اوردینالز چیست؟ از NFT بیت‌کوین تا BRC-20 و رونز

اوردینالز (Ordinals) به تک‌تک ساتوشی‌های بیت‌کوین شماره می‌دهد تا بشود به یک ساتوشی مشخص محتوایی چسباند، مثلاً یک عکس، یک متن یا حتی یک صفحه وب کامل. به این محتوا «اینسکریپشن» (inscription) می‌گویند. اینسکریپشن در عمل چیزی شبیه NFT است، با این فرق که خود فایل در بلاک‌های بیت‌کوین ثبت می‌شود و پای هیچ شبکه دیگری در میان نیست. BRC-20 با همین اینسکریپشن‌ها توکن می‌سازد و اولین توکنی که با آن ساخته شد ORDI بود. رونز (Runes) هم راه تازه‌تری برای ساختن توکن روی بیت‌کوین است و آن را سازنده خود اوردینالز طراحی کرده است.

این سه پروتکل فقط سرگرمی کلکسیونرها نماندند. روزی که رونز راه افتاد، ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳، نزدیک سه‌چهارم درآمد ماینرهای بیت‌کوین از کارمزد تراکنش‌ها آمد. هر کس آن روز بیت‌کوین جابه‌جا می‌کرد، سهمی از هزینه این شلوغی را هم می‌داد. پس حتی اگر هیچ‌وقت سراغ NFT نروید، بهتر است بدانید این‌ها چطور کار می‌کنند.

اوردینالز چطور ساتوشی‌ها را شماره‌گذاری می‌کند؟

هر بیت‌کوین ۱۰۰ میلیون ساتوشی است و برای خود شبکه، همه ساتوشی‌ها مثل هم‌اند. اسکناس را در نظر بگیرید. برای بانک دو اسکناس صد هزار تومانی هیچ فرقی با هم ندارند، ولی هر کدام شماره سریال خودش را دارد و اگر حوصله‌اش را داشته باشید، می‌توانید یکی را دست‌به‌دست دنبال کنید.

اوردینالز همین کار را با ساتوشی‌ها می‌کند. به هر ساتوشی به ترتیبی که استخراج شده شماره‌ای می‌دهد و بعد آن را از تراکنشی به تراکنش دیگر دنبال می‌کند. با این شماره‌ها می‌شود به یک ساتوشی مشخص محتوا چسباند. انگار پشت یک اسکناس مشخص چیزی نوشته باشید: ارزش اسمی‌اش همان است، ولی برای کسی که آن نوشته را می‌خواهد دیگر یک اسکناس معمولی نیست.

خود بیت‌کوین از هیچ‌کدام از این‌ها خبر ندارد. نودها تراکنش‌ها را مثل همیشه بررسی می‌کنند. نرم‌افزارهای جداگانه‌ای، مثل ord که خود پروژه اوردینالز ساخته، از روی تراکنش‌ها حساب می‌کنند هر ساتوشی چه شماره‌ای دارد و چه محتوایی به آن چسبیده است. به گفته مستندات اوردینالز، اینسکریپشن نه زنجیره جانبی لازم دارد و نه توکن جداگانه؛ تراکنش‌ها و آدرس‌هایش همان تراکنش و آدرس معمولی بیت‌کوین‌اند.

اولین اینسکریپشن، با شماره صفر، یک عکس PNG است که بامداد ۲۴ آذر ۱۴۰۱ به وقت ایران در بلاک ۷۶۷٬۴۳۰ ثبت شد. صفحه‌اش در ordinals.com شماره همان ساتوشی را هم نشان می‌دهد: ۱٬۲۵۲٬۲۰۱٬۴۰۰٬۴۴۴٬۳۸۷.

اینسکریپشن چطور روی بیت‌کوین ثبت می‌شود؟

روش اوردینالز روی تپروت (Taproot) سوار است؛ ارتقایی که آبان ۱۴۰۰ در بیت‌کوین فعال شد و ماجرایش را در هارد فورک و سافت فورک گفته‌ایم. محتوا در بخش «شاهد» (witness) تراکنش می‌نشیند، داخل تکه‌ای از اسکریپت که هیچ‌وقت اجرا نمی‌شود. مستندات اوردینالز به این تکه «پاکت» (envelope) می‌گوید و شبکه آن را فقط داده‌ای می‌بیند که باید در بلاک ثبت شود.

بخش شاهد را به این دلیل انتخاب کرده‌اند که از ارتقای سگویت (SegWit) به بعد، داده‌هایش در حساب کارمزد سبک‌تر است: هر بایت آن یک‌چهارم یک بایت معمولی وزن دارد (BIP 141). اسکریپت‌های تپروت هم برای محتوا محدودیت چندانی ندارند. برای همین گذاشتن فایل در این بخش به‌صرفه‌تر از جاهای دیگر تراکنش تمام می‌شود.

ثبت هر اینسکریپشن دو تراکنش لازم دارد:

1. تراکنش اول (commit): خروجی‌ای می‌سازد که به محتوا «متعهد» است، ولی هنوز آن را نشان نمی‌دهد.
2. تراکنش دوم (reveal): همان خروجی را خرج می‌کند و محتوا را روی زنجیره آشکار می‌کند. اینسکریپشن به اولین ساتوشی ورودی این تراکنش می‌چسبد و از آن به بعد هر جا آن ساتوشی برود، همراهش می‌رود.

هر اینسکریپشن یک «نوع محتوا» هم دارد، همان برچسبی که مرورگرها فایل‌ها را با آن می‌شناسند: `image/png` برای عکس، `text/plain` برای متن و `text/html` برای صفحه وب. شناسه‌اش هم شناسه تراکنش دوم است که یک `i` و یک عدد به آخرش اضافه شده، مثل `...i0`.

فرق اصلی با بیشتر NFTهای اتریوم همین‌جاست. آنجا معمولاً فقط یک لینک روی زنجیره ثبت می‌شود و خود فایل روی سرور سازنده یا شبکه IPFS است (در NFT چیست مفصل گفته‌ایم). در اوردینالز خود فایل در بلاک است و تا بیت‌کوین هست، می‌ماند. بعداً هم کسی نمی‌تواند عوضش کند؛ حتی اگر روی همان ساتوشی دوباره چیزی ثبت شود، اینسکریپشن تازه فقط کنار قبلی اضافه می‌شود.

BRC-20 و توکن ORDI چطور کار می‌کنند؟

مستندات BRC-20 این استاندارد را یک «آزمایش» می‌داند؛ آزمایش اینکه با اوردینالز می‌شود روی بیت‌کوین توکن مثلی (fungible) ساخت یا نه. توکن مثلی یعنی توکنی که واحدهایش با هم فرقی ندارند، مثل تتر (USDT). کل استاندارد سه دستور دارد و هر دستور یک اینسکریپشن متنی کوتاه است: `deploy` برای ساخت توکن، `mint` برای ضرب و `transfer` برای انتقال.

ORDI اولین توکن BRC-20 است. اینسکریپشن ساختش ساعت ۷:۴۶ صبح ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ به وقت ایران در بلاک ۷۷۹٬۸۳۲ ثبت شد و کل محتوایش همین ۹۴ بایت است:

`{ "p": "brc-20", "op": "deploy", "tick": "ordi", "max": "21000000", "lim": "1000" }`

در این متن، `tick` نماد توکن است، `max` سقف کل عرضه یعنی ۲۱ میلیون، و `lim` سقف هر بار ضرب یعنی ۱٬۰۰۰ واحد. پس برای رسیدن به سقف دست‌کم ۲۱ هزار اینسکریپشن ضرب لازم بود (۲۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۱٬۰۰۰ = ۲۱٬۰۰۰). در متن ساخت هم سهمی از پیش برای کسی کنار گذاشته نشده است؛ هر کس زودتر اینسکریپشن ضرب می‌فرستاد، سهمش را می‌گرفت. مستندات به این قاعده «اول‌آمده، اول‌برده» (first is first) می‌گوید.

مهم‌ترین چیزی که درباره BRC-20 باید بدانید این است که موجودی شما هیچ‌جای بیت‌کوین به شکل یک عدد ثبت نمی‌شود. زنجیره فقط همین متن‌ها را نگه می‌دارد. نرم‌افزارهایی به اسم ایندکسر (indexer) همه دستورهای ساخت و ضرب و انتقال را به ترتیب می‌خوانند و موجودی هر آدرس را از رویشان حساب می‌کنند. یعنی کیف پول یا بازاری که موجودی BRC-20 شما را نشان می‌دهد، در عمل به حساب‌وکتاب ایندکسرش تکیه کرده است.

انتقال هم دو مرحله دارد و گیج‌کننده‌ترین بخش BRC-20 همین است. فرض کنید ۱٬۰۰۰ ORDI دارید و می‌خواهید ۷۰۰ تا را بفرستید؛ این مثالی است که خود مستندات BRC-20 می‌زند:

1. اول یک اینسکریپشن `transfer` به مقدار ۷۰۰ روی آدرس خودتان ثبت می‌کنید. از این لحظه ۷۰۰ تا «آماده انتقال» است و ۳۰۰ تای دیگر «در دسترس» می‌ماند.
2. بعد همان اینسکریپشن را مثل یک NFT برای گیرنده می‌فرستید. وقتی برسد، ۷۰۰ ORDI از موجودی شما کم و به موجودی او اضافه می‌شود.

اگر وسط کار پشیمان شدید، کافی است اینسکریپشن انتقال را برای خودتان بفرستید تا آن ۷۰۰ تا به موجودی در دسترس برگردد. هر اینسکریپشن انتقال هم فقط یک بار کار می‌کند. یک قاعده دیگر هم به کارتان می‌آید: هر نماد فقط مال اولین کسی است که آن را ثبت کرده و بزرگی و کوچکی حروف هم فرقی ندارد، پس ORDI و ordi یک توکن‌اند.

رونز چه فرقی با BRC-20 دارد؟

به گزارش The Block، کیسی رادامور (Casey Rodarmor)، سازنده اوردینالز، رونز را طراحی کرد تا ساختن توکن روی بیت‌کوین کم‌دردسرتر از BRC-20 باشد. طبق مشخصات رونز، این پروتکل از بلاک ۸۴۰٬۰۰۰ فعال شد؛ یعنی همان بلاک چهارمین هاوینگ بیت‌کوین که بامداد ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ ساخته شد.

اولین فرق، جای داده است. رونز دستورهایش را در یک خروجی `OP_RETURN` می‌گذارد؛ خروجی‌ای که مخصوص نگه داشتن داده کوتاه است و هیچ‌وقت خرج نمی‌شود. به این پیام کوتاه «رونستون» (runestone) می‌گویند و هر تراکنش فقط یک رونستون می‌تواند داشته باشد. مستندات رونز سه کار اصلی را تعریف می‌کند:

• ساخت (etching): سازنده اسم، تعداد رقم اعشار، نماد و اگر بخواهد سهمی از پیش برای خودش (premine) تعیین می‌کند. می‌تواند ضرب را هم برای همه باز بگذارد و برایش سقف تعداد دفعات یا بازه‌ای از بلاک‌ها بگذارد. این مشخصات را بعداً حتی خود سازنده هم نمی‌تواند عوض کند.
• ضرب (mint): تا وقتی شرایط ضرب برقرار است، هر کسی می‌تواند با یک تراکنش مقدار ثابتی از آن رون بسازد.
• انتقال: موجودی رون‌ها مثل خود بیت‌کوین روی خروجی‌های تراکنش (UTXO) می‌نشیند. هر بار آن خروجی خرج شود، رون‌هایش هم به خروجی‌های تراکنش تازه می‌روند. دیگر لازم نیست اول یک اینسکریپشن انتقال جدا بسازید.

اسم هر رون فقط از حروف A تا Z ساخته می‌شود و بین ۱ تا ۲۶ حرف است. برای خوانایی می‌شود بین حروف نقطه گذاشت، مثل `UNCOMMON•GOODS`. اسم‌های کوتاه یک‌جا آزاد نشدند: از بلاک ۸۴۰٬۰۰۰ اسم‌های ۱۳ حرفی و بلندتر آزاد بود و از آن به بعد، در هر بازه ۱۷٬۵۰۰ بلاکی، اسم‌های یک حرف کوتاه‌تر به‌تدریج آزاد می‌شوند.

با ارتفاع بلاک‌ها در مهر ۱۴۰۵، این روزها نوبت اسم‌های پنج‌حرفی است. اسم‌های تک‌حرفی هم بین بلاک ۱٬۰۳۲٬۵۰۰ و ۱٬۰۵۰٬۰۰۰ آزاد می‌شوند، یعنی نزدیک هاوینگ بعدی.

رونز یک قاعده سخت‌گیرانه هم دارد. اگر رونستون یک تراکنش خراب یا نامعتبر باشد، رون‌هایی که وارد آن تراکنش شده‌اند می‌سوزند. مستندات به چنین رونستونی «سنوتاف» (cenotaph) می‌گوید. این قاعده را برای ارتقاهای بعدی پروتکل گذاشته‌اند، ولی نتیجه‌اش برای شما روشن است: کیف پولی که رونز را درست نمی‌شناسد، ممکن است رون‌هایتان را بسوزاند.

راه‌اندازی رونز پرسروصدا بود. به گزارش همان The Block، فقط در بلاک ۸۴۰٬۰۰۰ حدود ۲٫۴ میلیون دلار کارمزد پرداخت شد، در حالی که پاداش ثابت همان بلاک حدود ۲۰۰ هزار دلار می‌ارزید. در هفته اول، رونز بیش از ۱۳۵ میلیون دلار کارمزد به ماینرها رساند، ولی تا ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ این موج تا حد زیادی فروکش کرده بود.

فرق اینسکریپشن، BRC-20 و رونز در یک جدول

نودهای بیت‌کوین هیچ‌کدام از این سه را نمی‌شناسند و هر سه به نرم‌افزار جداگانه‌ای تکیه دارند که تراکنش‌ها را بخواند. فرقشان در این است که داده را کجای تراکنش می‌گذارند و موجودی کجا «می‌نشیند». در تصویر زیر، بخش رنگی هر کارت نشان می‌دهد آن پروتکل داده‌اش را کجای تراکنش می‌گذارد.

اوردینالز و رونز چه اثری روی کارمزد بیت‌کوین گذاشتند؟

اینسکریپشن‌ها و توکن‌ها برای جا گرفتن در بلاک با تراکنش‌های معمولی رقابت می‌کنند. فضای هر بلاک محدود است و وقتی تقاضا بالا برود، کسی زودتر جا می‌گیرد که کارمزد شبکه بیشتری بدهد. نمودار زیر سهم کارمزد از درآمد روزانه ماینرها را نشان می‌دهد؛ به سه قله‌اش نگاه کنید.

درآمد ماینرها دو بخش دارد: بیت‌کوین تازه‌ای که با هر بلاک ساخته می‌شود و کارمزد تراکنش‌ها. پیش از اوردینالز، از تیر تا دی ۱۴۰۱، کارمزد به‌طور میانگین فقط ۱٫۸ درصد این درآمد را می‌ساخت. بعد سه موج آمد:

• ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۲، دو ماه بعد از ثبت ORDI: آن روز ۶۲۸ بیت‌کوین کارمزد پرداخت شد، یعنی ۴۲٫۳ درصد درآمد ماینرها. دو روز بعد کوین‌تلگراف از قول یک تحلیلگر نوشت که توکن‌های BRC-20 با بالا بردن کارمزدها بیت‌کوین را «محاصره» کرده‌اند.
• ۲۵ آذر ۱۴۰۲: کارمزدها به ۵۶۹ بیت‌کوین و ۳۷٫۵ درصد درآمد ماینرها رسید.
• ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳، روز هاوینگ و شروع رونز: کارمزدهای آن روز ۱٬۲۰۶ بیت‌کوین شد، در حالی که فقط ۴۰۶ بیت‌کوین تازه ساخته شد. یعنی ۷۴٫۸ درصد درآمد ماینرها از کارمزد آمد (۱٬۲۰۶ تقسیم بر ۱٬۶۱۲).

این موج‌ها زود خوابیدند. میانگین سهم کارمزد در کل سال ۱۴۰۴ کمتر از ۱ درصد بود و از فروردین ۱۴۰۵ تا ۱۵ مهر از این هم پایین‌تر آمد: ۰٫۶۵ درصد. روزهای این داده به وقت گرینویچ است؛ یعنی هر روز از ساعت ۳:۳۰ بامداد به وقت ایران شروع می‌شود.

اگر فقط بیت‌کوین جابه‌جا می‌کنید، از این نمودار یک نکته ساده به کارتان می‌آید: کارمزد بیت‌کوین ثابت نیست و یک موج تازه توکن‌سازی می‌تواند در چند ساعت آن را چند برابر کند. اگر انتقالتان عجله‌ای ندارد، روزهای شلوغ صبر کنید و درست پیش از فرستادن، نرخ پیشنهادی را در ممپول (صف تراکنش‌های منتظر) یا کیف پولتان نگاه کنید.

دعوای فضای بلاک: پرداخت یا داده؟

همین قله‌ها دعوای قدیمی جامعه بیت‌کوین را داغ‌تر کرد. موافقان اوردینالز می‌گویند هر کس کارمزد بدهد حق دارد از فضای بلاک هر طور که می‌خواهد استفاده کند. مخالفان می‌گویند این داده‌ها جای تراکنش‌های پرداخت را می‌گیرند و نگه داشتن نود را سنگین‌تر می‌کنند. نمودار بالا نشان می‌دهد ماجرا برای ماینرها هم کم‌اهمیت نبود؛ روز هاوینگ، کارمزدی که گرفتند از بیت‌کوین تازه آن روز بیشتر بود.

این دعوا مرداد ۱۴۰۵ به یک انشعاب کوچک رسید. پیشنهادی به اسم BIP-110 می‌خواست ثبت این نوع داده‌ها را حدود یک سال محدود کند، ولی در آخرین دوره دوهفته‌ای فقط ۲٫۵۳ درصد بلاک‌ها علامت حمایت از آن را داشتند. نودهای طرفدارش روی زنجیره کوچکی جدا ماندند که خیلی زود عقب افتاد و شبکه اصلی بی‌وقفه کارش را ادامه داد. ماجرای کاملش را در هارد فورک و سافت فورک نوشته‌ایم.

اینسکریپشن و رون را در چه کیف پولی نگه داریم؟

اینسکریپشن روی یک ساتوشی و رون روی یک خروجی تراکنش نشسته است. پس کیف پولی لازم دارید که این‌ها را بشناسد. کیف پول معمولی بیت‌کوین فقط مبلغ آن خروجی را می‌بیند. مثلاً اینسکریپشن ساخت ORDI روی خروجی‌ای به ارزش ۱۰ هزار ساتوشی نشسته است و کیف پول معمولی این خروجی را با بقیه ساتوشی‌ها یکی می‌داند.

چنین کیف پولی ممکن است آن ساتوشی‌ها را مثل بیت‌کوین معمولی خرج کند یا حتی به‌عنوان کارمزد به ماینر بدهد. مستندات اوردینالز هم «از دست رفتن در کارمزد» را یکی از اتفاق‌هایی می‌داند که ممکن است برای یک اینسکریپشن بیفتد.

در رونز خطر کمی فرق دارد. طبق مستندات، اگر تراکنشی خروجیِ دارای رون را خرج کند و تکلیف آن رون‌ها را مشخص نکند، رون‌ها به اولین خروجی معمولی تراکنش می‌روند. اگر آن خروجی مال گیرنده یک پرداخت معمولی باشد، رون‌ها هم به او می‌رسند. تراکنشی هم که رونستونش خراب باشد، همان‌طور که گفتیم، رون‌ها را می‌سوزاند.

قبل از گرفتن یا فرستادن اینسکریپشن، BRC-20 یا رون، این فهرست را مرور کنید:

• کیف پول: کیف پولتان باید به‌روشنی بگوید از اوردینالز، BRC-20 یا رونز پشتیبانی می‌کند و این دارایی‌ها را جدا از بیت‌کوین معمولی نشان دهد.
• آدرس: اگر کیف پولتان برای این دارایی‌ها آدرس جدایی دارد، همان را بدهید، نه آدرس پرداخت معمولی‌تان را. این آدرس معمولاً تپروت است و با `bc1p` شروع می‌شود.
• خرج کردن بیت‌کوین: از آدرسی که اینسکریپشن یا رون دارد، با کیف پولی که این‌ها را نمی‌شناسد بیت‌کوین خرج نکنید.
• بازیابی کیف پول: اگر عبارت بازیابی را در کیف پولی وارد کنید که اوردینالز را نمی‌شناسد، دارایی‌ها سر جایشان می‌مانند، ولی آن کیف پول یا نمی‌بیندشان یا ممکن است مثل بیت‌کوین معمولی خرجشان کند.
• سرویس واسط: مستندات BRC-20 هشدار می‌دهد بعضی سرویس‌ها اینسکریپشن را اول روی آدرس خودشان ثبت می‌کنند و بعد برای مشتری می‌فرستند. در این حالت موجودی BRC-20 پیش همان سرویس می‌ماند.
• نماد: در BRC-20 فقط اولین ثبت هر نماد معتبر است. نماد را حرف‌به‌حرف چک کنید تا توکنی با نماد شبیه را به‌جای توکن اصلی نگیرید.
• آزمایش: بار اول یک مقدار کم بفرستید و بعد از رسیدنش بقیه را.

اگر فقط می‌خواهید ORDI داشته باشید و نمی‌خواهید درگیر اینسکریپشن و کیف پول اوردینالز شوید، خرید در صرافی ساده‌تر است. در سواپ‌ولت می‌توانید از صفحه خرید ORDI بخرید و قیمت و مشخصاتش را در صفحه ORDI ببینید. در این حالت ORDI به شکل موجودی در حساب صرافی‌تان می‌ماند و دیگر لازم نیست با ایندکسر و انتقال دومرحله‌ای سروکار داشته باشید.

خرید با تومان احراز هویت سطح متوسط می‌خواهد، ولی تبدیل از ارزهای دیگر مثل تتر به آن نیازی ندارد. کارمزدها را در صفحه کارمزد ببینید. اگر بعداً خواستید ORDI را به کیف پول خودتان ببرید، اول مطمئن شوید کیف پولتان از شبکه‌ای که صفحه برداشت نشان می‌دهد پشتیبانی می‌کند و بار اول مبلغ کمی بفرستید.

ریسک‌های اوردینالز، BRC-20 و رونز

ORDI و توکن‌های رونز، مثل بیشتر توکن‌های تازه، نوسان شدید دارند و این نوشته پیشنهاد خرید هیچ‌کدام نیست. چند ریسک هم مخصوص همین دنیاست:

• نقدشوندگی: اینکه توکن یا اینسکریپشنی ساخته شده، به این معنی نیست که خریداری هم دارد. پیش از خرید ببینید واقعاً کسی آن را معامله می‌کند یا نه.
• قواعد متغیر: قواعد BRC-20 در طول زمان عوض شده است؛ مثلاً از بلاک ۸۳۷٬۰۹۰ نمادهای پنج‌حرفی و ضرب ویژه سازنده (self mint) اضافه شد. ایندکسرها باید با این تغییرها هماهنگ بمانند تا موجودی‌ها درست حساب شود.
• کارمزد: در روزهای شلوغ، هزینه ثبت یا ضرب می‌تواند از ارزش خود توکنی که می‌سازید بیشتر شود.
• امضا در بازارها: پیش از امضای هر تراکنشی که یک بازار اوردینالز جلویتان می‌گذارد، ببینید دقیقاً چه چیزی از کیف پولتان خارج می‌شود.