ETF بیت‌کوین چیست و چه اثری بر قیمت دارد؟

ETF بیت‌کوین صندوقی است که سهمش مثل سهم یک شرکت در بورس خرید و فروش می‌شود و ارزشش همراه قیمت بیت‌کوین بالا و پایین می‌رود. نوع «اسپات» آن با پول سرمایه‌گذارها خود بیت‌کوین را می‌خرد و نزد یک امانت‌دار نگه می‌دارد. کسی که سهم صندوق را می‌خرد، در سود و زیان قیمت بیت‌کوین شریک است، ولی خود بیت‌کوین و کلید خصوصی‌اش دست او نیست. معامله این صندوق‌ها در بورس آمریکا از ۲۱ دی ۱۴۰۲ شروع شد و تا ۱۶ مهر ۱۴۰۵ در مجموع حدود ۵۷ میلیارد دلار پول خالص وارد آن‌ها شده است.

درباره اثرش بر قیمت، جواب کوتاه این است که در بیشتر ماه‌ها پولی که وارد این صندوق‌ها شده یا از آن‌ها بیرون رفته، با قیمت بیت‌کوین هم‌جهت بوده است. ولی داده‌ها نشان نمی‌دهند که از جریان پول یک ماه بشود قیمت ماه بعد را حدس زد. ETFها یکی از نیروهای بزرگ این بازار شده‌اند، نه موتوری که قیمت را فقط بالا ببرد. پایین‌تر همین را با عدد نشان داده‌ایم و بعد گفته‌ایم این صندوق‌ها برای کسی که در ایران زندگی می‌کند چه معنایی دارند.

ETF بیت‌کوین به زبان ساده

ETF مخفف Exchange-Traded Fund است، یعنی صندوقی که در بورس معامله می‌شود. چنین صندوقی سبدی از دارایی‌ها را نگه می‌دارد و سهمش را مثل سهم شرکت‌ها می‌شود خرید و فروش کرد. آشناترین نمونه‌ها صندوق‌های شاخص سهام‌اند؛ مثلاً صندوقی که سهام پانصد شرکت بزرگ آمریکایی را می‌خرد و در راهنمای S&P 500 درباره‌اش نوشته‌ایم. سبد ETF بیت‌کوین فقط یک دارایی دارد: بیت‌کوین.

صندوقی که تا مهر ۱۴۰۵ بیشترین پول را جذب کرده، IBIT شرکت بلک‌راک است. صفحه رسمی این صندوق ارزش دارایی‌اش را در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ حدود ۶۷٫۳ میلیارد دلار نشان می‌دهد. قیمت مرجع بیت‌کوین در همان روز حدود ۸۳ هزار و ۴۰۰ دلار بود، پس این صندوق نزدیک ۸۰۷ هزار بیت‌کوین در اختیار داشت؛ یعنی حدود ۴ درصد همه بیت‌کوین‌هایی که تا آن روز استخراج شده بود.

پیش از هر چیز، این چند نکته را درباره سهم این صندوق‌ها بدانید:

• بیت‌کوین مال صندوق است، نه شما. امانت‌دار صندوق آن را نگه می‌دارد. شما نمی‌توانید سهمتان را به بیت‌کوین تبدیل کنید و به کیف پولتان بفرستید.
• کارمزد سالانه از خود بیت‌کوین‌ها کم می‌شود. به گفته خود بلک‌راک، صندوق برای پرداخت کارمزد و هزینه‌هایش بخشی از بیت‌کوینش را می‌فروشد. پس مقدار بیت‌کوینی که پشت هر سهم است، با گذشت زمان کمی کمتر می‌شود.
• فقط وقتی بورس آمریکا باز است معامله می‌شود. بیت‌کوین شب و روز و آخر هفته هم معامله می‌شود، ولی سهم صندوق را فقط در ساعت کاری بورس می‌شود خرید یا فروخت.
• قیمت سهم ممکن است کمی با ارزش بیت‌کوین پشتش فرق داشته باشد. این فاصله معمولاً خیلی کم است؛ برای IBIT در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ فقط ۰٫۰۳ درصد بود.

اسپات، فیوچرز یا خود بیت‌کوین؟

ETF اسپات تنها راه بورسی برای سرمایه‌گذاری روی قیمت بیت‌کوین نیست. بیش از دو سال پیش از آن، در مهر ۱۴۰۰، صندوق BITO شرکت ProShares راه افتاده بود. خود ProShares آن را اولین ETF مرتبط با بیت‌کوین در آمریکا می‌داند و می‌گوید این صندوق مستقیم بیت‌کوین نمی‌خرد و پولش را در قراردادهای آتی و قراردادهای مالی مشابه (سواپ) می‌گذارد.

قرارداد آتی توافقی است برای خرید یا فروش در آینده با قیمتی که از امروز معلوم است. سازوکارش را در راهنمای معاملات فیوچرز توضیح داده‌ایم. این قراردادها تاریخ سررسید دارند، پس صندوق باید مدام قرارداد نزدیک به سررسید را بفروشد و قرارداد بعدی را بخرد. وقتی قرارداد بعدی گران‌تر باشد، هر بار تمدید کمی هزینه دارد و بازده صندوق در بلندمدت می‌تواند از بازده خود بیت‌کوین عقب بماند.

فرق کیف پول شخصی و حساب امانی را در کلید عمومی و کلید خصوصی چیست با مثال توضیح داده‌ایم.

سهم‌های صندوق از کجا می‌آیند؟

برای فهمیدن اثر ETF بر قیمت، اول باید بدانید کِی صندوق واقعاً بیت‌کوین می‌خرد. وقتی شما در بورس یک سهم IBIT می‌خرید، تقریباً همیشه آن را از سرمایه‌گذار دیگری می‌خرید. سهم فقط دست‌به‌دست می‌شود و صندوق در این معامله نه بیت‌کوینی می‌خرد، نه می‌فروشد.

تعداد سهم‌های صندوق را فقط کارگزارهای خاصی عوض می‌کنند که به آن‌ها «مشارکت‌کننده مجاز» (Authorized Participant) می‌گویند. طبق توضیح بلک‌راک، فقط کارگزارهایی که چنین قراردادی با صندوق بسته‌اند می‌توانند سهم را در بسته‌های بزرگ از صندوق بگیرند یا به آن پس بدهند. هر بسته IBIT در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ معادل حدود ۲۲٫۶ بیت‌کوین بود.

این کار دو جهت دارد:

1. ساخت سهم جدید. وقتی خریدار سهم زیاد است و قیمت سهم کمی بالاتر از ارزش بیت‌کوین پشتش می‌رود، کارگزار مجاز به صندوق پول یا بیت‌کوین می‌دهد و بسته‌ای سهم تازه می‌گیرد. صندوق حالا بیت‌کوین بیشتری نگه می‌دارد. به این می‌گویند ورود پول (Inflow).
2. بازخرید سهم. وقتی فروشنده زیاد است، کارگزار مجاز سهم‌ها را به صندوق پس می‌دهد و صندوق به همان اندازه بیت‌کوین از سبدش بیرون می‌برد. این می‌شود خروج پول (Outflow).

همین رفت‌وبرگشت قیمت سهم را نزدیک ارزش واقعی‌اش نگه می‌دارد، چون هر فاصله‌ای برای کارگزار مجاز فرصت سود است. نتیجه مهمش این است: حجم معاملات سهم ETF با ورود پول یکی نیست. ممکن است در یک روز چند میلیارد دلار سهم معامله شود و تعداد سهم‌ها تقریباً عوض نشود. عددی که به بازار بیت‌کوین مربوط است، ورود یا خروج خالص پول است.

یک مثال با عددهای فرضی بزنیم. اگر در یک روز ۵۰۰ میلیون دلار پول خالص وارد صندوق‌ها شود و هر بیت‌کوین ۱۰۰ هزار دلار باشد، صندوق‌ها باید حدود ۵ هزار بیت‌کوین بیشتر نگه دارند. بعد از هاوینگ ۱۴۰۳، ماینرها روزی حدود ۴۵۰ بیت‌کوین تازه استخراج می‌کنند (۳٫۱۲۵ بیت‌کوین برای هر بلاک و حدود ۱۴۴ بلاک در روز). یعنی صندوق‌ها در همان یک روز بیش از ده برابر بیت‌کوینی را که تازه استخراج شده لازم دارند. این مقایسه را زیاد در خبرها می‌بینید، ولی تصویر را بزرگ‌تر از واقعیت نشان می‌دهد. بیشتر بیت‌کوینی که هر روز دست‌به‌دست می‌شود تازه استخراج نشده است؛ مال کسانی است که از قبل داشته‌اند و با قیمت مناسب حاضرند بفروشند.

اگر می‌خواهید بدانید پاداش بلاک چطور هر چهار سال نصف می‌شود، هاوینگ بیت‌کوین چیست را بخوانید.

ورود و خروج پول از دی ۱۴۰۲ تا مهر ۱۴۰۵

شرکت Farside Investors ورود و خروج روزانه هر صندوق را از گزارش‌های خود صندوق‌ها جمع‌آوری و در یک جدول کامل منتشر می‌کند. طبق این جدول، از ۲۱ دی ۱۴۰۲ تا ۱۶ مهر ۱۴۰۵:

• جمع پول خالصی که وارد همه صندوق‌های اسپات بیت‌کوین آمریکا شده، حدود ۵۷٫۲ میلیارد دلار است.
• سهم IBIT به‌تنهایی حدود ۶۵٫۷ میلیارد دلار بوده و صندوق FBTC شرکت فیدلیتی با حدود ۱۰٫۵ میلیارد دلار دوم است.
• صندوق GBTC شرکت گری‌اسکیل که از روز اول بیت‌کوین زیادی در اختیار داشت، حدود ۲۷٫۹ میلیارد دلار خروجی داشته است. پس عدد ۵۷ میلیارد دلار، پولی است که بعد از کم کردن این خروجی بزرگ باقی مانده؛ ورودی صندوق‌های تازه خیلی بیشتر از این بوده است.

نمودار زیر همین داده‌ها را ماه به ماه کنار قیمت بیت‌کوین نشان می‌دهد.

چند نکته از این داده‌ها:

• بیشترین ورود پول در یک روز حدود ۱٫۳۷ میلیارد دلار بود (۱۷ آبان ۱۴۰۳) و بیشترین خروج حدود ۱٫۱۱ میلیارد دلار (۷ اسفند ۱۴۰۳).
• جمع پول خالصی که وارد صندوق‌ها شده بود، ۱۷ مهر ۱۴۰۴ به اوج خودش، حدود ۶۲٫۷ میلیارد دلار، رسید. از آن روز تا ۱۶ مهر ۱۴۰۵ حدود ۵٫۶ میلیارد دلار بیرون رفته که کمتر از یک‌دهم آن مبلغ است. در همین مدت قیمت بیت‌کوین از سقف ۱۴ مهر ۱۴۰۴ (حدود ۱۲۴ هزار و ۸۰۰ دلار) تا حدود ۸۱ هزار و ۷۰۰ دلار، یعنی حدود ۳۵ درصد، پایین آمد. پس بیشتر پولی که از راه ETF آمده بود، در این ریزش بیرون نرفت.
• عدد روزانه نوسان زیادی دارد. مثلاً ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ حدود ۱ میلیارد دلار وارد شد و ۱۵ مهر ۱۴۰۵ حدود ۴۸۵ میلیون دلار بیرون رفت.

آیا ETFها قیمت بیت‌کوین را بالا بردند؟

ما جریان پول و تغییر قیمت را در ۳۲ ماه کامل، از بهمن ۱۴۰۲ تا شهریور ۱۴۰۵، ماه به ماه کنار هم گذاشتیم و به سه نتیجه رسیدیم:

• جریان پول و قیمت در همان ماه با هم حرکت کرده‌اند. در ۲۲ ماه از ۳۲ ماه، جهت جریان پول و جهت قیمت یکی بوده است. ماه‌هایی هم که پول بیشتری وارد شده، معمولاً رشد قیمت بیشتری داشته‌اند. ضریب همبستگی این دو حدود ۰٫۷۵ است. این ضریب عددی بین منفی ۱ و ۱ است و هر چه به ۱ نزدیک‌تر باشد، یعنی دو عدد بیشتر با هم بالا و پایین رفته‌اند.
• جریان پول یک ماه، قیمت ماه بعد را پیش‌بینی نکرده است. همبستگی پول ورودی هر ماه با تغییر قیمت ماه بعد تقریباً صفر بوده است.
• پول بیشتر دنبال قیمت آمده تا برعکس. رشد قیمت در یک ماه با ورود پول در ماه بعدش رابطه ضعیفی داشته (حدود ۰٫۳۲). یعنی بعد از بالا رفتن قیمت، کمی پول بیشتری وارد صندوق‌ها شده است.

این حساب ساده است و فقط ۳۲ ماه را در بر می‌گیرد، ولی کافی است تا نشان دهد چرا نمی‌شود گفت «پول ETF قیمت را بالا برد» و تمام. چند دلیل دیگر هم برای این احتیاط هست.

اولین خبر بزرگ قیمت را پایین آورد. روز موافقت با صندوق‌ها، ۲۰ دی ۱۴۰۲، بیت‌کوین حدود ۴۶ هزار و ۸۰۰ دلار بود. دوازده روز بعد، ۲ بهمن ۱۴۰۲، به حدود ۳۹ هزار و ۶۰۰ دلار رسید که حدود ۱۵ درصد کمتر است. در همان روزها صندوق‌های تازه حدود ۴٫۵ میلیارد دلار پول گرفتند، ولی حدود ۳٫۴ میلیارد دلار از GBTC بیرون رفت و ورود خالص فقط حدود ۱٫۱ میلیارد دلار شد. بعد ورق برگشت: تا ۲۳ اسفند ۱۴۰۲ جمع ورود خالص از روز اول به حدود ۱۱٫۸ میلیارد دلار رسید و قیمت هم به حدود ۷۳ هزار دلار.

یک عامل مشترک می‌تواند هر دو را تکان دهد. نرخ بهره و تورم آمریکا، حال بازار سهام و میزان ریسک‌پذیری سرمایه‌گذارها هم روی تصمیم خریداران ETF اثر می‌گذارند و هم روی معامله‌گرهای صرافی‌ها. وقتی هر دو گروه به یک خبر واکنش نشان می‌دهند، پول و قیمت با هم حرکت می‌کنند، بی‌آنکه یکی علت دیگری باشد. این رابطه را در چرا قیمت بیت‌کوین به تورم آمریکا واکنش نشان می‌دهد توضیح داده‌ایم.

هر خریدی شرط بستن روی بالا رفتن قیمت نیست. بعضی صندوق‌های سرمایه‌گذاری می‌توانند هم‌زمان سهم ETF بخرند و در بازار آتی به همان اندازه بفروشند تا از اختلاف قیمت این دو بازار سود ببرند. چنین خریدی در جدول ورود پول دیده می‌شود، ولی برای خریدارش فرقی نمی‌کند قیمت بیت‌کوین بالا برود یا پایین.

بازار اهرمی هم قیمت را تکان می‌دهد. در روزهای پرنوسان، بسته شدن زنجیره‌ای موقعیت‌های اهرمی در بازار فیوچرز می‌تواند در چند ساعت قیمت را چند درصد جابه‌جا کند، بی‌آنکه صندوق‌ها در آن نقشی داشته باشند. سازوکارش را در لیکویید شدن چیست ببینید.

جمع‌بندی منصفانه این است که ETFها راه بزرگ و ساده‌ای برای ورود پول سرمایه‌گذارهای آمریکایی به بیت‌کوین باز کرده‌اند و همین راه برای خروج پول هم باز است. خبر ورود یا خروج پول، گزارشی از اتفاقی است که افتاده؛ پیش‌بینی قیمت نیست.

برای کسی که در ایران است چه معنایی دارد؟

خرید مستقیم این صندوق‌ها از ایران عملاً ممکن نیست. برای خرید IBIT یا هر ETF آمریکایی دیگر، حساب کارگزاری‌ای لازم است که به بورس آمریکا دسترسی داشته باشد. ولی مقررات تحریم آمریکا ارائه هر نوع خدمات از آمریکا، یا به‌دست اشخاص آمریکایی، به ایران را ممنوع کرده است. اگر کسی پیشنهاد داد سهم ETF بیت‌کوین را «به جای شما» بخرد، یادتان باشد که سهم به اسم او ثبت می‌شود و شما فقط به خود او اعتماد کرده‌اید، نه به صندوق یا بلک‌راک.

چیزی که صندوق نگه می‌دارد، در دسترس شماست. دارایی پشت ETF اسپات خود بیت‌کوین است و شما می‌توانید خود بیت‌کوین را بخرید. فرقش این است که کارهایی که صندوق برای سهام‌دارش انجام می‌دهد، حالا با خودتان است: انتخاب کیف پول، نگه داشتن کلید یا انتخاب صرافی‌ای که به آن اعتماد دارید. در عوض شبانه‌روز معامله می‌کنید، کارمزد سالانه صندوق را نمی‌دهید و هر وقت خواستید می‌توانید بیت‌کوین را به کیف پول شخصی‌تان ببرید. برای شروع، کیف پول ارز دیجیتال چیست را بخوانید.

در سواپ‌ولت می‌توانید با تومان بیت‌کوین بخرید یا تتر خودتان را به بیت‌کوین تبدیل کنید. برای خرید با تومان باید احراز هویت سطح متوسط را انجام داده باشید. کارمزدها را همیشه در صفحه کارمزدها ببینید.

خبرهای ETF را برای شناختن حال بازار بخوانید، نه برای تصمیم خرید و فروش. عدد یک روز نوسان زیادی دارد و به‌تنهایی چیز زیادی نمی‌گوید. روند چند هفته‌ای ورود و خروج پول نشان می‌دهد سرمایه‌گذارهای بزرگ آمریکایی چه حالی دارند، ولی همان‌طور که دیدید، قیمت ماه بعد را نمی‌گوید. اگر می‌خواهید بیت‌کوین بخرید، به‌جای دنبال کردن تیتر روزانه، مقدار و زمان خرید را از قبل مشخص کنید. خرید پله‌ای یا DCA و قانون‌های مدیریت ریسک برای همین کار نوشته شده‌اند.

ETF اتریوم در یک نگاه

صندوق‌های اسپات اتریوم از ۲ مرداد ۱۴۰۳ در بورس آمریکا معامله می‌شوند و سازوکارشان همان است: صندوق خود اتر (ETH) را نگه می‌دارد و سهام‌دار در سود و زیان قیمتش شریک است، بی‌آنکه بتواند ETH را به کیف پولی بفرستد. طبق جدول Farside برای صندوق‌های اتریوم، تا ۱۶ مهر ۱۴۰۵ حدود ۱۳٫۳ میلیارد دلار پول خالص وارد این صندوق‌ها شده است؛ کمتر از یک‌چهارم پولی که به صندوق‌های بیت‌کوین رفته. اینجا هم بیشترین ورودی مال صندوق بلک‌راک (ETHA، حدود ۱۲٫۸ میلیارد دلار) بوده و صندوق قدیمی‌تر گری‌اسکیل (ETHE) حدود ۵٫۵ میلیارد دلار خروجی داشته است. خود اتریوم را در اتریوم چیست کامل توضیح داده‌ایم.