گمراه‌کننده است: قرارداد هوشمند نه قرارداد حقوقی است و نه هوش خاصی دارد. فقط برنامه‌ای است که وقتی شرط‌هایش برقرار شود، کارش را خودکار انجام می‌دهد و هیچ‌کس نمی‌تواند وسط کار جلویش را بگیرد.

مثال دستگاه فروش خودکار

بهترین مثال را نیک سابو (Nick Szabo)، کسی که اصطلاح قرارداد هوشمند را ساخت، زده است و ethereum.org هم از آن استفاده می‌کند: دستگاه فروش خودکار. پول را می‌اندازید، دکمه را می‌زنید و خوراکی بیرون می‌آید. فروشنده‌ای در کار نیست، و اگر پولتان کم باشد، دستگاه چیزی نمی‌دهد. قانون فروش در خود دستگاه ساخته شده است.

قرارداد هوشمند همین است، فقط دستگاهش روی اتریوم است. تصور کنید قراردادی نوشته شده که می‌گوید «هر کس ۰٫۱ ETH بفرستد، یک بلیت کنسرت به شکل NFT به آدرسش برود و پول مستقیم به حساب برگزارکننده برسد». از لحظه‌ای که این قرارداد منتشر می‌شود، فروش بلیت بدون سایت فروش، بدون درگاه بانکی و بدون اینکه کسی بتواند پول را وسط راه نگه دارد، انجام می‌شود.

قرارداد هوشمند چه چیزی را عوض کرد؟

سه ویژگی قرارداد هوشمند را از برنامه‌های معمولی جدا می‌کند:

1. به اجازه کسی نیاز ندارد. هر کسی که برنامه‌نویسی بلد باشد و کمی ETH برای کارمزد داشته باشد، می‌تواند قرارداد منتشر کند. زبان رایج برای نوشتن قرارداد Solidity است و Vyper هم استفاده می‌شود. منتشر کردن قرارداد خودش یک تراکنش است و مثل هر تراکنش دیگری کارمزد دارد.
2. عمومی است. کد و داده‌های قرارداد روی بلاک‌چین است و هر کسی می‌تواند آن را ببیند. خیلی از پروژه‌ها کد اصلی‌شان را در Etherscan منتشر می‌کنند تا هر کسی بتواند بخواندش.
3. مثل قطعه‌های لگو به هم وصل می‌شود. مستندات اتریوم قراردادها را «API باز» می‌داند: هر قراردادی می‌تواند قرارداد دیگری را صدا بزند. یک صرافی غیرمتمرکز از قرارداد تتر استفاده می‌کند، یک پلتفرم وام از قیمت آن صرافی، و یک کیف پول هوشمند از همه اینها. لازم نیست هیچ‌کدام از سازنده‌ها از دیگری اجازه بگیرد.

همین سه ویژگی باعث شد بخش بزرگی از اقتصاد کریپتو روی اتریوم ساخته شود: صرافی‌های غیرمتمرکز، وام‌دهی و وام‌گیری با وثیقه رمزارز (که به مجموعه‌شان دیفای یا DeFi می‌گویند)، استیبل‌کوین‌ها، NFTها و سازمان‌هایی که با رأی دارندگان توکن اداره می‌شوند (DAO).

محدودیت‌های قرارداد هوشمند

قرارداد هوشمند همه‌کاره نیست و دانستن محدودیت‌هایش جلوی خیلی از سوءتفاهم‌ها را می‌گیرد:

• از دنیای بیرون خبر ندارد. قرارداد نمی‌تواند خودش قیمت دلار، نتیجه یک مسابقه یا وضعیت هوا را بفهمد. این محدودیت عمدی است، چون اگر هر نود از منبع متفاوتی اطلاعات بگیرد، نتیجه‌ها با هم جور درنمی‌آید. برای همین سرویس‌هایی به اسم «اوراکل» (oracle) ساخته شده‌اند که داده بیرونی را روی بلاک‌چین می‌آورند. ولی با اوراکل باید به یک طرف تازه اعتماد کنید: اگر داده غلط بدهد، قرارداد هم با همان داده غلط کار می‌کند.
• کدش عوض نمی‌شود، مگر از قبل راهش را گذاشته باشند. طبق ethereum.org، قرارداد بعد از انتشار تغییرناپذیر است. این خوب است، چون هیچ‌کس نمی‌تواند قانون بازی را یواشکی عوض کند، و بد است، چون باگش هم درست نمی‌شود. خیلی از پروژه‌ها برای همین از الگوی «پراکسی» استفاده می‌کنند تا بتوانند منطق قرارداد را بعداً عوض کنند. در این حالت باید به کسی که کلید ارتقا را دارد اعتماد کنید.
• باگ همان‌قدر خودکار اجرا می‌شود که کد درست. قرارداد فرق بین «کاری که سازنده می‌خواست» و «کاری که سازنده نوشت» را نمی‌فهمد. The DAO اولین نمونه بزرگ این خطر بود و آخرینش نبود.

توکن‌ها هم قرارداد هوشمندند

تتری که روی شبکه اتریوم دارید، در واقع عددی است که در داده‌های قرارداد تتر ثبت شده است. این قرارداد یک جدول دارد که می‌گوید هر آدرس چقدر تتر دارد. وقتی تتر می‌فرستید، به قرارداد تتر می‌گویید «از سهم من کم کن و به سهم این آدرس اضافه کن».

برای اینکه همه کیف پول‌ها و صرافی‌ها بتوانند با همه توکن‌ها کار کنند، استانداردهایی تعریف شده است. مهم‌ترینشان ERC-20 است که توکن‌های قابل‌تعویض مثل تتر و USDC از آن پیروی می‌کنند. NFTها معمولاً از استاندارد ERC-721 استفاده می‌کنند که در آن هر توکن یکتا است. فرق تتر روی اتریوم با تتر روی ترون را در تتر TRC20 چیست و چه تفاوتی با ERC20 دارد توضیح داده‌ایم.

یک سواپ را دنبال کنیم: قرارداد هوشمند در عمل

برای اینکه قرارداد هوشمند ملموس‌تر شود، یک کار رایج را قدم‌به‌قدم دنبال کنیم. فرض کنید ۱۰۰ تتر ERC20 در کیف پول شخصی‌تان دارید و می‌خواهید در یک صرافی غیرمتمرکز مثل یونی‌سواپ (Uniswap) آن را به ETH تبدیل کنید. اولین بار، کیف پولتان دو تراکنش جدا از شما می‌خواهد و هر دو کارمزد ETH دارند.

تراکنش اول: اجازه برداشت (approve)

قرارداد صرافی نمی‌تواند خودش به کیف پول شما دست بزند. پس اول باید به قرارداد تتر بگویید: «به این آدرس اجازه بده تا فلان مقدار از تتر من را بردارد». در استاندارد ERC-20 اسم این کار approve است. در این مرحله هنوز هیچ تتری جابه‌جا نشده است؛ فقط در قرارداد تتر ثبت می‌شود که آدرس صرافی تا سقف مشخصی اجازه برداشت دارد.

تراکنش دوم: خود سواپ

حالا به قرارداد صرافی می‌گویید «۱۰۰ تتر من را بگیر و به‌جایش دست‌کم این‌قدر ETH بده». قرارداد صرافی با همان اجازه‌ای که گرفته، تتر را از حساب شما به استخر نقدینگی منتقل می‌کند. استخر با یک فرمول ریاضی و بر اساس موجودی‌اش حساب می‌کند چقدر ETH به شما برسد و آن را به آدرستان می‌فرستد. همه این مراحل در یک تراکنش اتفاق می‌افتد.

یک نکته مهم هم هست. اگر قیمت تا لحظه اجرای تراکنش بیشتر از حدی که تعیین کرده‌اید (لغزش قیمت یا slippage) تغییر کرده باشد، کل تراکنش لغو می‌شود. تتر شما سر جایش می‌ماند، ولی کارمزدی که برای اجرای تراکنش پرداخته‌اید، برنمی‌گردد. در اتریوم یا همه مراحل یک تراکنش با هم انجام می‌شوند، یا هیچ‌کدام. حالت نیمه‌کاره وجود ندارد.

همین ماجرا نشان می‌دهد چرا سواپ از فرستادن ساده ETH گران‌تر است. فرستادن ETH فقط دو موجودی را عوض می‌کند، ولی سواپ چند قرارداد را صدا می‌زند و داده‌های چند قرارداد را تغییر می‌دهد. توضیح کامل‌ترش در چرا کارمزد اتریوم زیاد می‌شود آمده است.

اجازه نامحدود؛ جایی که بیشتر دزدی‌ها اتفاق می‌افتد

خیلی از سایت‌ها موقع approve، به‌جای ۱۰۰ تتر اجازه برداشت «نامحدود» می‌خواهند تا دفعه بعد لازم نباشد دوباره کارمزد approve بدهید. راهنمای ethereum.org درباره لغو دسترسی‌ها دقیقاً همین را خطرناک می‌داند. اجازه‌ای که می‌دهید تاریخ انقضا ندارد. اگر آن قرارداد مخرب باشد، یا بعدها هک شود، می‌تواند سال‌ها بعد همه آن توکن را از کیف پولتان بردارد؛ حتی اگر خیلی وقت است به آن سایت سر نزده‌اید.

خطر دیگر امضاهایی است که اصلاً تراکنش نیستند. استاندارد ERC-2612 به توکن‌ها اجازه می‌دهد که همان مجوز برداشت را با یک پیام امضاشده بدهید، بدون اینکه تراکنشی بفرستید یا کارمزدی بدهید. برای سایت‌های معتبر این راحت‌تر است. برای کلاهبردار هم راحت‌تر است: یک پنجره امضا که ظاهرش بی‌خطر است، کافی است تا بعداً توکن‌هایتان را ببرد.

پیش از هر امضا در کیف پول شخصی، این سؤال‌ها را از خودتان بپرسید:

1. این سایت را از کجا پیدا کرده‌ام؟ لینک تبلیغاتی، پیام خصوصی، ایردراپ ناگهانی و هر پیامی که شما را به عجله وادار می‌کند، علامت خطر است. آدرس سایت را خودتان تایپ کنید یا از منبع رسمی پروژه بگیرید.
2. کیف پول دقیقاً چه چیزی از من می‌خواهد؟ اگر کلمه‌هایی مثل approve، permit، setApprovalForAll یا «اجازه برداشت» دیدید، دارید به کسی دسترسی می‌دهید، نه فقط وارد سایت می‌شوید.
3. چقدر اجازه می‌دهم؟ اگر کیف پولتان اجازه می‌دهد، مقدار را به همان عددی که لازم دارید محدود کنید، نه «نامحدود».

اجازه‌هایی را هم که قبلاً داده‌اید، می‌توانید با ابزارهایی مثل بخش Token Approvals در Etherscan یا سایت Revoke ببینید و لغو کنید. لغو کردن خودش یک تراکنش است و کارمزد دارد. قطع اتصال کیف پول از یک سایت با لغو اجازه یکی نیست؛ اگر اجازه را لغو نکنید، آن قرارداد هنوز می‌تواند توکن‌ها را بردارد. ترفندهای رایج دیگر را در حمله مسموم‌سازی آدرس و کلاهبرداری پیام ۱۲ کلمه ببینید.

ETH به چه دردی می‌خورد؟

ETH چند نقش دارد که هر کدام بخشی از تقاضای آن را می‌سازد:

• سوخت شبکه: هر تراکنش و هر اجرای قرارداد روی اتریوم کارمزدی دارد که فقط با ETH پرداخت می‌شود. ethereum.org می‌گوید همین کارمزد جلوی سوءاستفاده را هم می‌گیرد: اگر کسی برنامه‌ای بنویسد که تا ابد تکرار شود، کارمزدی که برایش گذاشته تمام می‌شود و اجرا متوقف می‌شود.
• وثیقه امنیت شبکه: اعتبارسنج‌ها برای ساختن بلاک باید ETH قفل کنند.
• وثیقه در دیفای: در پلتفرم‌های وام غیرمتمرکز، ETH یکی از رایج‌ترین وثیقه‌هاست.
• واحد قیمت‌گذاری: در خیلی از بازارهای NFT قیمت‌ها با ETH اعلام می‌شود.
• دارایی سرمایه‌گذاری: خیلی‌ها ETH را برای نگهداری بلندمدت می‌خرند. از ۲ مرداد ۱۴۰۳ صندوق‌های قابل معامله (ETF) اتر نقدی هم در بورس‌های آمریکا معامله می‌شوند.

کارمزد اتریوم: گس و گوئی

هر کاری روی اتریوم مقداری «گس» (gas) مصرف می‌کند؛ گس واحد اندازه‌گیری حجم کار است. یک ارسال ساده ETH همیشه ۲۱٬۰۰۰ گس مصرف می‌کند و کارهای پیچیده‌تر مثل سواپ خیلی بیشتر. کارمزد نهایی از ضرب گس مصرفی در «قیمت گس» به دست می‌آید. قیمت گس را معمولاً با گوئی بیان می‌کنند و بسته به شلوغی شبکه بالا و پایین می‌رود.

یک مثال فرضی: اگر قیمت گس ۲ گوئی باشد، یک ارسال ساده ETH می‌شود ۲۱٬۰۰۰ × ۲ = ۴۲٬۰۰۰ گوئی، یعنی ۰٫۰۰۰۰۴۲ ETH. اگر هر ETH را ۳۰۰ میلیون تومان فرض کنیم، این کارمزد حدود ۱۲٬۶۰۰ تومان است. در یک ساعت شلوغ که قیمت گس به ۳۰ گوئی برسد، همان ارسال حدود ۱۸۹٬۰۰۰ تومان خرج دارد. این اعداد فقط برای نشان دادن روش حساب‌اند؛ کارمزد واقعی را کیف پول پیش از تأیید نشان می‌دهد.

قیمت گس دو بخش دارد. «کارمزد پایه» را خود شبکه بر اساس شلوغی تعیین می‌کند و سوزانده می‌شود، یعنی برای همیشه از گردش خارج می‌شود. «انعام» (priority fee) هم به اعتبارسنجی می‌رسد که تراکنش شما را در بلاک گذاشته است. این سازوکار از ارتقای لندن شروع شد. اینکه چرا کارمزد گاهی ناگهان بالا می‌رود و چطور کمترش کنید را در راهنمای کارمزد اتریوم گفته‌ایم.

عرضه ETH: سقف ندارد، ولی سوزانده هم می‌شود

بیت‌کوین سقف ۲۱ میلیونی دارد. ETH چنین سقفی ندارد و این یکی از بحث‌برانگیزترین تفاوت‌های این دو است. ولی «سقف نداشتن» به معنی «بی‌حساب چاپ شدن» نیست. عرضه ETH از دو نیروی مخالف شکل می‌گیرد:

• صدور: ETH تازه فقط به‌عنوان پاداش به اعتبارسنج‌ها داده می‌شود و هیچ شخص یا شرکتی نمی‌تواند خودش ETH بسازد. مقدار این پاداش به کل ETH قفل‌شده بستگی دارد و قاعده‌اش در خود پروتکل نوشته شده است.
• سوزاندن: کارمزد پایه هر تراکنش از بین می‌رود.

طبق ethereum.org، با حذف ماینرها در مرج، صدور ETH تازه حدود ۸۸ درصد کم شد. از آن به بعد، اینکه کل عرضه ETH در یک دوره زیاد شود یا کم، به شلوغی شبکه بستگی دارد. وقتی تراکنش زیاد است و کارمزد پایه بالا می‌رود، ممکن است ETH سوزانده‌شده از ETH تازه بیشتر شود و عرضه کم شود. وقتی شبکه خلوت است، عرضه آرام بالا می‌رود.

برای همین جمله‌هایی مثل «اتریوم ضدتورمی است» فقط درباره بعضی دوره‌ها درست‌اند. از وقتی بخش بزرگی از تراکنش‌ها به لایه دوم رفته و کارمزد شبکه اصلی پایین آمده، دوره‌هایی بوده که عرضه ETH رشد کرده است. تعداد فعلی ETH را در بخش «اتریوم در یک نگاه» می‌بینید.

استیکینگ اتریوم: ETH را قفل کنید، پاداش بگیرید

استیکینگ (staking) یعنی قفل کردن ETH برای اینکه یک اعتبارسنج فعال شود و در امنیت شبکه سهیم باشد. در عوض، شبکه پاداش ETH می‌دهد. طبق صفحه استیکینگ ethereum.org، راه‌اندازی اعتبارسنج شخصی دست‌کم ۳۲ ETH لازم دارد و از ارتقای پکترا به بعد، هر اعتبارسنج می‌تواند تا ۲٬۰۴۸ ETH داشته باشد.

بیشتر مردم ۳۲ ETH ندارند یا نمی‌خواهند یک کامپیوتر را شبانه‌روز روشن نگه دارند. برای همین چند راه وجود دارد:

در استیکینگ نقدشونده (liquid staking)، به‌جای ETH قفل‌شده یک توکن جایگزین می‌گیرید که می‌شود آن را خرید و فروخت. این راحت است، ولی وقتی بازار پرتنش است، آن توکن ممکن است کمی ارزان‌تر از ETH معامله شود.

دو نکته را هم پیش از استیکینگ بدانید. سود استیکینگ عدد ثابتی نیست و هر چه ETH بیشتری در شبکه استیک شده باشد، سهم هر نفر کمتر می‌شود. پس به هر سایتی که «سود تضمینی» وعده می‌دهد، شک کنید. نکته دوم اینکه خروج از استیکینگ فوری نیست. شبکه تعداد اعتبارسنج‌هایی را که هر روز می‌توانند خارج شوند، محدود کرده است و وقتی خیلی‌ها با هم بخواهند خارج شوند، صف طولانی می‌شود.

لایه دوم: چرا خیلی از تراکنش‌ها دیگر روی خود اتریوم نیستند

اتریوم برای اینکه هر کسی بتواند با یک کامپیوتر معمولی نود اجرا کند، عمداً ظرفیت محدودی دارد. نتیجه‌اش این است که وقتی تقاضا زیاد می‌شود، کارمزد بالا می‌رود. راه‌حلی که جامعه اتریوم انتخاب کرده، لایه دوم (Layer 2) است.

لایه دوم شبکه‌ای جداست که تراکنش‌ها را بیرون از اتریوم اجرا می‌کند و بعد، خلاصه آن‌ها را دسته‌دسته روی اتریوم ثبت می‌کند. به رایج‌ترین نوعش «رول‌آپ» (rollup) می‌گویند. آربیتروم (Arbitrum)، آپتیمیزم (Optimism) و بیس (Base) از معروف‌ترین‌ها هستند. چون هزینه ثبت روی اتریوم بین هزاران تراکنش تقسیم می‌شود، کارمزد هر کدام خیلی کمتر است. امنیت لایه دوم هم تا حد زیادی به خود اتریوم تکیه دارد.

دو ارتقای اخیر اتریوم بیشتر از همه به لایه دوم کمک کردند. ارتقای دنکان یک نوع داده تازه به اسم «بلاب» (blob) اضافه کرد تا رول‌آپ‌ها داده‌شان را ارزان‌تر روی اتریوم بگذارند. ارتقای فیوساکا هم با فناوری‌ای به اسم PeerDAS کاری کرد که دیگر لازم نباشد هر نود همه بلاب‌ها را کامل نگه دارد. ethereum.org صریحاً می‌گوید فیوساکا مستقیماً کارمزد شبکه اصلی را کم نمی‌کند و هدفش ارزان‌تر کردن لایه دوم است.

برای شما به‌عنوان کاربر، مهم‌ترین نکته این است: ETH روی آربیتروم و ETH روی شبکه اصلی اتریوم، هر دو از یک جنس‌اند، ولی روی دو شبکه جدا هستند. اگر ETH را روی آربیتروم به آدرس یک صرافی بفرستید که فقط شبکه اصلی اتریوم را پشتیبانی می‌کند، به حسابتان نمی‌نشیند. موقع واریز و برداشت، اسم شبکه را دو بار چک کنید.

ارتقاهای اتریوم: از مرج تا فیوساکا

اتریوم برخلاف بیت‌کوین مرتب ارتقا پیدا می‌کند. هر ارتقا دو اسم دارد، یکی برای بخش اجرای تراکنش‌ها و یکی برای بخش اجماع، و اسم رایجش ترکیب این دوست. مثلاً پکترا از Prague و Electra ساخته شده است. مهم‌ترین ارتقاهای چند سال اخیر، طبق تاریخچه رسمی اتریوم:

دو تغییر از این فهرست مستقیم به تجربه کاربر مربوط است. در پکترا، با EIP-7702 حساب‌های معمولی توانستند کد یک قرارداد را به خودشان وصل کنند و مثل قرارداد رفتار کنند. نتیجه‌اش کیف پول‌هایی است که می‌توانند چند کار را در یک تراکنش انجام دهند، کارمزد را از طرف شما بپردازند یا برای خرج کردن محدودیت بگذارند. در فیوساکا هم پشتیبانی از امضاهای P-256 اضافه شد؛ همان نوع امضایی که پس‌کی‌ها (passkey) و تراشه امن گوشی‌ها با آن کار می‌کنند. یعنی کیف پول‌ها می‌توانند به‌جای عبارت بازیابی ۱۲ کلمه‌ای، با همان اثر انگشت یا تشخیص چهره گوشی تراکنش را امضا کنند.

ارتقای بعدی اسمش «گلمستردام» (Glamsterdam) است و در زمان نوشتن این مطلب، در مرحله آزمایش روی شبکه‌های تستی است.

اتریوم یا بیت‌کوین؟

این دو اغلب کنار هم اسم برده می‌شوند، ولی برای کارهای متفاوتی ساخته شده‌اند:

هیچ‌کدام از این دو «بهتر» از دیگری نیست. بیت‌کوین سادگی و ثبات را انتخاب کرده و اتریوم انعطاف و سرعت تغییر را. هر کدام چیزی به دست آورده و چیزی را از دست داده است. خیلی از سرمایه‌گذارها هر دو را در سبدشان دارند. اگر بیت‌کوین را هنوز نمی‌شناسید، بیت‌کوین چیست را بخوانید. سولانا هم یکی از رقبای اتریوم در میدان برنامه‌های غیرمتمرکز است که در سولانا چیست معرفی‌اش کرده‌ایم.

کیف پول و آدرس اتریوم

برای نگهداری ETH دو راه کلی دارید. یا آن را در حساب یک صرافی نگه می‌دارید، که در این صورت صرافی امنیت دارایی را به عهده دارد و برای استفاده از آن لازم نیست چیزی درباره کلید خصوصی بدانید. یا آن را به کیف پول شخصی خودتان می‌برید، که در این صورت کنترل کامل دست شماست، ولی اگر عبارت بازیابی را گم کنید یا کسی آن را بدزدد، هیچ پشتیبانی‌ای نمی‌تواند کمکتان کند. برای کار با قراردادهای هوشمند و صرافی‌های غیرمتمرکز، کیف پول شخصی لازم دارید. مقایسه کامل این دو را در کیف پول ارز دیجیتال چیست آورده‌ایم.

یک آدرس، چند شبکه

نکته‌ای که خیلی از تازه‌کارها را غافلگیر می‌کند: آدرس اتریوم شما روی همه شبکه‌های سازگار با اتریوم یکی است. یعنی همان آدرس 0x روی اتریوم، آربیتروم، بیس، پالیگان و BNB Chain معتبر است. این راحت است، ولی خطرناک هم هست، چون آدرس به شما نمی‌گوید روی کدام شبکه هستید. اگر ETH را روی BNB Chain به آدرسی بفرستید که گیرنده انتظار دارد روی شبکه اصلی اتریوم دریافت کند، کیف پول آدرس را رد نمی‌کند؛ پول روی شبکه دیگری می‌نشیند.

در کیف پول شخصی، معمولاً می‌شود با عوض کردن شبکه همان دارایی را پیدا کرد. ولی در صرافی‌ها، واریز با شبکه اشتباه ممکن است برگشت‌پذیر نباشد. مراحل نجات را در اگر شبکه را اشتباه انتخاب کنیم چه می‌شود نوشته‌ایم. شکل آدرس‌ها در شبکه‌های مختلف را هم در آدرس کیف پول چیست توضیح داده‌ایم.

ETH روی شبکه‌های دیگر همان ETH است؟

بستگی دارد. ETH روی لایه‌های دوم مثل آربیتروم، از طریق پل رسمی آن شبکه از اتریوم منتقل شده است و می‌شود آن را به اتریوم برگرداند. ولی «ETH» روی BNB Chain یک توکن BEP20 است که صادرکننده جداگانه‌ای دارد و فقط نماینده اتر است. چیزی هم به اسم WETH می‌بینید: همان ETH که در یک قرارداد ERC-20 بسته‌بندی شده تا قراردادها راحت‌تر با آن کار کنند. هر وقت خواستید، می‌شود آن را یک‌به‌یک به ETH برگرداند.

ریسک‌های اتریوم و چند باور غلط

ریسک‌هایی که باید جدی بگیرید

• نوسان قیمت: ETH مثل بقیه رمزارزها ممکن است در چند ماه بخش بزرگی از ارزشش را از دست بدهد. فقط پولی را در آن بگذارید که تحمل از دست دادنش را دارید.
• ریسک قراردادها: هر پروژه‌ای که روی اتریوم ساخته شده، ریسک کد خودش را دارد. امنیت شبکه اتریوم به این معنی نیست که هر قرارداد روی آن امن است.
• امضای اشتباه: در کیف پول شخصی، یک امضای بی‌دقت می‌تواند همه موجودی را از بین ببرد و هیچ راه برگشتی ندارد. بخش اجازه نامحدود را جدی بگیرید.
• تمرکز: بخش بزرگی از ETH استیک‌شده دست چند سرویس و صرافی بزرگ است و بسیاری از لایه‌های دوم هنوز اپراتور مرکزی دارند که می‌تواند ترتیب تراکنش‌ها را تعیین کند.
• توکن‌های مسدودشدنی: خود ETH ناشر ندارد و کسی نمی‌تواند آن را مسدود کند، ولی خیلی از توکن‌های روی اتریوم، از جمله تتر، ناشر دارند و ناشر می‌تواند آدرس‌ها را مسدود کند.

چند باور غلط رایج

• «قرارداد هوشمند یعنی قرارداد قانونی»: نه. قرارداد هوشمند یک برنامه است. اگر کار اشتباهی بکند، نمی‌شود با حکم دادگاه جلوی اجرایش را گرفت؛ کد کار خودش را می‌کند.
• «اتریوم ۲ یک ارز جدید است»: نه. «اتریوم ۲» اسم قدیمی مجموعه ارتقاهایی بود که به مرج رسید. ارز تازه‌ای ساخته نشد و ETH شما همان ETH است. هر کس بگوید باید ETH را به «ETH2» تبدیل کنید، کلاهبردار است.
• «هنوز می‌شود اتریوم استخراج کرد»: از شهریور ۱۴۰۱ نه. هر دستگاهی که با اسم «ماینر اتریوم» فروخته می‌شود، یا رمزارز دیگری را استخراج می‌کند یا فریب است.
• «اتریوم همیشه ضدتورمی است»: همان‌طور که در بخش عرضه گفتیم، فقط وقتی شبکه شلوغ باشد.

خرید و نگهداری اتریوم در سواپ‌ولت

در سواپ‌ولت می‌توانید با تومان اتریوم بخرید یا تتر و رمزارزهای دیگرتان را به ETH تبدیل کنید. برای خرید با تومان باید احراز هویت سطح متوسط را انجام داده باشید. واریز رمزارز، تبدیل رمزارزها به هم و برداشت رمزارز بدون احراز هویت هم ممکن است، البته برای حساب‌های احراز هویت‌نشده سقف برداشت دارد. قدم‌های خرید را در راهنمای خرید رمزارز در سواپ‌ولت ببینید.

ETH بعد از خرید در حساب سواپ‌ولت شما می‌ماند و برای نگهداری یا فروشش لازم نیست با گس و کلید خصوصی سروکار داشته باشید. اگر بخواهید آن را به کیف پول شخصی‌تان ببرید، برداشت ETH در سواپ‌ولت روی شبکه اصلی اتریوم انجام می‌شود. پس آدرس مقصد را از بخش شبکه اتریوم (Ethereum یا ERC20) کیف پولتان بردارید، نه از آربیتروم یا BNB Chain. کارمزد خرید، تبدیل و برداشت ETH همیشه در صفحه کارمزدها به‌روز است. اگر می‌خواهید ETH را برای کاربر دیگری از سواپ‌ولت بفرستید، انتقال داخلی روی بلاک‌چین نمی‌رود و کارمزد شبکه ندارد. فرقش را در انتقال داخلی در برابر انتقال بلاک‌چینی گفته‌ایم.

اگر نمی‌دانید کی بخرید، خرید پله‌ای با مبلغ ثابت در فاصله‌های منظم اثر زمان‌بندی بد را کم می‌کند. روشش را در DCA چیست با مثال عددی توضیح داده‌ایم.