NFT چیست و هنوز کاربردی دارد؟

NFT (Non-Fungible Token) یا «توکن غیرمثلی» یک توکن یکتا روی بلاکچین است که ثبت می‌کند یک چیز مشخص، مثلاً یک تصویر، یک بلیت یا یک نام کاربری، مال کدام کیف پول است. هر NFT شماره و مشخصات خودش را دارد و با هیچ NFT دیگری عوض نمی‌شود؛ برعکس یک تتر یا یک بیت‌کوین که با هر تتر و بیت‌کوین دیگری فرقی ندارد.

مهم‌ترین نکته‌ای که باید از همین اول بدانید این است: وقتی NFT می‌خرید، صاحب یک رکورد روی بلاکچین می‌شوید، نه لزوماً صاحب خود فایل یا حق کپی‌رایت آن. تصویر یک NFT را هر کسی می‌تواند ببیند و ذخیره کند. چیزی که فقط مال شماست این است که بلاکچین اسم کیف پول شما را جلوی آن شماره نوشته است.

حالا آیا NFT هنوز به کاری می‌آید؟ موج خرید و فروش تصویرهای میلیون‌دلاری که سال ۱۴۰۰ همه‌جا بود فروکش کرده و قیمت بیشتر آن مجموعه‌ها هیچ‌وقت به روزهای اوج برنگشت. ولی خود فناوری کنار نرفته و بی‌سروصدا جاهای دیگری به کار می‌رود: نام‌های کاربری و گیفت‌های کلکسیونی تلگرام، دامنه‌های بلاکچینی مثل ENS، گواهی و بلیت، و آیتم‌های بازی. خلاصه اینکه NFT به‌عنوان «سند دیجیتال» زنده است، ولی به‌عنوان راه پولدار شدن سریع نه.

مثلی و غیرمثلی یعنی چه؟

یک اسکناس صد هزار تومانی را با هر اسکناس صد هزار تومانی دیگری عوض کنید، چیزی از دست نداده‌اید. به این می‌گویند «مثلی» (Fungible): هر واحدش دقیقاً هم‌ارزش واحد دیگر است. تتر، بیت‌کوین و بیشتر رمزارزها همین‌طورند.

حالا بلیت یک کنسرت را در نظر بگیرید که روی آن ردیف و شماره صندلی نوشته شده است. بلیت ردیف اول با بلیت ردیف آخر یکی نیست، حتی اگر هر دو مال یک کنسرت باشند. سند یک آپارتمان هم همین‌طور است. این‌ها «غیرمثلی»اند: هر کدام هویت خودش را دارد.

NFT نسخه دیجیتال همین بلیت یا سند است. اتریوم در صفحه معرفی NFT آن را توکنی تعریف می‌کند که «تک‌به‌تک یکتاست» و مالکیتش روی بلاکچین برای همه قابل دیدن است. همین یکتایی است که اجازه می‌دهد با NFT مالکیت یک اثر هنری، یک کلکسیون، یک بلیت یا حتی یک دامنه اینترنتی را ثبت کرد.

NFT دقیقاً چطور کار می‌کند؟

پشت هر مجموعه NFT یک قرارداد هوشمند هست؛ برنامه‌ای که روی بلاکچین اجرا می‌شود و یک دفتر ساده نگه می‌دارد: کدام شماره مال کدام آدرس است. روی اتریوم، رایج‌ترین قالب این دفتر استاندارد ERC-721 است که بهمن ۱۳۹۶ پیشنهاد شد و حالا نسخه نهایی‌اش استفاده می‌شود. طبق همین استاندارد، هر NFT یک شماره (tokenId) دارد که تا قرارداد هست عوض نمی‌شود، و ترکیب «آدرس قرارداد + شماره توکن» آن را در کل شبکه یکتا می‌کند.

یعنی وقتی می‌گویید «من NFT شماره ۴۸۲۱ فلان مجموعه را دارم»، دقیقاً این معنی را می‌دهد: در قرارداد آن مجموعه، جلوی شماره ۴۸۲۱ آدرس کیف پول شما ثبت شده است. فروختن یا هدیه دادن NFT هم یعنی به‌جای آدرس شما، آدرس صاحب تازه جلوی همین شماره ثبت شود. این کار با یک تراکنش عادی بلاکچین انجام می‌شود و کارمزد شبکه دارد.

چند اصطلاح که زیاد می‌شنوید:

• مینت (Mint): ساختن NFT برای اولین بار؛ یعنی قرارداد یک شماره تازه می‌سازد و آن را به آدرس اولین صاحبش می‌دهد.
• متادیتا (Metadata): مشخصات NFT، مثل اسم، توضیح و لینک تصویر. استاندارد ERC-721 برای این کار تابعی به اسم `tokenURI` دارد که فقط یک آدرس برمی‌گرداند؛ خود مشخصات در فایلی است که این آدرس به آن اشاره می‌کند.
• ERC-1155: استاندارد دیگری در اتریوم که در یک قرارداد هم توکن مثلی نگه می‌دارد و هم غیرمثلی؛ برای بازی‌هایی که هم سکه دارند و هم شمشیر یکتا به‌صرفه‌تر است.

NFT فقط مال اتریوم نیست. سولانا، شبکه TON، BNB Chain، پالیگان و خیلی شبکه‌های دیگر هم NFT دارند، هر کدام با استاندارد خودشان. NFT هر شبکه فقط روی همان شبکه معنی دارد و نمی‌شود آن را مثل تتر به شبکه دیگری فرستاد.

با خرید NFT دقیقاً صاحب چه چیزی می‌شوید؟

اینجا جایی است که بیشتر سوءتفاهم‌ها شکل می‌گیرد. هر NFT را می‌شود سه لایه دید و فقط یکی از آن‌ها واقعاً روی بلاکچین است:

یک مثال: پشت NFT شماره ۴۸۲۱ چه خبر است؟

فرض کنید NFT شماره ۴۸۲۱ از مجموعه‌ای خیالی به اسم «گربه‌های پیکسلی» را خریده‌اید. اگر از قرارداد این مجموعه بپرسید «شماره ۴۸۲۱ مال کیست؟»، آدرس کیف پول شما را جواب می‌دهد. تا اینجا همه‌چیز روی بلاکچین است و کسی نمی‌تواند عوضش کند.

حالا اگر بپرسید «شماره ۴۸۲۱ چه شکلی است؟»، قرارداد فقط یک آدرس به شما می‌دهد، مثلاً `https://api.pixelcats.example/4821`. پشت این آدرس فایلی هست که اسم و توضیح NFT را نوشته و یک لینک دیگر برای تصویر دارد. هر دوی این فایل‌ها روی سرور سازنده‌اند. اگر سازنده پروژه را رها کند و هزینه سرور را ندهد، تصویر گربه شما دیگر باز نمی‌شود، با اینکه توکنش هنوز در کیف پولتان است. سازنده‌ای که به سرور دسترسی دارد حتی می‌تواند تصویر را عوض کند.

به همین دلیل راهنمای IPFS برای داده‌های NFT توصیه می‌کند لینک NFT به شکل `ipfs://` و بر پایه آدرس محتوا نوشته شود؛ آدرسی که از خود محتوای فایل ساخته می‌شود و اگر فایل عوض شود، آدرسش هم عوض می‌شود. همان راهنما یادآوری می‌کند که لینک‌های معمولی گیت‌وی با خاموش شدن سرورشان از کار می‌افتند. بعضی پروژه‌ها هم کل تصویر را روی خود بلاکچین گذاشته‌اند. مثلاً لاروا لبز می‌گوید تصویر هر ۱۰ هزار کریپتوپانک روی بلاکچین است و اثر انگشت فایل اصلی‌شان هم در قرارداد ثبت شده است.

لایه سوم، یعنی حق استفاده از اثر، از همه کمتر دیده می‌شود. دفتر کپی‌رایت آمریکا و اداره ثبت اختراع و علائم تجاری این کشور در گزارش مشترکی که اسفند ۱۴۰۲ به کنگره دادند به این نتیجه رسیدند که برای NFT قانون تازه‌ای لازم نیست و همان قوانین مالکیت فکری قبلی درباره‌اش اجرا می‌شود. در همین گزارش آمده که خیلی از خریداران و فروشندگان NFT اصلاً نمی‌دانند با این معامله چه حقوقی جابه‌جا می‌شود. سایت اتریوم هم یادآوری می‌کند که سازنده اثر می‌تواند حقوق اثرش را برای خودش نگه دارد. پس اسکرین‌شات گرفتن از یک NFT آن را از صاحبش نمی‌گیرد، و خریدن NFT هم به شما اجازه نمی‌دهد آن تصویر را روی تی‌شرت چاپ کنید و بفروشید، مگر شرایط پروژه این حق را داده باشد. بعضی مجموعه‌ها این حق را می‌دهند و خیلی‌ها نه؛ تنها راه فهمیدنش خواندن صفحه شرایط خود پروژه است.

از کریپتوپانک تا ۶۹ میلیون دلار: بازار NFT چه شد؟

یکی از اولین پروژه‌های شبیه NFT امروزی، کریپتوپانک‌ها بودند: ۱۰ هزار چهره پیکسلی که سال ۱۳۹۶ روی اتریوم ساخته شدند و هر کس کیف پول اتریوم داشت می‌توانست یکی را مجانی بردارد. لاروا لبز، سازنده‌شان، می‌گوید آن موقع هنوز اصطلاح NFT وجود نداشت و قرارداد را با دستکاری استاندارد توکن‌های مثلی ساختند. چند ماه بعد استاندارد ERC-721 پیشنهاد شد.

ولی NFT سال ۱۳۹۹ به تیتر خبرها رسید، وقتی حراجی کریستیز اثری از هنرمند دیجیتالی به اسم بیپل (Beeple) را به حراج گذاشت که چیزی جز یک NFT و یک فایل تصویری نبود؛ کلاژی از ۵ هزار طرحی که او ۵ هزار روز پشت سر هم کشیده بود. صفحه همین اثر در سایت کریستیز نشان می‌دهد پیشنهادها از ۱۰۰ دلار شروع شد و خریدار می‌توانست با اتر پول بدهد. حراج ۲۱ اسفند ۱۳۹۹ با قیمت ۶۹ میلیون و ۳۴۶ هزار و ۲۵۰ دلار تمام شد. کریستیز در اطلاعیه‌اش نوشت این اولین اثر کاملاً دیجیتال و مبتنی بر NFT است که یک حراجی بزرگ فروخته، و این قیمت تا آن روز سومین رقم بالای حراج برای اثر یک هنرمند زنده بوده است.

بعد از آن، سال ۱۴۰۰ سال جنون NFT بود. مجموعه‌های تصویر پروفایل، از میمون‌ها تا گربه‌ها و پانک‌ها، هر روز ساخته می‌شدند و خیلی‌ها فقط به این امید می‌خریدند که هفته بعد گران‌تر بفروشند. این هیجان دوام نیاورد. با ریزش کلی بازار رمزارز در ۱۴۰۱، خریداران تازه دیگر نیامدند و قیمت بیشتر مجموعه‌ها هیچ‌وقت به اوج آن روزها برنگشت.

دلیلش ساده است: ارزش بیشتر آن تصویرها فقط به این بود که نفر بعدی گران‌تر بخرد؛ همان منطقی که در میم‌کوین‌ها هم می‌بینید. وقتی خریدار تازه نیامد، چیزی نماند که قیمت را نگه دارد. NFTهایی دوام آوردند که یا ارزش تاریخی و هنری پیدا کرده بودند، مثل خود کریپتوپانک‌ها، یا یک کاربرد واقعی پشتشان بود.

پس هنوز کاربردی دارد؟ جاهایی که NFT واقعاً به کار می‌رود

اگر NFT را فقط «عکس گران» ببینید، جوابتان منفی است. ولی اگر آن را «سند دیجیتالی که بدون واسطه دست‌به‌دست می‌شود» ببینید، هنوز جاهایی هست که کار می‌کند:

نام کاربری، شماره و گیفت تلگرام

نزدیک‌ترین NFT به زندگی روزمره کاربر ایرانی احتمالاً همین است. تلگرام ۱۴ آبان ۱۴۰۱ اعلام کرد که نام‌های کاربری کلکسیونی روی بلاکچین TON ثبت می‌شوند و در پلتفرمی به اسم Fragment خرید و فروش می‌شوند. خود Fragment توضیح می‌دهد که هر آیتم کلکسیونی، چه نام کاربری و چه شماره مجازی، برای همیشه روی بلاکچین عمومی TON به‌عنوان دارایی صاحبش ثبت می‌شود. بعد از خرید، این دارایی به کیف پول TON خریدار منتقل می‌شود و او می‌تواند آن را به حساب، کانال یا گروهش وصل کند، بفروشد یا به کیف پول دیگری بفرستد.

گیفت‌های تلگرام هم همین مسیر را رفته‌اند. طبق سایت رسمی TON، گیفت‌های تلگرام را می‌شود به NFT روی شبکه TON تبدیل کرد و بیرون از تلگرام به حراج گذاشت و فروخت، در حالی که مالکیتشان روی بلاکچین ثبت است. اگر با خود این شبکه آشنا نیستید، TON چیست را بخوانید.

دامنه بلاکچینی

سرویس نام اتریوم (ENS) به‌جای آدرس طولانی `0x...` یک اسم خوانا مثل `ethereum.eth` می‌دهد که با NFT ثبت می‌شود. خود سایت اتریوم چنین دامنه‌ای دارد و توضیح می‌دهد که برخلاف دامنه `.org` که دست یک شرکت ثبت دامنه است، این یکی روی خود اتریوم ثبت شده و صاحبش آن را مدیریت می‌کند. فایده عملی‌اش این است که می‌شود به‌جای یک رشته طولانی، به یک اسم پول فرستاد؛ البته باز هم باید مطمئن شوید اسم را درست نوشته‌اید.

گواهی، بلیت و عضویت

اتریوم در فهرست کاربردهای NFT از گواهی حضور در یک رویداد، مدرک گذراندن دوره، بلیت و دسترسی به محتوای خاص اسم می‌برد و خودش هم به کسانی که در سایتش مشارکت کرده‌اند NFT یادگاری می‌دهد. منطقش ساده است: سندی که جعل نمی‌شود و هر کس بخواهد می‌تواند درستی‌اش را روی بلاکچین ببیند.

آیتم بازی و وثیقه وام

بازی‌ها هم از قدیم سراغ NFT رفته‌اند: شمشیر یا شخصیتی که واقعاً مال بازیکن است و می‌شود بیرون از بازی فروختش. استاندارد ERC-1155 که بالاتر گفتیم برای همین جور کاربردها به‌صرفه است. در بعضی اپ‌های دیفای هم می‌شود NFT را وثیقه وام گذاشت، هرچند معمولاً فقط NFTهایی را وثیقه قبول می‌کنند که بازار فعالی دارند.

پس جواب صادقانه این است: NFT به‌عنوان ابزاری برای ثبت مالکیت یک چیز دیجیتال یکتا زنده است و خیلی وقت‌ها بی‌آنکه اسمش را بیاورند از آن استفاده می‌کنند. ولی خرید یک تصویر به امید چند برابر شدن قیمتش، امروز بیشتر شبیه بلیت بخت‌آزمایی است تا سرمایه‌گذاری.

خطرهایی که باید بشناسید

• نقدشوندگی کم. قیمت کف (Floor Price) یعنی ارزان‌ترین قیمتی که کسی برای فروش آگهی کرده، نه قیمتی که حتماً کسی حاضر است بپردازد. در خیلی از مجموعه‌ها روزها و هفته‌ها هیچ معامله‌ای انجام نمی‌شود و فروختن NFT به قیمت دلخواه عملاً ممکن نیست.
• مجموعه‌های تقلبی. استاندارد ERC-721 خودش صریحاً می‌گوید هر قراردادی می‌تواند همان اسم و نماد قرارداد اصلی را برای خودش بگذارد. یعنی اسم مجموعه هیچ چیزی را ثابت نمی‌کند؛ فقط آدرس قرارداد معتبر است.
• امضاهای خطرناک. در استاندارد NFT تابعی به اسم `setApprovalForAll` هست که به یک آدرس دیگر اجازه می‌دهد همه NFTهای شما در یک مجموعه را جابه‌جا کند. طبق Revoke.cash بیشتر بازارهای NFT برای فروش از همین اجازه نامحدود استفاده می‌کنند، و سایت‌های جعلی «مینت رایگان» یا «ایردراپ» هم با گرفتن همین یک امضا کیف پول را خالی می‌کنند. شرکت امنیتی Scam Sniffer در گزارش سال ۲۰۲۴ خود خسارت این نوع فیشینگ را در آن سال حدود ۴۹۴ میلیون دلار تخمین زده است. نمونه‌های رایج این کلاهبرداری‌ها را در ۱۰ کلاهبرداری رایج ارز دیجیتال توضیح داده‌ایم.
• NFTهای ناخواسته. گاهی NFTهایی به کیف پولتان می‌آید که خودتان نخریده‌اید و رویشان لینک یک سایت نوشته شده است. سایت اتریوم این را یکی از کلاهبرداری‌های رایج می‌داند: شما را به سایتی می‌فرستند تا «جایزه» را بگیرید و آنجا از شما امضایی می‌خواهند که دارایی‌تان را می‌برد. به آن لینک‌ها سر نزنید و با آن NFT کاری نکنید.
• کارمزد. خرید، فروش و حتی انتقال NFT تراکنش بلاکچینی است و کارمزد دارد. روی اتریوم وقتی شبکه شلوغ است این کارمزد می‌تواند از قیمت یک NFT ارزان بیشتر شود؛ دلیلش را در چرا کارمزد اتریوم زیاد می‌شود توضیح داده‌ایم.

قبل از خرید NFT این شش سؤال را از خودتان بپرسید

1. چرا می‌خرمش؟ اگر کاربردی دارد (نام کاربری، دامنه، بلیت، آیتم بازی که واقعاً بازی‌اش می‌کنید)، ارزشش به همان کاربرد است. اگر فقط به امید گران‌تر فروختن می‌خرید، با پولی وارد شوید که از دست دادن کاملش زندگی‌تان را به هم نمی‌ریزد.
2. آدرس قرارداد را از کجا آورده‌ام؟ آدرس را از سایت یا شبکه‌های رسمی خود پروژه بردارید و با آدرسی که بازار نشان می‌دهد مقایسه کنید. اسم و تصویر مجموعه ملاک نیست.
3. فایلش کجاست؟ در جزئیات NFT ببینید لینک متادیتا با `ipfs://` شروع می‌شود، روی خود بلاکچین است، یا به سرور معمولی سازنده می‌رود. حالت آخر یعنی ماندگاری تصویر به ماندن سازنده بستگی دارد.
4. چه حقی به من می‌دهد؟ صفحه شرایط استفاده پروژه را پیدا کنید. اگر چیزی درباره حق استفاده تجاری ننوشته، فرض کنید ندارید.
5. اگر فردا بخواهم بفروشم، کسی هست؟ به‌جای قیمت کف، تعداد معامله‌های واقعی هفته‌های اخیر را ببینید.
6. در چه کیف پولی نگهش می‌دارم؟ برای وصل شدن به بازارهای NFT یک کیف پول جدا با موجودی کم بسازید و دارایی اصلی‌تان را در آن نگذارید. اگر روی یک سایت پنجره امضا باز شد و نفهمیدید چه اجازه‌ای می‌دهید، امضا نکنید.

NFT را چطور می‌خرند و کجا نگه می‌دارند؟

NFT در کیف پول شخصی نگه داشته می‌شود، همان کیف پولی که کلید خصوصی‌اش دست خودتان است. اگر هنوز با این نوع کیف پول آشنا نیستید، اول کیف پول ارز دیجیتال چیست را بخوانید. روند کلی این است:

1. یک کیف پول شخصی بسازید که شبکه آن NFT را پشتیبانی کند. برای NFTهای تلگرام، Fragment کیف پول‌هایی مثل Tonkeeper و MyTonWallet را پیشنهاد می‌کند؛ برای اتریوم و سولانا، ساخت و پشتیبان‌گیری کیف پول را در آموزش نصب تراست ولت قدم‌به‌قدم گفته‌ایم. عبارت بازیابی را روی کاغذ بنویسید و جایی امن نگه دارید.
2. ارز همان شبکه را بخرید: اتریوم برای NFTهای اتریوم، سولانا برای سولانا و گرام، ارز شبکه TON که قبلاً تون‌کوین نام داشت، برای تلگرام. این ارزها را می‌توانید با تومان در سواپ‌ولت بخرید و به آدرس کیف پول شخصی‌تان برداشت کنید؛ شبکه برداشت باید همان شبکه NFT باشد.
3. کیف پول را به بازار NFT همان شبکه وصل کنید، NFT را با آدرس قرارداد درستش پیدا کنید و خرید را تأیید کنید. NFT مستقیم به همان کیف پول می‌آید.

یک اشتباه رایج هم هست: در فهرست ارزهای صرافی‌ها، از جمله سواپ‌ولت، توکنی به اسم ایپ ان‌اف‌تی (APENFT) با نماد NFT می‌بینید. این توکن خودش NFT نیست؛ یک توکن معمولی و مثلی روی شبکه ترون است که هر واحدش با واحد دیگر فرقی ندارد. خریدنش یعنی خرید یک رمزارز، نه یک اثر یا کلکسیون.