مدیریت ریسک در ارز دیجیتال؛ قانون‌هایی که سرمایه را حفظ می‌کنند

مدیریت ریسک در ارز دیجیتال یعنی قبل از هر خرید یا معامله تصمیم بگیرید حاضرید چقدر از دست بدهید و حجم معامله را از روی همان عدد بچینید، نه از روی سودی که امیدش را دارید. هیچ‌کس نمی‌داند قیمت فردا کجا می‌رود، ولی اینکه اگر اشتباه کردید چقدر ضرر می‌کنید کاملاً دست خودتان است. خلاصه‌اش این چند قانون است:

1. فقط با پولی وارد بازار شوید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌ریزد.
2. در هر معامله بیشتر از ۱ تا ۲ درصد کل سرمایه معاملاتی را به خطر نیندازید.
3. حجم معامله را از روی فاصله تا حد ضرر حساب کنید.
4. همه پول را در یک رمزارز، یک دسته رمزارز یا یک صرافی نگذارید.
5. اگر تازه‌کارید، اهرم نگیرید.
6. قانون‌های رفتاری‌تان را قبل از معامله بنویسید، نه وسط هیجان بازار.

در ادامه هر قانون را با عدد و مثال باز کرده‌ایم و آخر مقاله هم یک چک‌لیست کوتاه برای قبل از هر معامله گذاشته‌ایم.

چرا در بازار رمزارز مدیریت ریسک از انتخاب رمزارز مهم‌تر است؟

چون ضررهای بزرگ را خیلی سخت می‌شود جبران کرد. اگر سرمایه‌تان ۵۰ درصد کم شود، برای برگشتن به نقطه اول باید ۱۰۰ درصد سود کنید، نه ۵۰ درصد. هر چه ضرر بزرگ‌تر باشد، سود لازم برای جبرانش خیلی تندتر بالا می‌رود:

حالا ببینید بازار رمزارز در یک سال بد با سرمایه چه می‌کند. قیمت‌های جدول زیر را از آرشیو کوین‌مارکت‌کپ برداشته‌ایم: یکی برای ۱۶ آبان ۱۴۰۰ و دیگری برای ۲۹ آبان ۱۴۰۱.

این دو تاریخ دقیقاً سقف و کف قیمت نیستند، فقط دو عکس از بازار با یک سال فاصله‌اند. ولی همین کافی است تا ببینید کسی که همه پولش را در یک رمزارز گذاشته بود و منتظر «برگشتن قیمت» ماند، چه راه درازی پیش رو داشت.

نهاد ناظر مالی بریتانیا (FCA) در راهنمای رمزارز برای مردم صریح می‌گوید کسی که در رمزارز سرمایه‌گذاری می‌کند باید آماده باشد کل پولش را از دست بدهد و چند دلیلش را هم می‌شمارد: حرکت ناگهانی بازار، ورشکستگی شرکت، جدا نگه نداشتن دارایی مشتری‌ها و حمله سایبری. مدیریت ریسک یعنی برای هر چهار خطر از قبل فکری کرده باشید. بخشی از این فکر به حجم معامله برمی‌گردد و بخشی به اینکه پولتان را کجا و چطور نگه می‌دارید.

قدم اول: چه پولی وارد بازار شود؟

کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) در هشدارش درباره ریسک رمزارزها یک توصیه ساده دارد: فقط با پولی سفته‌بازی کنید که توان از دست دادنش را دارید. یعنی این پول‌ها نباید وارد بازار شوند:

• پول اجاره، قسط و خرج چند ماه آینده
• پس‌انداز اضطراری؛ پولی که اگر کارتان را از دست دادید یا بیمار شدید باید فوری دستتان باشد
• پول قرضی، وام یا پول دیگران

باقی‌مانده را می‌شود در بازار گذاشت. بهتر است همین پول را هم دو قسمت کنید، چون قانون‌های هر قسمت فرق دارد:

• پول نگهداری بلندمدت: چیزی که می‌خرید و چند سال نگه می‌دارید. اینجا سؤال اصلی این است که سهم هر دارایی چقدر باشد (بخش تنوع‌بخشی را ببینید). خیلی از ایرانی‌ها هم اصلاً برای حفظ ارزش پول در برابر تورم سراغ رمزارز می‌آیند. برای این هدف، مقایسه تتر و طلا و روش خرید پله‌ای یا DCA به کارتان می‌آید.
• سرمایه معاملاتی: پولی که با آن خرید و فروش کوتاه‌مدت می‌کنید. قانون ۱ تا ۲ درصد و حساب حجم معامله که در ادامه می‌آید، مخصوص همین پول است.

قانون ۱ تا ۲ درصد: هر معامله چقدر می‌تواند ضرر کند؟

این قانون می‌گوید اگر یک معامله کاملاً اشتباه از آب درآمد و حد ضررتان فعال شد، بیشتر از ۱ تا ۲ درصد کل سرمایه معاملاتی‌تان نباید از دست برود. این یک قانون رسمی نیست؛ عادتی است که بین معامله‌گرها جا افتاده، چون جلوی چیزی را می‌گیرد که بیشتر حساب‌ها را خالی می‌کند: چند ضرر پشت سر هم.

بیشتر تازه‌کارها این قانون را اشتباه می‌فهمند. منظور این نیست که فقط ۱ یا ۲ درصد پولتان را خرج خرید کنید. منظور این است که ضرر شما در صورت اشتباه از این حد بیشتر نشود. اگر حد ضرر نزدیک باشد، می‌توانید بخش خیلی بزرگ‌تری از سرمایه را وارد معامله کنید و باز فقط ۱ درصد در خطر باشد.

چرا این‌قدر کم؟ جدول پایین نشان می‌دهد بعد از ۱۰ ضرر پشت سر هم، که برای هر معامله‌گری دیر یا زود پیش می‌آید، از سرمایه‌تان چقدر می‌ماند:

با ریسک ۱ درصدی، از یک دوره بد سالم بیرون می‌آیید. با ریسک ۱۰ یا ۲۵ درصدی، همان دوره بد حسابتان را تقریباً خالی می‌کند. اگر تازه شروع کرده‌اید، با ۱ درصد شروع کنید. ۲ درصد را بگذارید برای وقتی که چند ماه معامله کرده‌اید و می‌دانید روش‌تان واقعاً کار می‌کند.

حجم معامله را چطور حساب کنیم؟

حجم معامله (Position Size) یعنی چقدر از پولتان را وارد یک معامله می‌کنید. فرمولش ساده است:

حجم معامله = مبلغی که حاضرید از دست بدهید ÷ درصد فاصله قیمت ورود تا حد ضرر

مثال: ۱۰۰ میلیون تومان سرمایه معاملاتی

فرض کنید سرمایه معاملاتی‌تان ۱۰۰ میلیون تومان است و قانون ۱ درصد را انتخاب کرده‌اید. پس در هر معامله حداکثر ۱ میلیون تومان می‌توانید ضرر کنید. می‌خواهید رمزارزی را بخرید و حساب کرده‌اید اگر قیمتش ۸ درصد پایین‌تر از قیمت خرید برود، دلیلی که برای خریدش داشتید از بین رفته است. حد ضرر را همان‌جا می‌گذارید.

• حجم معامله = ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۰٫۰۸ = ۱۲٫۵ میلیون تومان
• اگر حد ضرر فعال شود، ۸ درصدِ ۱۲٫۵ میلیون، یعنی همان ۱ میلیون تومان، از دست می‌رود.
• کارمزد و اسپرد را هم حساب کنید. اگر کارمزد و اسپرد خرید و فروش روی هم حدود ۰٫۵ درصد شود، فاصله واقعی ۸٫۵ درصد است و حجم معامله به حدود ۱۱٫۸ میلیون تومان می‌رسد. کارمزدهای سواپ‌ولت را در صفحه کارمزدها ببینید.

حالا کسی را در نظر بگیرید که با همان ۱۰۰ میلیون تومان، نصفش یعنی ۵۰ میلیون را بدون حد ضرر وارد همان رمزارز می‌کند. قیمت ۶۰ درصد می‌ریزد، که طبق جدول بالا در یک سال بد چیز عجیبی نیست. این آدم ۳۰ میلیون تومان از دست داده است، یعنی ۳۰ درصد کل سرمایه‌اش. برای جبرانش هم باید حدود ۴۳ درصد سود کند.

دو نکته از همین فرمول درمی‌آید:

• حد ضرر دورتر یعنی حجم کوچک‌تر. اگر همان رمزارز حد ضرر ۲۰ درصدی لازم داشته باشد، حجم معامله ۵ میلیون تومان می‌شود. رمزارزهای پرنوسان‌تر خودبه‌خود سهم کمتری از پولتان می‌گیرند.
• اول حد ضرر، بعد حجم. جای حد ضرر را تحلیل تعیین می‌کند و حجم معامله از روی آن حساب می‌شود. اگر برعکس کار کنید، یعنی اول تصمیم بگیرید چقدر بخرید و بعد حد ضرر را جایی بگذارید که ضرر «زیاد نشود»، حد ضرر معمولاً آن‌قدر نزدیک می‌افتد که با کوچک‌ترین نوسان عادی فعال می‌شود.

در معامله اهرمی هم همین فرمول حجم را تعیین می‌کند و اهرم فقط مشخص می‌کند چقدر وثیقه کنار بگذارید. مثال اهرمی‌اش را در مقاله لیکویید شدن چیست حل کرده‌ایم.

نسبت سود به ضرر را هم بسنجید

نسبت سود به ضرر (Risk/Reward) می‌گوید سودی که در صورت درست بودن معامله می‌کنید، چند برابر ضرری است که در صورت اشتباه می‌کنید. اگر در مثال بالا هدف قیمتی‌تان ۱۶ درصد بالاتر از قیمت خرید باشد، در صورت موفقیت ۲ میلیون تومان سود می‌کنید و در صورت شکست ۱ میلیون ضرر. نسبت سود به ضرر ۲ به ۱ است.

این نسبت مشخص می‌کند چند درصد معامله‌هایتان باید درست باشد تا ضرر نکنید. فرض کنید ۱۰ معامله با همین نسبت انجام بدهید و فقط ۴ تا درست باشد: ۴ بار ۲ میلیون سود و ۶ بار ۱ میلیون ضرر، یعنی ۲ میلیون تومان سود قبل از کارمزد. با نسبت ۱ به ۱ باید بیشتر از نصف معامله‌ها درست باشد. با نسبت ۲ به ۱ کمی بیشتر از یک‌سوم کافی است و با ۳ به ۱ کمی بیشتر از یک‌چهارم.

ولی هدف قیمتی را بر اساس تحلیل بگذارید، نه برای اینکه نسبت روی کاغذ قشنگ شود. اگر هدف را ۵۰ درصد بالاتر بگذارید ولی بازار هیچ‌وقت به آنجا نرسد، نسبت ۶ به ۱ فقط روی کاغذ وجود دارد.

حد ضرر: ابزار مفید، نه بیمه

حد ضرر (Stop Loss) سفارشی است که اگر قیمت به عدد مشخصی رسید، دارایی را برایتان می‌فروشد. سایت آموزشی کمیسیون بورس آمریکا Investor.gov توضیح می‌دهد که سفارش حد ضرر وقتی قیمت به عدد تعیین‌شده برسد به سفارش بازار تبدیل می‌شود. سفارش بازار اجرا شدن را تضمین می‌کند، ولی قیمت اجرا را نه. پس در بازاری که تند می‌ریزد، حد ضرر ۸ درصدی ممکن است با ضرری بیشتر از ۸ درصد بسته شود. برای همین در حساب حجم معامله، فاصله تا حد ضرر را کمی بیشتر از عدد واقعی بگیرید.

چند قانون برای حد ضرر:

• حد ضرر را جایی بگذارید که اگر قیمت به آن رسید، یعنی تحلیلتان غلط بوده؛ نه یک درصد گرد و دلبخواهی.
• وقتی قیمت به حد ضرر نزدیک شد، آن را پایین‌تر نکشید. این کار قانون ۱ درصد را بی‌سروصدا به ۳ یا ۵ درصد تبدیل می‌کند.
• اگر پلتفرمی که با آن معامله می‌کنید سفارش حد ضرر ندارد، عدد حد ضرر را قبل از خرید بنویسید و وقتی قیمت به آن رسید، بدون چانه‌زدن با خودتان بفروشید.

برای نگهداری بلندمدت، حد ضرر معمولاً ابزار اصلی نیست. آنجا سهم هر دارایی از سبد و تنوع‌بخشی کار حد ضرر را می‌کند. پیدا کردن جای حد ضرر هم معمولاً با حمایت و مقاومت روی نمودار است که در مقاله تحلیل تکنیکال چیست توضیح داده‌ایم.

تنوع‌بخشی: چرا ده آلت‌کوین هنوز یک سبد است؟

Investor.gov در راهنمای تخصیص دارایی و تنوع‌بخشی توضیح می‌دهد که تنوع واقعی دو سطح دارد: بین دسته‌های مختلف دارایی و داخل هر دسته. حرف اصلی‌اش این است که دارایی‌های یک سبد هم‌زمان بالا و پایین نروند؛ وگرنه وقتی یکی می‌ریزد، بقیه هم با آن می‌ریزند.

مشکل رمزارزها همین‌جاست. وقتی کل بازار می‌ریزد، تقریباً همه با هم می‌ریزند. جدول بالا را دوباره ببینید: در یک سال، بیت‌کوین حدود ۷۴ درصد افت کرد و کاردانو و سولانا ۸۵ و ۹۵ درصد. در افت ۱۳۹۷ هم وضع همین بود. طبق آرشیو کوین‌مارکت‌کپ، از ۱۷ دی ۱۳۹۶ تا ۲۵ آذر ۱۳۹۷ بیت‌کوین حدود ۸۰ درصد، اتریوم حدود ۹۳ درصد و ریپل حدود ۹۱ درصد افت کرد. یعنی کسی که پولش را بین ده آلت‌کوین پخش کرده بود، فقط در برابر یک خطر محافظت شده بود: اینکه یک پروژه به‌تنهایی کلاهبرداری از آب دربیاید، هک شود یا فراموش شود. در برابر ریزش کل بازار، تقریباً هیچ محافظتی نداشت.

پس تنوع واقعی یعنی بخشی از پول بیرون از رمزارزهای پرنوسان بماند؛ مثلاً در استیبل‌کوین و طلا یا به‌صورت نقد. داخل خود بازار رمزارز هم می‌توانید سبد را این‌طور بچینید:

درصد هر بخش به هدف و تحمل خودتان بستگی دارد. مهم این است که این درصدها را از قبل تعیین کنید و هر چند ماه یک بار سبد را دوباره به همان درصدها برگردانید. Investor.gov به این کار بازتنظیم (Rebalancing) می‌گوید و یادآوری می‌کند که بازتنظیم شما را مجبور می‌کند از بخشی که گران شده بفروشید و بخشی را که ارزان شده بخرید. مثلاً اگر سبد ۱۰۰ میلیونی را نصف بیت‌کوین و نصف تتر چیده باشید و بیت‌کوین دو برابر شود، ۱۰۰ میلیون بیت‌کوین و ۵۰ میلیون تتر دارید. با فروش ۲۵ میلیون تومان بیت‌کوین، سبد دوباره نصف‌نصف می‌شود و بخشی از سود هم به تتر تبدیل شده و کنار رفته است.

اهرم: کم بگیرید یا اصلاً نگیرید

اهرم یعنی با پول قرضی معامله‌ای بزرگ‌تر از سرمایه‌تان باز کنید. بیشتر معامله‌های اهرمی رمزارز در بازار فیوچرز انجام می‌شود، چه لانگ و چه شورت؛ یعنی چه روی بالا رفتن قیمت شرط ببندید و چه روی پایین آمدنش. CFTC در همان هشدار توضیح می‌دهد که اهرم تغییر قیمت را برای شما بزرگ‌تر می‌کند؛ هم در سود و هم در ضرر. با اهرم ۱۰، افت ۱۰ درصدی قیمت برای بردن کل وثیقه کافی است و صرافی معمولاً حتی زودتر پوزیشن را به‌زور می‌بندد. به این می‌گویند لیکویید شدن.

قانون‌های اهرم کوتاه‌اند:

• اگر تازه‌کارید، اصلاً اهرم نگیرید. اول چند ماه بدون اهرم و با قانون ۱ درصد معامله کنید.
• اهرم قانون ۱ درصد را عوض نمی‌کند. حجم معامله باز هم از فرمول بالا درمی‌آید و اهرم فقط وثیقه لازم را کمتر می‌کند.
• اگر قیمت لیکویید به قیمت ورود نزدیک‌تر از حد ضرر است، معامله را کوچک‌تر کنید یا اهرم را پایین بیاورید.
• هیچ‌وقت برای جبران ضرر، اهرم را بالا نبرید.

قانون‌های رفتاری: با خودتان قرارداد ببندید

بیشتر ضررهای بزرگ از یک تحلیل غلط نمی‌آیند؛ از تصمیمی می‌آیند که وسط ترس یا هیجان گرفته شده. این قانون‌ها را وقتی آرامید بنویسید و به آن‌ها پایبند بمانید:

1. برای هر معامله نقشه داشته باشید. قیمت ورود، حد ضرر، هدف قیمتی و حجم را قبل از خرید بنویسید. معامله بی‌نقشه، قمار است.
2. سقف ضرر روزانه و هفتگی بگذارید. مثلاً اگر در یک هفته ۳ درصد سرمایه معاملاتی را از دست دادید یا سه معامله پشت سر هم ضرر کردید، تا آخر هفته معامله نکنید.
3. ضرر را با معامله بعدی جبران نکنید. معامله‌ای که برای «برگرداندن پول» باز می‌شود، تقریباً همیشه بزرگ‌تر و عجولانه‌تر از معامله قبلی است. خیلی از حساب‌ها همین‌طور خالی می‌شوند.
4. به معامله ضررده پول اضافه نکنید. خرید پله‌ای اگر از قبل برنامه‌ریزی شده باشد روش درستی است. ولی پول اضافه کردن به معامله‌ای که دلیلش از بین رفته، فقط یعنی ضرر بزرگ‌تر.
5. دنبال قیمتی که پرواز کرده ندوید. خبر رمزارزی که در یک هفته چند برابر شده، معمولاً وقتی به گوش شما می‌رسد که خریدارهای اول دارند می‌فروشند. ترس از جا ماندن (FOMO) بدترین مشاور معامله است.
6. به «برمی‌گردد» تکیه نکنید. جدول اول مقاله را یادتان باشد: رمزارزی که ۹۵ درصد ریخته، برای برگشتن باید ۲۰ برابر شود.
7. از هر چیزی که سود تضمینی وعده می‌دهد دور بمانید. در بازاری که بیت‌کوین در یک سال ۷۴ درصد می‌ریزد، سود ماهانه ثابت یعنی کسی دارد دروغ می‌گوید. نمونه‌هایش را در کلاهبرداری‌های رایج ارز دیجیتال ببینید.
8. دفترچه معامله داشته باشید. برای هر معامله بنویسید چرا وارد شدید، کجا خارج شدید و چه حسی داشتید. بعد از بیست معامله، الگوی اشتباه‌هایتان را می‌بینید.

چک‌لیست قبل از هر معامله

قبل از اینکه دکمه خرید را بزنید، به این سؤال‌ها جواب بدهید. اگر جواب حتی یکی از آن‌ها «نه» یا «نمی‌دانم» است، دست نگه دارید:

1. آیا این پول جزو پولی است که از دست دادنش زندگی‌ام را به هم نمی‌ریزد؟
2. می‌دانم اگر قیمت به کجا برسد، تحلیلم غلط بوده؟ (حد ضرر)
3. اگر حد ضرر فعال شود، با حساب کارمزد، کمتر از ۱ تا ۲ درصد سرمایه معاملاتی‌ام از دست می‌رود؟
4. فاصله تا هدف قیمتی‌ام دست‌کم دو برابر فاصله تا حد ضرر است؟
5. با این خرید، سهم این رمزارز یا این بخش از سبدم از سقفی که تعیین کرده بودم بیشتر نمی‌شود؟
6. اگر اهرم دارم، قیمت لیکویید خیلی دورتر از حد ضرر است؟
7. این معامله را برای جبران ضرر قبلی یا از ترس جا ماندن باز نمی‌کنم؟