تحلیل تکنیکال چیست و از کجا شروع کنیم؟ راهنمای ساده برای مبتدی‌ها

تحلیل تکنیکال (Technical Analysis) یعنی نگاه کردن به نمودار قیمت و حجم معاملات در گذشته، تا بفهمید الان دست خریدارها بالاست یا فروشنده‌ها، و قیمت در چه نقطه‌هایی احتمالاً واکنش نشان می‌دهد. تحلیلگر تکنیکال کاری ندارد که پروژه پشت یک رمزارز چقدر خوب است؛ فقط می‌بیند بازار با قیمتش چه کرده است.

یک چیز را از همین اول بدانید: تحلیل تکنیکال آینده را پیش‌گویی نمی‌کند. کار اصلی‌اش این است که کمک کند پیش از هر معامله به سه سؤال جواب بدهید: کجا وارد شوم، اگر حق با من بود کجا بیرون بیایم، و اگر اشتباه کرده بودم از کجا بفهمم و ضرر را ببندم. برای شروع هم لازم نیست ده‌ها الگو و اندیکاتور حفظ کنید. به همین ترتیب جلو بروید: اول کندل و تایم‌فریم، بعد حمایت و مقاومت، بعد روند و حجم، و آخر سر یکی دو اندیکاتور. همه را در ادامه با مثال می‌بینید.

تحلیل تکنیکال با تحلیل فاندامنتال چه فرقی دارد؟

برای قضاوت درباره یک دارایی دو راه اصلی هست. تحلیل فاندامنتال (بنیادی) می‌پرسد این دارایی چقدر می‌ارزد: پروژه چه مشکلی را حل می‌کند، چند نفر واقعاً از آن استفاده می‌کنند، عرضه‌اش چطور زیاد می‌شود و خبرهای اقتصادی، مثل تورم آمریکا، چه اثری رویش دارند. تحلیل تکنیکال این سؤال را کنار می‌گذارد و فقط می‌پرسد مردم الان با قیمت چه می‌کنند.

خیلی‌ها این دو را کنار هم به کار می‌برند: با فاندامنتال تصمیم می‌گیرند چه چیزی بخرند و با تکنیکال زمان و قیمت خرید را انتخاب می‌کنند.

منطق تحلیل تکنیکال روی سه فرض بنا شده است. اول اینکه هر خبر و انتظاری که در بازار هست، کم‌وبیش زود روی قیمت اثر می‌گذارد. دوم اینکه قیمت معمولاً در قالب روند حرکت می‌کند و روندها یک‌شبه عوض نمی‌شوند. سوم اینکه آدم‌ها موقع ترس و طمع رفتارهای تکراری دارند و برای همین بعضی شکل‌ها روی نمودار بارها تکرار می‌شوند. هیچ‌کدام از این سه فرض همیشه درست نیست و بیشتر خطاهای تحلیل تکنیکال از همین‌جا می‌آید.

کندل چیست و چطور آن را بخوانیم؟

بیشتر تحلیلگرها نمودار شمعی یا کندل‌استیک (Candlestick) را به نمودار خطی ترجیح می‌دهند. نمودار خطی فقط قیمت آخر هر دوره را به هم وصل می‌کند، ولی هر کندل چهار عدد را یکجا نشان می‌دهد: قیمتی که دوره با آن شروع شد (Open)، بالاترین قیمت (High)، پایین‌ترین قیمت (Low) و قیمتی که دوره با آن تمام شد (Close).

فرض کنید یک کندل چهارساعته با ۱۰۰ دلار باز شده، تا ۱۱۴ دلار بالا رفته، تا ۹۶ دلار هم پایین آمده و در آخر روی ۱۱۰ دلار بسته شده است. همین چهار عدد چند چیز را می‌گویند:

• رنگ و بدنه: قیمت بسته شدن بالاتر از قیمت باز شدن است، پس کندل سبز (صعودی) است. بدنه ۱۰ دلاری یعنی در این چهار ساعت خریدارها برنده بوده‌اند.
• سایه بالا: قیمت تا ۱۱۴ رفت ولی آنجا نماند و به ۱۱۰ برگشت. این ۴ دلار نشان می‌دهد در قیمت‌های بالاتر فروشنده‌ها وارد شده‌اند.
• سایه پایین: قیمت تا ۹۶ هم پایین رفت و خریدارها دوباره بالا کشیدندش؛ یعنی زیر ۱۰۰ خریدار پیدا شده است.

حالا اگر همین کندل روی ۱۰۱ بسته می‌شد، سایه بالایش ۱۳ دلار می‌شد و داستان فرق می‌کرد: خریدارها زور زده‌اند ولی فروشنده‌ها تقریباً همه را پس گرفته‌اند. خواندن کندل یعنی همین: از شکلش بفهمید در آن دوره کدام طرف برد و با چه زحمتی.

تایم‌فریم: هر کندل چقدر زمان است؟

تایم‌فریم (Timeframe) طول زمانی هر کندل است: یک دقیقه، یک ساعت، چهار ساعت، یک روز یا یک هفته. هرچه تایم‌فریم کوتاه‌تر باشد، نوسان‌های تصادفی بیشتر به چشم می‌آیند. اگر تازه شروع کرده‌اید، با نمودار روزانه کار کنید و برای دیدن تصویر بزرگ‌تر گاهی سری به نمودار هفتگی بزنید. نمودارهای چنددقیقه‌ای برای تازه‌کار بیشتر هیجان دارند تا اطلاعات.

بازار رمزارز تعطیلی ندارد، ولی کندل روزانه بالاخره باید یک جایی بسته شود. در بایننس، کندل‌ها به‌طور پیش‌فرض با ساعت جهانی (UTC) ساخته می‌شوند. ساعت رسمی ایران هم از پاییز ۱۴۰۱ دیگر جابه‌جا نمی‌شود و همیشه سه ساعت و نیم از ساعت جهانی جلوتر است. پس کندل روزانه ساعت ۳:۳۰ بامداد به وقت تهران بسته می‌شود و وقتی کسی می‌گوید «کندل روزانه بالای فلان قیمت بسته شد»، منظورش همین لحظه است. اگر نمودار را در صرافی یا برنامه دیگری می‌بینید، منطقه زمانی تنظیم‌شده‌اش را نگاه کنید.

نمودار تومانی یا دلاری؟

نمودار بیت‌کوین به تومان دو قیمت را با هم قاطی می‌کند: قیمت جهانی بیت‌کوین و قیمت دلار (دقیق‌ترش، قیمت تتر) در ایران. اگر تتر در بازار ایران ۵ درصد گران شود، نمودار تومانی بیت‌کوین هم حدود ۵ درصد بالا می‌رود، حتی اگر قیمت جهانی بیت‌کوین تکان نخورده باشد. برای تحلیل خود رمزارز، نمودار جفت تتری یا دلاری مثل BTC/USDT را ببینید و نمودار تومانی را برای وقتی نگه دارید که می‌خواهید بدانید چقدر تومان خرج می‌کنید. اینکه قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود را هم جداگانه توضیح داده‌ایم.

حمایت و مقاومت

حمایت (Support) محدوده‌ای است که قیمت چند بار تا آنجا پایین آمده و برگشته است؛ جایی که خریدارها آن‌قدر زیاد بوده‌اند که جلوی افت را گرفته‌اند. مقاومت (Resistance) برعکس آن است: محدوده‌ای که قیمت چند بار به آن رسیده و نتوانسته بالاتر برود. پشت هر دوی این سطح‌ها سفارش‌های واقعی خرید و فروش در دفتر سفارش صرافی‌ها خوابیده است، نه یک خط جادویی.

چند نکته هست که موقع کشیدن این سطح‌ها به کار می‌آید:

• حمایت و مقاومت یک عدد دقیق نیست، یک محدوده است. اگر حمایت را ۱۰۰ دلار می‌دانید، رسیدن قیمت به ۹۸ را لزوماً شکست حمایت حساب نکنید.
• سطحی که قیمت دفعات بیشتری به آن خورده و برگشته، برای بازار مهم‌تر است و آدم‌های بیشتری آن را زیر نظر دارند.
• وقتی مقاومتی شکسته شود، تحلیلگرها انتظار دارند نقشش عوض شود و از این به بعد حمایت باشد. حمایتِ شکسته هم به همین ترتیب ممکن است به مقاومت تبدیل شود.
• عددهای رند، مثل ۱۰۰ هزار دلار برای بیت‌کوین، معمولاً توجه زیادی جلب می‌کنند و سفارش‌های زیادی دورشان جمع می‌شود.

روند: صعودی، نزولی یا خنثی

در روند صعودی هر سقف از سقف قبلی بالاتر است و هر کف هم از کف قبلی بالاتر. روند نزولی برعکس است: سقف‌ها و کف‌ها پشت سر هم پایین‌تر می‌آیند. اگر قیمت مدتی بین یک حمایت و یک مقاومت بالا و پایین برود، بازار خنثی یا به اصطلاح «رنج» است.

برای اینکه روند را راحت‌تر ببینید، خط روند بکشید: در روند صعودی دو یا چند کف را به هم وصل کنید و در روند نزولی دو یا چند سقف را. تا وقتی قیمت بالای خط روند صعودی می‌ماند، روند سر جایش است.

ساده‌ترین قاعده‌ای که از روند درمی‌آید این است که خلاف جهتش شنا نکنید. یکی از رایج‌ترین اشتباه‌ها خریدن در روند نزولی است، فقط به این دلیل که قیمت «ارزان شده». قیمتی که نصف شده، می‌تواند باز هم نصف شود.

حجم معاملات

حجم (Volume) نشان می‌دهد در هر کندل چقدر معامله انجام شده و معمولاً به شکل میله‌هایی زیر نمودار قیمت دیده می‌شود. حرکتی که با حجم زیاد اتفاق بیفتد یعنی آدم‌های بیشتری پشتش هستند. برای همین تحلیلگرها به شکستن یک مقاومت با حجم کم اعتماد زیادی ندارند و آن را بیشتر یک حرکت گذرا می‌دانند.

در بازار رمزارز یک احتیاط اضافه لازم است: همه حجم‌هایی که صرافی‌ها نشان می‌دهند واقعی نیستند. پژوهشی که داده‌های ۲۹ صرافی را بررسی کرد و در مجله Management Science منتشر شد، نشان داد در صرافی‌های بدون نظارت به‌طور میانگین بیش از ۷۰ درصد حجم گزارش‌شده ساختگی بوده است؛ یعنی معامله‌هایی که صرافی یا معامله‌گرها با خودشان انجام داده‌اند تا بازار شلوغ‌تر به نظر برسد (Cong و همکاران). پس حجم را در صرافی‌های معتبر و پرمعامله ببینید و به حجم یک صرافی کوچک یا یک توکن ناشناخته زیاد تکیه نکنید.

اندیکاتورها: سه ابزار برای شروع

اندیکاتور (Indicator) فرمولی است که از قیمت و حجم گذشته حساب می‌شود و روی نمودار یا زیر آن نمایش داده می‌شود. همه اندیکاتورها از همان داده‌ای ساخته شده‌اند که روی نمودار می‌بینید، پس چیز تازه‌ای به شما نمی‌گویند و فقط همان را جور دیگری نشان می‌دهند. به همین خاطر اگر سه اندیکاتور که هر سه یک چیز را می‌سنجند با هم سیگنال خرید بدهند، سه تأیید جدا نگرفته‌اید.

میانگین متحرک (MA)

میانگین متحرک (Moving Average) میانگین قیمت بسته شدن چند کندل آخر است که با هر کندل تازه یک قدم جلو می‌رود. نتیجه‌اش خط نرمی است که نوسان‌های روزانه را کم‌رنگ می‌کند و جهت کلی را نشان می‌دهد. نوع ساده‌اش (SMA) به همه کندل‌ها وزن برابر می‌دهد و نوع نمایی‌اش (EMA) به کندل‌های تازه‌تر وزن بیشتری می‌دهد و زودتر واکنش نشان می‌دهد. وقتی قیمت بالای میانگین ۵۰ روزه یا ۲۰۰ روزه است و خود میانگین هم رو به بالاست، روند را صعودی می‌دانند.

شاخص قدرت نسبی (RSI)

RSI را جی. ولز وایلدر (J. Welles Wilder) در سال ۱۹۷۸ معرفی کرد. این شاخص سرعت و شدت حرکت‌های اخیر قیمت را با عددی بین ۰ تا ۱۰۰ نشان می‌دهد و تنظیم پیش‌فرضش ۱۴ کندل است. به پیشنهاد خود وایلدر، بالای ۷۰ یعنی «اشباع خرید» و زیر ۳۰ یعنی «اشباع فروش» (راهنمای TradingView).

دامی که بیشتر تازه‌کارها در آن می‌افتند این است که RSI بالای ۷۰ را سیگنال فروش بدانند. در یک روند صعودی قوی، RSI می‌تواند مدت طولانی بالای ۷۰ بماند و قیمت همچنان بالا برود. اشباع خرید یعنی قیمت تند بالا رفته، نه اینکه حتماً قرار است برگردد.

مکدی (MACD)

MACD را جرالد اپل (Gerald Appel) در دهه ۱۹۷۰ ساخت. این اندیکاتور در اصل فاصله میان یک میانگین متحرک سریع و یک میانگین متحرک کند است و یک «خط سیگنال» هم دارد که خودش میانگینِ همین فاصله است. وقتی خط MACD خط سیگنال را رو به بالا قطع کند، یعنی شتاب حرکت به سمت صعود چرخیده است، و برعکس (راهنمای TradingView). چون از میانگین‌ها ساخته شده، همیشه کمی دیرتر از خود قیمت خبر می‌دهد.

اگر بعدها خواستید ابزار دیگری اضافه کنید، باندهای بولینگر انتخاب خوبی است: میانگین ۲۰ دوره‌ای با دو باند که به فاصله دو انحراف معیار بالا و پایین آن کشیده می‌شوند. به گفته خود جان بولینگر، این باندها نشان می‌دهند قیمت نسبت به گذشته نزدیکش بالاست یا پایین (bollingerbands.com). وقتی بازار پرنوسان می‌شود باندها باز می‌شوند و وقتی آرام می‌شود جمع می‌شوند.

الگوهای نموداری را کجای کار بگذاریم؟

الگوهایی مثل «سر و شانه»، «کف دوقلو» یا «مثلث» شکل‌هایی هستند که تحلیلگرها معتقدند پیش از بعضی حرکت‌ها تکرار می‌شوند. مشکل اصلی‌شان این است که دو نفر به یک نمودار نگاه می‌کنند و دو الگوی مختلف می‌بینند. اندرو لو و همکارانش در پژوهشی که سال ۲۰۰۰ در Journal of Finance منتشر شد، همین را نوشتند: تشخیص الگو روی نمودار خیلی سلیقه‌ای است و اغلب به چشم بیننده بستگی دارد. برای اینکه سلیقه را کنار بگذارند، الگوها را با یک الگوریتم در قیمت سهام آمریکا از سال ۱۹۶۲ تا ۱۹۹۶ پیدا کردند و دیدند چند الگو واقعاً اطلاعات اضافه‌ای می‌دهند و شاید به کار بیایند (Lo، Mamaysky و Wang). «شاید به کار بیایند» با «پول‌ساز هستند» خیلی فاصله دارد.

پیشنهاد ما این است که فعلاً دو سه الگوی معروف را بشناسید تا وقتی اسمشان را شنیدید بدانید درباره چیست، ولی پایه تحلیلتان را روی روند، سطح‌ها و حجم بگذارید.

مثال کامل: یک نمودار را از اول تا آخر بخوانیم

نمودار زیر مال رمزارزی فرضی به اسم X است؛ قیمت‌ها و حجم‌ها ساختگی‌اند و کارمزد و اسپرد را هم کنار گذاشته‌ایم تا حساب ساده بماند. هدف این است که ببینید همه چیزهایی که تا اینجا گفتیم چطور کنار هم یک تصمیم می‌سازند.

1. روند: قیمت از حدود ۱۳۰ دلار ریخته و به ۹۹ رسیده، ولی از آن به بعد کف‌ها بالاتر آمده‌اند: ۹۹، بعد ۱۰۱ و بعد ۱۰۷. سقف‌ها هر دو بار نزدیک ۱۲۰ متوقف شده‌اند. یعنی بازاری که مدتی خنثی بوده، کم‌کم رو به بالا می‌چرخد.
2. سطح‌ها: محدوده ۹۸ تا ۱۰۰ دو بار جلوی افت را گرفته و قیمت دو بار به ۱۲۰ خورده و برگشته است. درست پیش از امروز، قیمت چند روز بین ۱۱۴ و ۱۱۶ درجا زده است.
3. حجم: کندل امروز روی ۱۲۱ بسته شده و حجمش حدود دو برابر میانگین ۲۰ روز گذشته است. پس شکست مقاومت پشتوانه دارد.
4. اندیکاتور: RSI چهارده‌روزه حدود ۵۵ است؛ نه اشباع خرید است و نه چیز خاصی را تأیید یا رد می‌کند.
5. حساب و کتاب: نمودار خوب به نظر می‌رسد، ولی تصمیم را عددها می‌گیرند.

اگر همین الان روی ۱۲۱ بخرید، کجا معلوم می‌شود اشتباه کرده‌اید؟ منطقی‌ترین جا آخرین کف بالاتر است: اگر کندل روزانه زیر ۱۰۷ بسته شود، ساختار صعودی خراب شده است. یعنی ۱۴ دلار ریسک می‌کنید. اولین هدف هم حدود ۱۳۰ است، جایی که ریزش از آن شروع شده بود؛ یعنی ۹ دلار سود. ۱۴ دلار ریسک برای ۹ دلار سود معامله خوبی نیست، هرچقدر هم که نمودار وسوسه‌کننده باشد.

راه دیگر صبر است. اگر قیمت به ۱۲۰ برگردد و آنجا بماند، یعنی مقاومت قبلی واقعاً به حمایت تبدیل شده است. حالا می‌توانید حد ضرر را زیر ۱۱۴، کف همان چند روز درجا زدن، بگذارید: ۶ دلار ریسک برای ۱۰ دلار سود تا ۱۳۰. و اگر قیمت به زیر ۱۲۰ برگشت و دوباره بالا نیامد، شکست جعلی بوده و شما بدون ضرر کنار ایستاده‌اید.

اندازه معامله را هم همین فاصله حد ضرر تعیین می‌کند. فرض کنید کل سرمایه معاملاتی‌تان ۵۰ میلیون تومان است و نمی‌خواهید در هر معامله بیشتر از ۱ درصدش، یعنی ۵۰۰ هزار تومان، از دست بدهید. فاصله ۱۲۰ تا ۱۱۴ می‌شود ۵ درصد، پس حداکثر ۱۰ میلیون تومان وارد این معامله می‌کنید؛ اگر حد ضرر بخورد، همان ۵۰۰ هزار تومان را از دست داده‌اید. جزئیات این حساب را در مدیریت ریسک در ارز دیجیتال گفته‌ایم.

تحلیل تکنیکال واقعاً جواب می‌دهد؟

جواب صادقانه این است: گاهی، کمی، و نه آن‌طور که در کانال‌های تلگرامی وعده می‌دهند.

یکی از معروف‌ترین مرورهای پژوهشی در این زمینه را پارک و اروین در سال ۲۰۰۷ منتشر کردند. از ۹۵ پژوهش جدیدی که بررسی کردند، ۵۶ مورد به نتیجه مثبت رسیده بودند، ۲۰ مورد منفی، و نتیجه ۱۹ مورد هم دوپهلو بود. به گفته خودشان، قاعده‌های تکنیکال دست‌کم تا اوایل دهه ۱۹۹۰ در بازارهای مختلف سود داده بودند، ولی بیشتر این پژوهش‌ها ایراد روش داشتند: قاعده‌ها را بعد از دیدن داده انتخاب کرده بودند، آن‌قدر قاعده امتحان کرده بودند که یکی‌شان از روی شانس خوب درآید، و ریسک و هزینه معامله را درست حساب نکرده بودند (Park و Irwin، Journal of Economic Surveys). این پژوهش‌ها بیشتر روی بازار سهام، ارز و کالا انجام شده‌اند، نه رمزارز.

برداشت ما از این شواهد این است که اگر تحلیل تکنیکال برتری‌ای بدهد، کوچک است و کارمزد، اسپرد و تصمیم‌های احساسی به‌راحتی آن را می‌خورند. ارزش واقعی‌اش برای یک معامله‌گر تازه‌کار جای دیگری است: مجبورتان می‌کند پیش از خرید بنویسید کجا معلوم می‌شود اشتباه کرده‌اید و چقدر حاضرید ضرر کنید. همین یک عادت از هر اندیکاتوری مهم‌تر است.

اشتباه‌های رایج تازه‌کارها

• نمودار شلوغ: پنج اندیکاتور روی یک نمودار فقط تصمیم را سخت‌تر می‌کند، چون همیشه یکی‌شان چیزی خلاف بقیه می‌گوید.
• تایم‌فریم خیلی کوتاه: روی نمودار یک‌دقیقه‌ای، نوسان تصادفی شبیه الگو به نظر می‌رسد و کارمزد هر معامله سهم بزرگی از سود احتمالی را می‌برد.
• فراموش کردن هزینه‌ها: هر خرید و فروش اسپرد و کارمزد دارد. معامله‌ای که روی کاغذ ۲ درصد سود داشت، با این هزینه‌ها ممکن است تقریباً هیچ بماند.
• اهرم زودهنگام: تحلیل تکنیکال اغلب با معاملات فیوچرز و اهرم گره می‌خورد. با اهرم، یک تحلیل اشتباه کوچک می‌تواند به لیکویید شدن و از دست رفتن کل وثیقه برسد. تا وقتی بدون اهرم نتیجه نگرفته‌اید، سراغش نروید.
• خرید سیگنال: کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) درباره کسانی که ربات معامله‌گر و «سیگنال خرید و فروش» با سود بالا یا تضمینی می‌فروشند هشدار داده است. یکی از نمونه‌هایی که آورده، طرح Mirror Trading International است که با وعده ۱۰ درصد سود ماهانه، بیش از ۱٫۷ میلیارد دلار بیت‌کوین از دست‌کم ۲۳ هزار نفر به جیب زد (هشدار CFTC). درباره این دام و دام‌های مشابه، کلاهبرداری‌های رایج ارز دیجیتال را بخوانید.
• تحلیل توکن‌های تازه و کم‌معامله: توکنی که دو هفته عمر دارد، تاریخچه‌ای برای تحلیل ندارد و چند کیف پول بزرگ می‌توانند قیمتش را هر طرف که بخواهند ببرند. میم‌کوین‌ها نمونه روشن این وضع‌اند.
• دیدن چیزی که دلتان می‌خواهد: وقتی رمزارزی را خریده‌اید، نمودارش ناخودآگاه صعودی‌تر به چشمتان می‌آید. قبل از خرید سناریوی خلاف را هم بنویسید.

از کجا شروع کنیم؟ یک برنامه چهارهفته‌ای

اول از خودتان بپرسید اصلاً به تحلیل تکنیکال نیاز دارید یا نه. اگر می‌خواهید هر ماه مبلغ ثابتی بیت‌کوین یا تتر بخرید و سال‌ها نگه دارید، تحلیل تکنیکال چیز زیادی به کارتان اضافه نمی‌کند و خرید پله‌ای یا DCA ساده‌تر و کم‌دردسرتر است. اگر می‌خواهید معامله کنید یا دست‌کم نقطه خریدتان را آگاهانه انتخاب کنید، این برنامه را امتحان کنید:

1. هفته اول، کندل: نمودار روزانه BTC/USDT را در یک سایت نمودار باز کنید؛ نسخه رایگان سایت‌هایی مثل TradingView برای شروع کافی است. هر روز کندل دیروز را نگاه کنید و در یک جمله بنویسید چه اتفاقی افتاد: کدام طرف برد و سایه‌ها چه می‌گویند.
2. هفته دوم، سطح‌ها و روند: روی نمودار روزانه و هفتگی حمایت‌ها، مقاومت‌ها و یک خط روند بکشید. هر چند روز ببینید قیمت به سطح‌هایتان چه واکنشی نشان داده است.
3. هفته سوم، حجم و یک اندیکاتور: حجم را به نمودار اضافه کنید و فقط یکی از RSI یا میانگین متحرک ۵۰ روزه را کنارش بگذارید. نه بیشتر.
4. هفته چهارم، معامله روی کاغذ: برای ۱۰ تا ۲۰ موقعیت، پیش از اینکه نتیجه معلوم شود بنویسید کجا وارد می‌شدید، حد ضررتان کجا بود و هدفتان کجا. بعد نتیجه را ثبت کنید. این دفترچه به شما نشان می‌دهد تحلیلتان واقعاً چقدر درست درمی‌آید.

اگر بعد از این چهار هفته خواستید با پول واقعی امتحان کنید، با مبلغ کم و فقط از پولی شروع کنید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌ریزد. قبلش هم مدیریت ریسک و فرق پوزیشن لانگ و شورت را بخوانید. برای خرید اولین رمزارز هم آموزش خرید ارز دیجیتال از صفر قدم‌به‌قدم کمکتان می‌کند.