TON چیست؟ راهنمای ساده شبکه The Open Network

TON (The Open Network) یک بلاکچین عمومی لایه ۱ است؛ یعنی شبکه‌ای مستقل مثل اتریوم یا ترون، نه توکنی روی شبکه‌ای دیگر. ایده و طراحی اولیه‌اش از تیم تلگرام آمد، اما تلگرام در سال ۱۳۹۹ (۲۰۲۰) از پروژه کنار کشید و از آن به بعد جامعه توسعه‌دهندگان و بنیاد TON آن را جلو برده‌اند. ارز اصلی این شبکه گرام (GRAM) است که تا خرداد ۱۴۰۵ «تون‌کوین» نام داشت و کارمزد همه کارهای شبکه با آن پرداخت می‌شود.

اگر اسم TON را کنار تتر، کیف پول تلگرام یا مینی‌اپ‌های تلگرام دیده‌اید، همه به همین شبکه برمی‌گردند. در ادامه می‌بینید TON از کجا آمد، چطور کار می‌کند و برای یک کاربر معمولی کجا به کار می‌آید.

TON در یک نگاه

TON از کجا آمد؟

داستان TON کمی پیچیده‌تر از بیشتر شبکه‌هاست و دانستنش جلوی چند سوءتفاهم رایج را می‌گیرد.

• زمستان ۱۳۹۶ (سال ۲۰۱۸): تلگرام برای ساخت شبکه‌ای به اسم Telegram Open Network، توکنی به نام «گرام» را در فروش خصوصی عرضه کرد و حدود ۱.۷ میلیارد دلار جمع کرد. طراحی فنی شبکه را نیکولای دورف، هم‌بنیان‌گذار تلگرام، در وایت‌پیپر TON نوشته بود.
• ۱۹ مهر ۱۳۹۸: کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) از تلگرام شکایت کرد و فروش گرام را عرضه ثبت‌نشده اوراق بهادار دانست. در فروردین ۱۳۹۹ دادگاه تحویل گرام به خریداران را متوقف کرد.
• ۶ تیر ۱۳۹۹: تلگرام با SEC توافق کرد که بیش از ۱.۲ میلیارد دلار به سرمایه‌گذاران برگرداند و ۱۸.۵ میلیون دلار جریمه بپردازد. تلگرام پروژه را کنار گذاشت.
• بعد از آن: کد شبکه متن‌باز بود و جامعه توسعه‌دهندگان کار را ادامه داد. اسم پروژه به The Open Network تغییر کرد تا مستقل بودنش از تلگرام روشن باشد و ارز شبکه «تون‌کوین» نام گرفت.
• شهریور ۱۴۰۲: تلگرام TON را شریک زیرساخت Web3 خود کرد و کیف پولی مبتنی بر TON را به اپ رسمی اضافه کرد.
• ۲ بهمن ۱۴۰۳: بنیاد TON اعلام کرد TON تنها بلاکچین مینی‌اپ‌های تلگرام می‌شود و مینی‌اپ‌هایی که از شبکه دیگری استفاده می‌کنند باید تا ۳ اسفند ۱۴۰۳ مهاجرت کنند.
• ۲۵ خرداد ۱۴۰۵: بعد از رأی‌گیری جامعه، نام ارز اصلی شبکه از تون‌کوین به گرام برگشت. جزئیات این تغییر را در مقاله تغییر نام تون‌کوین به گرام نوشته‌ایم.

پس TON امروز نه «ارز تلگرام» است و نه کاملاً بی‌ربط به آن. تلگرام بزرگ‌ترین شریک و درگاه ورود کاربران به TON است، ولی شبکه را شرکت تلگرام اداره نمی‌کند.

TON چطور کار می‌کند؟

بلاکچینی که خودش را تقسیم می‌کند

بیشتر بلاکچین‌ها یک زنجیره واحد دارند و همه تراکنش‌ها در صف همان زنجیره می‌ایستند. TON از چند زنجیره تشکیل شده است:

• مسترچین (Masterchain): تنظیمات کلی شبکه و قراردادهای سیستمی، مثل قرارداد انتخاب اعتبارسنج‌ها، روی این زنجیره است. استفاده از آن گران‌تر است تا ترافیک عادی واردش نشود.
• بیس‌چین (Basechain): تقریباً همه حساب‌ها، کیف پول‌ها و قراردادهای کاربران اینجا هستند.
• شاردها: بیس‌چین بسته به بار شبکه به تکه‌هایی به نام شارد تقسیم می‌شود و هر شارد در عمل یک بلاکچین جداست. وقتی ترافیک بالا برود، تعداد شاردها بیشتر می‌شود و وقتی کم شود، دوباره ادغام می‌شوند.

به این کار «شاردینگ پویا» می‌گویند. برای شما به‌عنوان کاربر، نتیجه‌اش این است که ازدحام یک برنامه پرطرفدار لازم نیست همه شبکه را کند کند. فقط ممکن است پیام‌هایی که بین شاردها جابه‌جا می‌شوند کمی دیرتر برسند.

چه کسی بلاک‌ها را تأیید می‌کند؟

TON از اثبات سهام استفاده می‌کند. اعتبارسنج‌ها (Validator) مقداری گرام را به‌عنوان وثیقه قفل می‌کنند و قرارداد هوشمندی به نام Elector در هر دوره آن‌ها را بر اساس مقدار وثیقه انتخاب می‌کند. اگر اعتبارسنجی تخلف کند و بقیه اعتبارسنج‌ها شکایت را تأیید کنند، بخشی از وثیقه‌اش جریمه می‌شود. پاداش اعتبارسنج‌ها از کارمزد تراکنش‌ها و پاداش بلاک می‌آید.

طبق مستندات TON، رسیدن به توافق روی یک بلاک معمولاً کمتر از یک ثانیه طول می‌کشد. این عدد زمان نهایی شدن تراکنش در خود شبکه است؛ زمانی که یک صرافی یا اپ واریز را به حسابتان اضافه می‌کند می‌تواند بیشتر باشد.

کیف پول در TON هم یک قرارداد هوشمند است

این نکته TON را از بیت‌کوین و اتریوم متمایز می‌کند. در TON هر کیف پول در واقع یک قرارداد هوشمند کوچک است که امضای شما را بررسی می‌کند و بعد دستور انتقال را اجرا می‌کند. کلید خصوصی معمولاً از یک عبارت بازیابی ۲۴ کلمه‌ای ساخته می‌شود.

دو نتیجه عملی دارد:

1. آدرس جدید تا وقتی گرام دریافت نکند فعال نمی‌شود. برای ساختن قرارداد کیف پول روی شبکه، اول باید کسی (مثلاً یک صرافی) به آن آدرس گرام بفرستد. بعد اولین تراکنش خروجی شما قرارداد را روی شبکه مستقر می‌کند.
2. آدرس‌ها چند شکل دارند. یک آدرس را می‌شود به شکل خام (با `0:` در ابتدا) یا شکل کاربرپسند ۴۸ کاراکتری که معمولاً با `UQ` یا `EQ` شروع می‌شود نشان داد. توضیح فرق این دو را در بخش پرسش‌های مقاله تتر روی TON آورده‌ایم. اگر اپی آدرسی با حرف دیگر به شما داد، قبل از ارسال مبلغ زیاد بپرسید مربوط به کدام شبکه است؛ آدرس‌های شبکه آزمایشی شکل متفاوتی دارند.

گرام در شبکه TON چه کاری می‌کند؟

گرام برای سه چیز پول می‌دهد: اجرای قراردادهای هوشمند، نگهداری داده روی شبکه و ترافیک پیام‌ها. قسمت دوم در بیشتر شبکه‌ها وجود ندارد. در TON هر حساب به‌مرور کمی کارمزد نگهداری بدهکار می‌شود و اگر حسابی موجودی کافی نداشته باشد و بدهی‌اش زیاد شود، ابتدا مسدود و در نهایت حذف می‌شود. برای کیف پول‌های معمولی این مبلغ بسیار کوچک است، ولی دلیل خوبی است که کیف پولی را با موجودی صفر و مدت‌ها بلااستفاده رها نکنید.

همین گرام برای ارسال توکن‌ها هم لازم است. اگر از کیف پول شخصی تتر روی TON بفرستید، کارمزد را با گرام می‌دهید، نه با خود تتر (مگر اپ شما قابلیت پرداخت کارمزد با توکن را داشته باشد). مقدار کارمزد عدد ثابتی ندارد و به نوع تراکنش و تنظیمات شبکه بستگی دارد؛ اپ کیف پول پیش از تأیید آن را نشانتان می‌دهد. توضیح کلی کارمزدها را در مقاله کارمزد انتقال تتر ببینید.

استیکینگ گرام

حداقل وثیقه فنی برای اعتبارسنج شدن در TON ۳۰۰ هزار گرام است و در عمل بیشتر از این لازم است. کاربر معمولی به‌جای آن از طریق استخرهای استیکینگ یا «استیکینگ نقدشونده» گرامش را در اختیار اعتبارسنج‌ها می‌گذارد و سهمی از پاداش می‌گیرد. این کار ریسک قرارداد هوشمند، ریسک جریمه اعتبارسنج و ریسک تغییر قیمت گرام را دارد و بازدهی تضمین‌شده‌ای در کار نیست.

روی TON چه چیزهایی ساخته شده است؟

• جتون‌ها: توکن‌های TON را «جتون» (Jetton) می‌گویند. شناخته‌شده‌ترینش تتر روی شبکه TON است که شرکت تتر از فروردین ۱۴۰۳ مستقیم روی این شبکه صادر می‌کند. هر کسی می‌تواند جتونی با همان اسم و آیکون بسازد، پس اصل بودن توکن را از آدرس قرارداد تشخیص دهید، نه از اسمش.
• NFTها: دارایی‌های یکتا مثل هدیه‌های تلگرام. طبق سایت TON، هدیه‌های تلگرام را می‌شود به NFT روی TON تبدیل کرد و بیرون از تلگرام معامله کرد.
• مینی‌اپ‌های تلگرام: برنامه‌هایی که داخل تلگرام باز می‌شوند. این برنامه‌ها با پروتکلی به نام TON Connect به کیف پول شما وصل می‌شوند. TON Connect برای برنامه درخواست تراکنش می‌فرستد و شما داخل کیف پول تأییدش می‌کنید؛ کلید خصوصی به برنامه داده نمی‌شود.
• کیف پول‌ها: هم کیف پول داخل تلگرام و هم اپ‌های مستقل کیف پول که از TON پشتیبانی می‌کنند. فرق کیف پول‌های داخل تلگرام را در مقاله کیف پول تلگرام توضیح داده‌ایم.

کدام بخش TON به کار شما می‌آید؟

بیشتر کاربران ایرانی فقط با یکی دو بخش از TON سروکار دارند. این جدول کمک می‌کند ببینید برای کارتان به چه چیزی نیاز دارید:

برای موضوع کامنت واریز، مقاله Memo در انتقال ارز دیجیتال را بخوانید. اگر اولین بار است از شبکه TON استفاده می‌کنید، اول مبلغ کمی بفرستید و بعد از رسیدنش بقیه را منتقل کنید.

ریسک‌ها و اشتباه‌های رایج

TON با TRON یکی نیست

اسم‌ها شبیه‌اند، ولی TON و ترون (TRON) دو شبکه کاملاً جدا هستند. تتر TRC20 روی ترون است و تتر TON روی The Open Network. اگر در صرافی یا کیف پول شبکه را اشتباه انتخاب کنید، انتقال ممکن است نرسد یا برگرداندنش سخت شود. در مقاله انتخاب اشتباه شبکه توضیح داده‌ایم در این حالت چه باید کرد.

توکن جعلی و پیام‌های «مهاجرت»

چون ساختن جتون آزاد است، توکن‌هایی با اسم تتر یا گرام ولی بی‌ارزش در کیف پول‌ها پیدا می‌شوند. بعد از تغییر نام تون‌کوین هم پیام‌هایی پخش شد که از کاربران می‌خواستند برای «تبدیل به گرام» کیف پولشان را به سایتی وصل کنند. تبدیل گرام خودکار بود و به هیچ اقدامی نیاز نداشت؛ هر درخواستی از این نوع را کلاهبرداری فرض کنید. راه تشخیص تتر اصلی از جعلی را در مقاله تتر روی TON توضیح داده‌ایم.

وابستگی به تلگرام

رشد TON تا حد زیادی به تلگرام گره خورده است. این هم مزیت است، چون صدها میلیون کاربر بالقوه دارد، و هم ریسک، چون تصمیم‌های تجاری یا حقوقی تلگرام می‌تواند روی استفاده از این شبکه اثر بگذارد. این را کنار نوسان قیمت گرام در نظر بگیرید.

TON در سواپ‌ولت

در سواپ‌ولت ارز اصلی این شبکه با نام «گرام (تون‌کوین)» و نماد TON نمایش داده می‌شود. می‌توانید آن را از صفحه خرید گرام با تومان بخرید و شبکه TON را هنگام برداشت تتر هم انتخاب کنید. کارمزد برداشت و معامله ثابت نیست؛ عدد به‌روز را همیشه در صفحه کارمزدها ببینید. اگر بین TON و شبکه‌های دیگر برای انتقال تتر مردد هستید، مقایسه شبکه‌های انتقال تتر را بخوانید.