خرید ارز دیجیتال در ایران قانونی است؟ قوانین معامله، استخراج و مالیات

کوتاه بگوییم: خرید، فروش و نگهداری ارز دیجیتال در ایران ممنوع نیست، ولی بی‌قاعده هم نیست. دولت از سال ۱۳۹۸ گفته است معامله رمزارز با ریسک خود شماست و نه خودش برایش ضمانتی می‌دهد، نه بانک‌ها. پرداخت با رمزارز داخل ایران، یعنی خرید کالا یا خدمت با بیت‌کوین یا تتر، ممنوع است. ماینینگ فقط با مجوز وزارت صمت و برق مخصوص قانونی است. بانک مرکزی از مهر ۱۴۰۴ برای خرید تتر و دیگر استیبل‌کوین‌ها سقف سالانه گذاشته است. قانون مالیات بر عایدی سرمایه هم سود فروش رمزارز را مشمول مالیات کرده، هرچند گرفتن این مالیات هنوز شروع نشده است.

این قاعده‌ها در یک قانون واحد جمع نشده‌اند؛ تکه‌تکه در مصوبه‌های هیئت وزیران، تصمیم‌های بانک مرکزی و چند ماده از قانون‌های مالیاتی و بانکی آمده‌اند و بعضی‌هایشان هنوز اجرا نشده‌اند. برای همین پایین‌تر هر موضوع را جدا آورده‌ایم، با تاریخ و منبعش، تا ببینید کجا تکلیف روشن است و کجا هنوز نه.

این مطلب اطلاعات عمومی است، نه مشاوره حقوقی. مقررات رمزارز در ایران زودبه‌زود عوض می‌شود. پیش از تصمیم‌های بزرگ، مثل راه انداختن فارم ماینینگ یا معامله‌های سنگین، با وکیل یا مشاور مالیاتی صحبت کنید. آخرین بازبینی: ۱۷ مهر ۱۴۰۵

وضعیت قانونی رمزارز در ایران در یک نگاه

خرید، فروش و نگهداری رمزارز

پایه همه چیز مصوبه‌ای است که هیئت وزیران در ۱۳ مرداد ۱۳۹۸ ابلاغ کرد. بند اولش سه چیز می‌گوید: استفاده از رمزارز فقط با قبول ریسک از طرف خود معامله‌کننده‌هاست، دولت و نظام بانکی از آن حمایت و ضمانتی نمی‌کنند، و استفاده از آن در مبادلات داخل کشور مجاز نیست. پس خود خرید و نگهداری ممنوع نشده است، ولی اگر ضرر کنید یا دارایی‌تان جایی گیر بیفتد، کسی از طرف دولت پاسخگو نیست.

قانون‌های بعدی هم اسم رمزارز را آوردند. قانون بانک مرکزی که خرداد ۱۴۰۲ تصویب شد «رمزپول» را تعریف کرد و قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی که مجلس ۸ تیر ۱۴۰۴ تصویب کرد، انواع رمزدارایی، رمزپول و رمزارز را کنار ملک، خودرو، طلا و ارز در فهرست دارایی‌هایی گذاشت که سود فروششان مالیات دارد. برداشت ما، و نه جمله صریح قانون، این است که وقتی قانون برای سود فروش چیزی مالیات می‌گذارد، خود خرید و فروشش را به رسمیت شناخته است.

سقف خرید تتر و استیبل‌کوین‌ها

اصغر ابوالحسنی، قائم‌مقام بانک مرکزی، ۵ مهر ۱۴۰۴ اعلام کرد که هیئت عالی این بانک برای «رمزپول‌های پایه ثابت»، یعنی استیبل‌کوین‌هایی مثل تتر، سقف گذاشته است. هر شخص با کد ملی‌اش سالی حداکثر ۵ هزار دلار استیبل‌کوین می‌تواند بخرد؛ روی هم و در همه پلتفرم‌های رمزارز. سقف نگهداری هم برای هر کاربر ۱۰ هزار دلار تعیین شد و به گفته او کسانی که بیشتر از این داشتند، یک ماه فرصت گرفتند دارایی‌شان را با سقف جدید تطبیق بدهند.

این سقف‌ها برای استیبل‌کوین‌ها اعلام شده و در خبرهای رسمی اسمی از بیت‌کوین و رمزارزهای دیگر نیامده است. اینکه هر پلتفرم این سقف را دقیقاً چطور اعمال می‌کند هم در اطلاعیه نیامده؛ اگر مبلغ زیادی تتر می‌خرید، از پلتفرمی که با آن کار می‌کنید بپرسید. درباره خود تتر و استیبل‌کوین‌ها در راهنمای استیبل کوین بیشتر بخوانید.

ریسکی که قانون گردن خودتان گذاشته

معنای عملی «با ریسک خودتان» را حرف‌های نوش‌آفرین مومن واقفی، معاون نظام پرداخت و فناوری‌های نوین بانک مرکزی، در ۸ دی ۱۴۰۴ نشان می‌دهد. او گفت بخش قابل توجهی از دارایی مردم در این بازار فریز شده، پرونده‌های قضایی زیادی برای کلاهبرداری تشکیل شده و بانک مرکزی در برابر قیمت‌گذاری غیرشفاف و فریز شدن دارایی‌ها کاری از دستش برنمی‌آید. یعنی اگر پلتفرمی ورشکست شود یا تتر شما مسدود شود، نهاد دولتی‌ای نیست که خسارت را جبران کند.

یک ریسک دیگر هم مستقیم به اسم شما ثبت می‌شود: حساب بانکی و کارتتان. اگر کارت یا حساب کاربری‌تان را به کسی اجاره یا قرض بدهید و پول دزدی از آن رد شود، شکایت و مسدودی حساب به اسم شماست. نمونه‌اش را در بخش معامله دست‌به‌دست راهنمای کلاهبرداری‌ها ببینید.

پرداخت با رمزارز داخل ایران ممنوع است

این روشن‌ترین قاعده این حوزه است. مصوبه ۱۳۹۸ استفاده از رمزارز را در مبادلات داخل کشور مجاز نمی‌داند. مومن واقفی هم در گفت‌وگویی که ایسنا منتشر کرد گفته است به کار بردن رمزارز، طلا یا هر فلز گران‌بها به‌عنوان «ابزار پرداخت»، به هر شکلی، ممنوع است و دلیلش را حفظ جایگاه ریال به‌عنوان پول ملی دانسته است.

مثلاً فروشگاهی که کالایش را با تتر بفروشد، یا قراردادی که اجاره خانه یا قیمت ماشین را به بیت‌کوین بنویسد، همین قاعده را زیر پا می‌گذارد. مرزش ساده است: می‌توانید رمزارز بخرید، بفروشید، به تومان تبدیلش کنید و با تومان خرج کنید. چیزی که ممنوع است این است که خود رمزارز را به جای پول بدهید یا بگیرید.

این ممنوعیت در آینده یک پیامد مالیاتی هم پیدا می‌کند. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی درباره سازوکار قانون مالیاتی تازه توضیح داده که بعد از راه‌افتادن سامانه مالیاتی، اگر معامله‌ای با رمزارز و بدون صورتحساب الکترونیکی انجام شود، «مالیات بر درآمد اتفاقی» به آن تعلق می‌گیرد؛ یعنی به جای سود، کل مبلغ معامله پایه مالیات است. مثال خود گزارش، خانه‌ای است که پولش بی‌صورتحساب با رمزارز داده شده باشد.

صرافی‌های ارز دیجیتال ایرانی؛ مجوز و نظارت

بانک مرکزی با استناد به قانون بانک مرکزی (۱۴۰۲) خودش را مسئول مقررات‌گذاری و نظارت بر «رمزپول» می‌داند. به گفته مومن واقفی در همان گفت‌وگو با ایسنا، هیئت عالی بانک مرکزی آبان ۱۴۰۳ چارچوب سیاست‌گذاری رمزپول‌ها را تصویب کرد. ۵ مهر ۱۴۰۴ هم نوبت دستورالعمل تأسیس و فعالیت «کارگزاران رمزپول» رسید؛ کارگزار رمزپول اسمی است که بانک مرکزی روی صرافی‌های رمزارز گذاشته است.

ولی تصویب ضوابط با صدور مجوز یکی نیست. مومن واقفی ۸ دی ۱۴۰۴ گفت هیچ‌کدام از صرافی‌های فعال رمزارز هنوز مجوزی از بانک مرکزی ندارند و هیچ نظارت حاکمیتی‌ای هم بر این حوزه نیست. فرم‌های درخواست مجوز برای وزارت اقتصاد فرستاده شده بود تا در درگاه ملی مجوزهای کسب‌وکار قرار بگیرند و بعد از آن، متقاضیان بتوانند درخواست بدهند. او در گفت‌وگو با ایسنا هم گفته بود بیش از ۱۰۰ پلتفرم در این بازار فعال‌اند که پیش از قانون بانک مرکزی، بدون هیچ نظارتی کار را شروع کرده‌اند، و حدود ۵ میلیون نفر در پنج سال گذشته از طریق پلتفرم‌های داخلی در رمزارز سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

تا زمان نوشتن این مطلب خبر رسمی‌ای از صدور اولین مجوزها ندیده‌ایم. دو نکته را هم در نظر داشته باشید:

• «بدون مجوز بانک مرکزی» در این حرف‌ها یعنی پلتفرم زیر نظارت نیست، نه اینکه کاربرانش مجرم باشند. در مقرراتی که برای این مطلب مرور کردیم، حکمی برای مجازات کاربری که در این پلتفرم‌ها معامله می‌کند نبود. معنای عملی‌اش همان ریسک بی‌ضمانت است.
• حتی درباره اینکه کدام نهاد متولی کدام بخش است، هنوز بحث هست. خود مومن واقفی گفته بانک مرکزی فقط به مبادله رمزارزها و توکن‌های داخلی با پشتوانه ارز و فلزات گران‌بها می‌پردازد و توکن‌هایی که بر پایه دارایی‌های دیگر ساخته شوند به نهادهایی مثل بورس مربوط‌اند. یادداشت یک حقوقدان در زومیت هم استدلال می‌کند که قانون مالیاتی ۱۴۰۴ با تعریف جداگانه «رمزدارایی» نشان داده همه رمزدارایی‌ها رمزپول نیستند، پس همه‌شان هم زیر چتر بانک مرکزی نمی‌روند.

پیش از سپردن پول به یک صرافی ایرانی

اگر پلتفرمی «مجوز بانک مرکزی برای معامله رمزارز» را تبلیغ می‌کند، از آن بخواهید شماره و تاریخ مجوز و اسم نهاد صادرکننده را نشان دهد. پروانه کسب، نماد اعتماد یا عضویت در انجمن‌های صنفی نشان می‌دهد با کسب‌وکاری ثبت‌شده طرفید، ولی هیچ‌کدام مجوز بانک مرکزی برای معامله رمزارز نیست. بقیه چیزها را خودتان می‌توانید بسنجید: شرکت ثبت‌شده با شناسه ملی، آدرس و تلفن پاسخگو، قوانین و حریم خصوصی منتشرشده، و اینکه واریز و برداشت تومانی فقط به اسم خودتان باشد. این‌ها را در چک‌لیست بررسی اعتبار صرافی قدم‌به‌قدم آورده‌ایم؛ مشخصات حقوقی و عضویت‌های صنفی سواپ‌ولت هم همان‌جاست.

در سواپ‌ولت برای واریز و برداشت تومانی احراز هویت سطح متوسط لازم است: شماره موبایل و کارت بانکی به نام خودتان و کد ملی. واریز تومان هم فقط از کارت‌های ثبت‌شده خود شما پذیرفته می‌شود.

ماینینگ؛ قانونی، ولی فقط با مجوز

ماینینگ از همان اول قاعده‌های مفصل‌تری از بقیه بخش‌ها داشت. مصوبه ۱۳ مرداد ۱۳۹۸ این‌ها را تعیین کرد:

• مجوز: استخراج رمزارز فقط با مجوز وزارت صنعت، معدن و تجارت مجاز است. در مناطق آزاد، وزارت صمت می‌تواند صدور مجوز را به سازمان همان منطقه بسپارد.
• برق: ماینر مجاز یا از شبکه سراسری انشعاب مخصوص می‌گیرد یا خودش نیروگاه تازه‌ای بیرون از شبکه می‌سازد. تعرفه برقش بر اساس میانگین قیمت ریالی برق صادراتی حساب می‌شود و آن را وزارت نیرو اعلام می‌کند؛ برقی که از برق یارانه‌ای خانگی گران‌تر است.
• ساعت اوج: مصرف برق و گاز برای ماینینگ در ساعت‌های اوج مصرف ممنوع است و با کنتور هوشمند کنترل می‌شود.
• برق خانگی و کشاورزی ممنوع: استفاده از انشعاب خانگی، عمومی، کشاورزی، صنعتی یا هر انشعاب دیگری برای ماینینگ ممنوع است. وزارت نیرو و وزارت نفت موظف‌اند انشعاب‌های غیرمجاز را پیدا کنند، قطع و جمع کنند و طبق قانون مجازات استفاده‌کنندگان غیرمجاز از آب، برق، تلفن، فاضلاب و گاز (۱۳۹۶) با متخلف برخورد کنند.

بعد از آن، صدور مجوز ماینینگ مدتی متوقف شد. به گزارش زومیت، هیئت وزیران در جلسه ۶ شهریور ۱۴۰۱ مصوبه تازه‌ای درباره استخراج تصویب کرد و وزیر وقت صمت گفت با آن دوباره می‌شود جواز تأسیس و پروانه بهره‌برداری صادر کرد. طبق همین گزارش، مصوبه ۱۴۰۱ این قاعده‌ها را اضافه کرده است:

• واردات، تولید، فروش و تعمیر دستگاه ماینر فقط با مجوز وزارت صمت و از مسیر قانونی تجاری و گمرکی مجاز است.
• دستگاهی که سازمان ملی استاندارد غیراستاندارد بداند ممنوع است؛ ضبط می‌شود و متخلف طبق قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز مجازات می‌شود.
• کسی که با انشعاب غیرمجاز ماین کند، علاوه بر پرداخت برق و گاز مصرفی به قیمت صادراتی، باید خسارت و جریمه‌های قانون ۱۳۹۶ را هم بدهد. اگر تکرار کند، انشعابش قطع و جمع می‌شود.
• وزارت ارتباطات باید سامانه‌هایی برای شناسایی الگوی ارتباطات اینترنتی ماینرها راه بیندازد و نشانی محل را برای بررسی به وزارت نیرو بفرستد.

پس یک دستگاه ماینر در خانه، با برق خانگی، از نظر این مصوبه‌ها غیرقانونی است؛ حتی اگر فقط یک دستگاه باشد. اینکه ماینینگ با برق قانونی اصلاً صرفه دارد یا نه، حساب جداگانه‌ای است.

مالیات رمزارز

مهم‌ترین تغییر سال‌های اخیر همین‌جاست. قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی که مجلس ۸ تیر ۱۴۰۴ تصویب کرد، در ماده‌ای که به قانون مالیات‌های مستقیم اضافه کرده، «انواع رمزدارایی، رمزپول (به جز رمزریال بانک مرکزی) و رمزارز» را در فهرست دارایی‌هایی گذاشته که سود فروششان «مالیات بر عایدی سرمایه» دارد. عایدی سرمایه یعنی فرق قیمت فروش با قیمت خرید. این بند چند سال بین مجلس، شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت رفت و برگشت. مجلس یک بار رمزارز را از فهرست حذف کرد، مجمع تشخیص این حذف را «تبعیض ناروا» دانست و رمزارز بالاخره در متن نهایی ماند.

نرخ مالیات به مدت نگهداری بستگی دارد. اگر دارایی را یک سال یا بیشتر نگه داشته باشید، سودش با همان نرخ‌های پلکانی مالیات بر درآمد حساب می‌شود. اگر کمتر از یک سال نگه داشته باشید، نرخ ۱۰ واحد درصد از بالاترین نرخ پلکانی بیشتر است. قانون از این راه بیشتر خرید و فروش‌های کوتاه‌مدت را هدف گرفته است.

چرا این مالیات هنوز گرفته نمی‌شود؟

خود قانون گرفتن این مالیات را به «استقرار بستر اجرایی» گره زده است؛ یعنی سامانه‌ای که هر خرید و فروش برایش صورتحساب الکترونیکی صادر شود و هر شخص در آن کارپوشه داشته باشد. سازمان امور مالیاتی برای راه انداختن این سامانه حداکثر ۲۰ ماه فرصت دارد. مهدی موحدی، سخنگوی سازمان امور مالیاتی، ۱۹ آبان ۱۴۰۴ گفت حدود دو ماه از این مهلت گذشته و وصول مالیات بعد از راه‌افتادن سامانه شروع می‌شود. اگر از حرف او حساب کنیم، مهلت قانونی حدوداً اردیبهشت ۱۴۰۶ تمام می‌شود؛ این حساب خود ماست. تا زمان نوشتن این مطلب اطلاعیه رسمی‌ای درباره راه‌افتادن این سامانه ندیده‌ایم.

بعد از آن هم معافیت‌های بزرگی هست که بیشتر کاربران عادی را بیرون از دایره مالیات نگه می‌دارد. طبق متن قانون، این معافیت‌ها برای وقتی است که دارایی را به فروشنده‌های مجاز بفروشید؛ مثل طلافروشی یا صرافی‌ای که صورتحساب الکترونیکی صادر می‌کند.

• دارایی‌هایی که قبل از راه‌افتادن سامانه خریده‌اید: درآمد فروش طلا، ارز و رمزارزی که پیش از استقرار سامانه مالکش شده‌اید، تا سه سال بعد از استقرار سامانه از این مالیات معاف است.
• سقف معافیت پنج‌ساله: مجموع درآمد هر شخص از فروش طلا، ارز و رمزارز در هر پنج سال، تا پنج برابر معافیت پایه مالیاتی (معافیت ماده ۸۴ قانون مالیات‌های مستقیم که هر سال اعلام می‌شود)، مالیات ندارد.
• معاوضه: قانون معاوضه یک دارایی با دارایی دیگری از همان گروه، مثلاً یک رمزارز با رمزارزی دیگر، را هم با شرایطی مشمول این مالیات نمی‌داند.

موحدی در همان مصاحبه گفته است «عموم مردم» در طلا، رمزارز و ارز مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نمی‌شوند و هدف، کسانی است که بدون پرونده کسب‌وکار به‌طور حرفه‌ای خرید و فروش می‌کنند.

یک گره هم در کار هست که باید منتظر ماند و دید چطور باز می‌شود. سازوکار این قانون روی صرافی‌های «مجاز» بنا شده که برای هر معامله صورتحساب الکترونیکی صادر کنند. ولی همان‌طور که بالاتر دیدید، معاون بانک مرکزی دی ۱۴۰۴ گفت هیچ صرافی رمزارزی هنوز مجوز این بانک را ندارد. پس اجرای مالیات رمزارز به سرعت صدور مجوزها هم بستگی دارد.

تا آن روز، کار ساده‌ای که از دستتان برمی‌آید این است که سابقه خرید و فروش‌هایتان را نگه دارید: تاریخ، مقدار و قیمت تومانی. محاسبه سود در این قانون بر پایه صورتحساب خرید و فروش است و این سابقه به کارتان می‌آید.

مالیات ماینرها جداست. مصوبه ۱۳۹۸ مراکز استخراج را «واحد تولید صنعتی» و مشمول مقررات مالیاتی دانسته است. اگر محصولشان را صادر کنند و ارز حاصل از آن را طبق ضوابط بانک مرکزی به کشور برگردانند، نرخ مالیاتشان صفر است.

واردات با رمزارز

اینجا هم مسیر رسمی باریک است. به گزارش روزنامه تعادل در اردیبهشت ۱۴۰۰، بانک مرکزی ضوابطی تصویب کرد: رمزارزی را که واحدهای دارای پروانه بهره‌برداری از وزارت صمت در داخل استخراج کرده‌اند، فقط می‌شود برای پرداخت‌های ارزی بابت واردات و با رعایت مقررات ارزی به کار برد. این پرداخت‌ها را بانک‌ها و صرافی‌های مجاز انجام می‌دهند. «صرافی مجاز» اینجا یعنی صرافی ارزی‌ای که از بانک مرکزی مجوز دارد؛ صرافی‌های رمزارز، همان‌طور که بالاتر دیدید، چنین مجوزی ندارند.

پس این مسیر برای رمزارزی است که ماینرهای مجاز داخلی تولید کرده‌اند. خریدن تتر از بازار و فرستادنش برای فروشنده خارجی در ضوابطی که منتشر شده جایی ندارد. اگر واردکننده‌اید و می‌خواهید از رمزارز استفاده کنید، پیش از هر کاری از بانک یا صرافی ارزی‌تان بپرسید این مسیر الان چطور اجرا می‌شود.

تحریم‌ها؛ قانون آمریکا، نه قانون ایران

تحریم‌ها را باید از قانون ایران جدا دید. دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (OFAC) در ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ نوبیتکس، والکس، بیت‌پین و رمزینکس را به فهرست تحریم‌هایش اضافه کرد و ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ آبان تتر را. نوبیتکس و بیت‌پین در اطلاعیه‌های رسمی‌شان این تصمیم را بی‌پایه خوانده‌اند و گفته‌اند خدماتشان ادامه دارد. OFAC در پرسش ۱۲۵۰ (۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵) هم نوشته که از نگاه قانون آمریکا، شهروندان و شرکت‌های آمریکایی با هیچ صرافی ایرانی نمی‌توانند کار کنند.

این تصمیم‌ها معامله شما را از نظر قانون ایران غیرقانونی نمی‌کنند، ولی روی دارایی‌تان اثر عملی دارند. آدرس‌های صرافی‌های تحریم‌شده حالا در ابزارهای تحلیل بلاک‌چین برچسب دارند. صرافی‌های خارجی ممکن است واریزی را که از آن‌ها بیاید بلوکه کنند. تتر هم می‌تواند موجودی هر آدرسی را مسدود کند. جزئیات و اینکه برای خرید تتر به چه چیزهایی دقت کنید، در راهنمای خرید تتر در ایران آمده است.

پیش از معامله این چند کار را بکنید

1. همه چیز به اسم خودتان باشد. حساب، کارت بانکی و حساب کاربری صرافی را به کسی اجاره یا قرض ندهید و از کارت دیگران پول نگیرید؛ این همان دامی است که در معامله‌های دست‌به‌دست تتر زیاد پیش می‌آید.
2. با رمزارز خرید و فروش کالا نکنید. اول به تومان تبدیلش کنید، بعد خرج کنید.
3. سقف استیبل‌کوین را حساب کنید. اگر برای مهاجرت یا پرداخت خارجی تتر جمع می‌کنید، سقف سالانه ۵ هزار دلاری را از قبل در برنامه‌تان بگذارید.
4. همه سرمایه را در یک پلتفرم نگذارید. چون ضمانت دولتی در کار نیست، مدیریت ریسک و پخش کردن دارایی، تنها بیمه شماست.
5. سابقه معامله‌ها را نگه دارید. روزی که مالیات بر عایدی سرمایه اجرا شود، به کارتان می‌آید.
6. بدون مجوز سراغ ماینینگ نروید. حتی یک دستگاه با برق خانه هم غیرقانونی است.

اگر تازه می‌خواهید شروع کنید، آموزش خرید ارز دیجیتال از صفر قدم‌به‌قدم کمکتان می‌کند.