متاورس چیست و چه شد؟ از متا تا زمین مجازی و ارزهای متاورس

متاورس (Metaverse) دنیای مجازی سه‌بعدی و مشترکی است که آدم‌ها با آواتار، یعنی شخصیت دیجیتال خودشان، هم‌زمان در آن حضور دارند؛ با هم حرف می‌زنند، بازی می‌کنند، به کنسرت می‌روند و خرید می‌کنند. این دنیا با بیرون رفتن شما خاموش نمی‌شود و برای ورود به آن هم لازم نیست حتماً هدست واقعیت مجازی داشته باشید. بیشتر کسانی که امروز در چنین دنیاهایی وقت می‌گذرانند، با گوشی یا کامپیوتر وارد می‌شوند.

پاییز ۱۴۰۰ که فیسبوک اسمش را به متا تغییر داد، متاورس یک‌شبه کلمه روز شد. مردم برای یک قطعه زمین در دنیای مجازی پول واقعی می‌دادند و ارزهایی مثل MANA و SAND چند هفته بعد به سقف تاریخی‌شان رسیدند. حالا، پنج سال بعد، تصویر خیلی فرق کرده است. بخش متاورس و سخت‌افزار متا بیش از ۸۰ میلیارد دلار زیان داده و شرکت از بودجه متاورسش کم کرده است. طبق یک بررسی CoinGecko، قیمت زمین در دیسنترالند و سندباکس تا خرداد ۱۴۰۲ نزدیک ۹۰ درصد پایین آمده بود. MANA و SAND هم امروز بیش از ۹۸ درصد زیر سقف قیمتشان هستند. دنیاهایی هم که واقعاً هر روز میلیون‌ها نفر به آن‌ها سر می‌زنند، بازی‌هایی مثل روبلاکس‌اند.

متاورس چیست؟ به زبان ساده

اسم متاورس از دو کلمه ساخته شده است: «متا» یعنی «فرا» و «یونیورس» یعنی «جهان»؛ چیزی مثل «فراجهان». این کلمه را اولین بار نیل استیونسون، نویسنده آمریکایی، سال ۱۳۷۱ در رمان علمی‌تخیلی «اسنو کرش» (Snow Crash) به کار برد. در رمان او، متاورس جهانی مجازی است که آدم‌ها با عینک واقعیت مجازی واردش می‌شوند و جای اینترنت را گرفته است. استیونسون در بخش قدردانی همین کتاب نوشته که کلمه «آواتار» را هم، به معنایی که امروز به کار می‌بریم، خودش ساخته است.

حدود ده سال بعد، دنیای مجازی سکند لایف (Second Life) راه افتاد که خیلی‌ها آن را اولین متاورس واقعی می‌دانند. در این دنیای سه‌بعدی و دائمی، هر کس با آواتارش زندگی دومی داشت، خانه می‌ساخت و با پول همان دنیا خرید و فروش می‌کرد.

متاورس تعریف رسمی و واحدی ندارد، ولی تقریباً همه روی این چند ویژگی هم‌نظرند:

• ماندگار است. چیزی که امروز می‌سازید، فردا هم سر جایش است و در نبودِ شما دیگران هم می‌توانند ببینندش.
• مشترک و هم‌زمان است. شما و هزاران نفر دیگر در یک لحظه در یک فضا هستید و کارهای هم را می‌بینید؛ این دنیا مثل فیلم ضبط‌شده‌ای نیست که هر کس جدا تماشایش کند.
• هویت و دارایی دارید. هر کس آواتار و لباس خودش را دارد و می‌تواند خانه یا زمین داشته باشد؛ دیگران هم این‌ها را می‌بینند.
• اقتصاد دارد. می‌شود در آن پول خرج کرد و پول درآورد؛ با ارز داخلی همان دنیا یا با رمزارز.

پشت این کلمه آرزوی بزرگ‌تری هم هست: اینکه همه این دنیاها روزی به هم وصل شوند و آواتار و لباسی که در یکی خریده‌اید، در بقیه هم همراهتان بیاید. این آرزو هنوز برآورده نشده است. امروز هر دنیا آواتار، آیتم‌ها و پول خودش را دارد و چیزی که در یکی می‌خرید، در دیگری به کارتان نمی‌آید.

متاورس با واقعیت مجازی و بازی آنلاین چه فرقی دارد؟

واقعیت مجازی (VR) راهی برای دیدن است و متاورس جایی است که به آن می‌روید. با هدست VR می‌شود یک بازی تک‌نفره انجام داد که هیچ ربطی به متاورس ندارد. برعکس، می‌شود بدون هیچ هدستی و فقط با گوشی وارد روبلاکس شد که از خیلی جهات به تعریف متاورس نزدیک است. هدست و عینک واقعیت افزوده (AR) فقط حس حضور را بیشتر می‌کنند.

مرز متاورس با بازی آنلاین چندنفره هم کم‌رنگ است. یک بازی معمولی هدف مشخصی دارد و وقتی به آن رسیدید، کار تمام است. متاورس بیشتر شبیه یک شهر است: آدم‌ها فقط برای بازی نمی‌آیند، می‌آیند تا دوستانشان را ببینند، به کنسرت بروند، خرید کنند یا چیزی بسازند. برای همین روبلاکس و فورتنایت را اغلب جزو متاورس حساب می‌کنند.

دو مفهوم دیگر هم زیاد کنار متاورس می‌آیند؛ اگر با آن‌ها آشنا نیستید، وب ۳ چیست و NFT چیست را هم ببینید.

دو متاورس با یک اسم: شرکت‌های بزرگ و دنیای کریپتو

وقتی کسی از متاورس حرف می‌زند، ممکن است منظورش یکی از دو چیز کاملاً متفاوت باشد. یکی دنیاهایی است که یک شرکت روی سرورهای خودش می‌سازد و اداره می‌کند، مثل Horizon Worlds متا یا روبلاکس. دیگری دنیاهایی است که زمین و آیتم‌هایشان روی بلاکچین ثبت شده‌اند و با رمزارز خرید و فروش می‌شوند، مثل دیسنترالند و سندباکس.

مهم‌ترین ردیف جدول همان «اگر سازنده کنار بکشد» است. مالکیت روی بلاکچین یعنی هیچ شرکتی نمی‌تواند زمین شما را پس بگیرد. ولی ارزش آن زمین باز هم به این بستگی دارد که کسی به آن دنیا سر بزند. سند ملک در شهری خالی هم سند معتبری است؛ فقط کسی پیدا نمی‌شود که آن ملک را بخرد.

متا و متاورس: از تغییر اسم تا ۸۳ میلیارد دلار زیان

فیسبوک ۶ آبان ۱۴۰۰ اعلام کرد که اسم شرکت از این به بعد متا (Meta) است. مارک زاکربرگ متاورس را آینده شرکت معرفی کرد و ساختنش را به بخشی به اسم ریلیتی لبز (Reality Labs) سپرد؛ همان بخشی که هدست‌های واقعیت مجازی Quest، عینک‌های هوشمند و دنیای مجازی Horizon Worlds را می‌سازد.

طبق گزارش سالانه متا به کمیسیون بورس آمریکا، زیان عملیاتی این بخش هر سال از سال قبل بیشتر شده و از ۶٫۶ میلیارد دلار در ۲۰۲۰ به ۱۹٫۲ میلیارد دلار در ۲۰۲۵ رسیده است. جمع زیان این شش سال حدود ۸۳٫۶ میلیارد دلار می‌شود.

در ۲۰۲۶ هم وضع عوض نشد. به گزارش خبرگزاری آناتولی از نتایج سه‌ماهه دوم متا، درآمد ریلیتی لبز در سه ماه منتهی به ۹ تیر ۱۴۰۵ به ۴۳۱ میلیون دلار رسید و زیانش ۴٫۶۲ میلیارد دلار بود. یعنی به‌ازای هر دلار فروش، حدود ۱۰٫۷ دلار ضرر کرد.

البته همه این زیان مال Horizon Worlds نیست. هزینه ساخت هدست و عینک هم در همین بخش حساب می‌شود و متا برای خود متاورس رقم جداگانه‌ای منتشر نمی‌کند.

چرخش متا به سمت هوش مصنوعی و عینک هوشمند

عقب‌نشینی متا در ۱۴۰۴ جدی شد. آذر آن سال بلومبرگ گزارش داد مدیران متا در فکرند بودجه سال ۲۰۲۶ بخش متاورس را تا ۳۰ درصد کم کنند؛ بخشی که Horizon Worlds و هدست‌های Quest را هم شامل می‌شود. متا هم تأیید کرد که از منابع متاورس کم می‌کند و پول آزادشده را به پروژه‌های دیگر ریلیتی لبز می‌دهد، به‌خصوص عینک‌های هوشمند مجهز به هوش مصنوعی و دیگر ابزارهای پوشیدنی.

دی ۱۴۰۴ نوبت تعدیل نیرو رسید. به گزارش CNBC، متا بیش از هزار نفر را از ریلیتی لبز کنار گذاشت که حدود ده درصد کارکنان این بخش بود. چند استودیوی سازنده بازی‌های واقعیت مجازی هم بسته شد. اسفند همان سال، باز به گزارش CNBC، متا اعلام کرد نسخه واقعیت مجازی Horizon Worlds را می‌بندد، ولی یک روز بعد و پس از واکنش طرفداران کوتاه آمد. حالا دنیاهای موجود در VR سر جایشان می‌مانند، اما بازی تازه‌ای به نسخه VR اضافه نمی‌شود و کار روی نسخه موبایل ادامه دارد.

متا واقعیت مجازی را کنار نگذاشته است، ولی دیگر متاورس محور کارش نیست. این روزها سرمایه‌گذاری سنگین شرکت روی هوش مصنوعی، مراکز داده و عینک‌های هوشمندی مثل Ray-Ban Meta است که با شرکت عینک‌سازی EssilorLuxottica می‌سازد.

متاورس‌های کریپتویی: دیسنترالند، سندباکس و اکسی اینفینیتی

در این دنیاها زمین، لباس و شخصیت‌ها NFT هستند، یعنی توکن‌هایی یکتا که روی بلاکچین ثبت شده‌اند و در کیف پول خودتان می‌مانند. خرید و فروش را هم با توکن مخصوص همان دنیا انجام می‌دهند. حرف اصلی این پروژه‌ها مالکیت بود؛ اینکه چیزی که می‌خرید واقعاً مال خودتان باشد.

دیسنترالند (Decentraland) و MANA

دیسنترالند دنیایی سه‌بعدی روی اتریوم است که نقشه‌اش به تعداد ثابتی قطعه زمین (LAND) تقسیم شده و هر قطعه یک NFT است. صاحب زمین می‌تواند رویش ساختمان بسازد، گالری یا رویداد راه بیندازد یا آن را بفروشد. MANA توکن این دنیاست و با آن زمین، لباس و وسایل آواتار و اسم‌های یکتا می‌خرند. دارندگان MANA و زمین درباره تصمیم‌های پروژه هم رأی می‌دهند. برندها هم سراغش آمدند؛ مثلاً برند نوشیدنی اسنپل تابستان ۱۴۰۱ در آن یک فروشگاه موقت مجازی باز کرد.

سندباکس (The Sandbox) و SAND

سندباکس دنیایی است ساخته‌شده از مکعب‌های کوچک، شبیه ماینکرافت. اینجا هم زمین‌ها NFT هستند و صاحبانشان روی آن‌ها بازی و سرگرمی‌های کوچک می‌سازند. SAND توکنی است که در این دنیا با آن خرید و فروش می‌کنند و رأی می‌دهند. سندباکس با برندها و چهره‌های معروف همکاری کرد و خبرساز شد؛ مثلاً تونی هاک، اسکیت‌باز سرشناس، اواخر مهر ۱۴۰۱ در آن یک پیست اسکیت مجازی راه انداخت.

اکسی اینفینیتی (Axie Infinity) و AXS

اکسی اینفینیتی معروف‌ترین بازی «بازی کن و درآمد داشته باش» (Play-to-Earn) بود. شخصیت‌های بازی را اکسی می‌نامیدند. این اکسی‌ها NFT بودند و هر بازیکن برای شروع باید چند تا از آن‌ها می‌خرید. پاداش بازی توکنی به اسم SLP بود که می‌شد فروخت و به پول تبدیل کرد. AXS هم توکن حاکمیتی بازی است؛ یعنی دارندگانش در تصمیم‌های پروژه رأی دارند. تراکنش‌های بازی روی رونین (Ronin) انجام می‌شد؛ بلاکچینی جانبی که سازنده بازی کنار اتریوم و مخصوص همین کار ساخته بود.

این مدل تا وقتی جواب می‌داد که SLP خریدار داشت. بخش زیادی از تقاضا برای SLP از پرورش اکسی برای بازیکن‌های جدید می‌آمد؛ پس درآمد بازیکن‌ها تا حد زیادی به آمدن بازیکن‌های تازه بند بود. آذر و دی ۱۴۰۰ قیمت SLP سقوط کرد، درآمد روزانه بازیکن‌ها کم شد و خیلی‌ها بازی را کنار گذاشتند.

به گزارش BeInCrypto از داده‌های سازنده بازی، تعداد کاربران فعال روزانه اکسی پاییز ۱۴۰۰ به اوج رسید. تا ۸ فروردین ۱۴۰۱ این عدد حدود ۴۵ درصد کم شد و به ۱٫۴۸ میلیون نفر رسید؛ پس در اوج، روزی حدود ۲٫۷ میلیون نفر بازی می‌کردند. پنج روز قبل از آن، یعنی ۳ فروردین ۱۴۰۱، هکرها حدود ۶۰۰ میلیون دلار اتر و USDC از پل رونین دزدیده بودند. پل رونین راه جابه‌جایی دارایی‌ها بین اتریوم و رونین است.

اگر بازی‌های «تپ کن و درآمد داشته باش» تلگرام را دنبال کرده‌اید، این الگو برایتان آشناست. درباره آن‌ها جدا نوشته‌ایم: بازی‌های تپ تو ارن تلگرام.

زمین متاورس دقیقاً چیست و چرا آن‌قدر گران شد؟

زمین متاورس یک NFT است که به تکه مشخصی از نقشه یک دنیای مجازی اشاره می‌کند. این دنیاها تعداد زمین‌هایشان را ثابت نگه داشته‌اند. همین کمیابی، به‌اضافه اینکه می‌شد همسایه یک برند یا آدم مشهور شد، قیمت‌ها را بالا برد. خریدارها حساب می‌کردند اگر روزی میلیون‌ها نفر در این دنیاها رفت‌وآمد کنند، یک زمین خوب حکم مغازه‌ای در خیابان شلوغ را پیدا می‌کند.

این استدلال دو ایراد داشت. اول اینکه زمین فقط وقتی ارزش دارد که آدم‌ها از جلویش رد شوند و این اتفاق نیفتاد. دوم اینکه کمیابی فقط داخل همان یک دنیاست؛ هر کسی می‌تواند فردا دنیای تازه‌ای با زمین‌های تازه بسازد، کاری که با زمین واقعی نمی‌شود کرد.

نتیجه را در عدد هم می‌شود دید. کوین‌تلگراف از یک بررسی CoinGecko گزارش داد که از ۱۱ دی ۱۴۰۰ تا ۳ خرداد ۱۴۰۲، قیمت زمین در سندباکس حدود ۹۰ درصد و در دیسنترالند حدود ۸۸ درصد پایین آمد. این درصدها را بر حسب اتر حساب کرده‌اند.

کاربرها کجا بودند؟

مهر ۱۴۰۱ گزارشی در CoinDesk سروصدای زیادی به پا کرد. طبق داده‌های DappRadar که در این گزارش آمده بود، دیسنترالند در یک شبانه‌روز فقط ۳۸ کاربر فعال داشت و سندباکس ۵۲۲ کاربر. ارزش بازار توکن هر کدام در همان روزها حدود ۱٫۳ میلیارد دلار بود.

البته این عدد همه ماجرا نبود. DappRadar فقط کیف پول‌هایی را می‌شمرد که با قرارداد هوشمند پروژه تراکنشی انجام داده بودند، نه کسانی را که فقط وارد می‌شدند و می‌گشتند. خود دیسنترالند همان روزها اعلام کرد ماه قبل ۵۶٬۶۹۷ کاربر فعال ماهانه داشته و مدیر خلاقیتش از حدود ۸ هزار کاربر روزانه حرف زد. مدیرعامل سندباکس هم گفت شمردن تراکنش‌ها مثل این است که در یک مرکز خرید فقط کسانی را بشمارید که پای صندوق پول داده‌اند.

ولی حتی عددهای خود دیسنترالند هم از چند هزار کاربر روزانه و چند ده هزار کاربر ماهانه خبر می‌داد، نه از میلیون‌ها نفر. برای مقایسه، روبلاکس، که پایین‌تر سراغش می‌رویم، هر روز بیش از صد میلیون کاربر دارد.

ارزهای متاورس: از سقف ۱۴۰۰ تا امروز

قیمت MANA و SAND در ۴ آذر ۱۴۰۰ به سقف تاریخی‌شان رسید؛ کمتر از یک ماه بعد از اینکه فیسبوک اسمش را متا گذاشت. AXS کمی زودتر، ۱۵ آبان، به سقفش رسیده بود. در جدول زیر این سقف‌ها را کنار قیمت ۲۵ مهر ۱۴۰۵ گذاشته‌ایم:

عددها از CoinGecko و به دلار آمریکاست.

برای اینکه این درصدها ملموس‌تر شوند، فرض کنید کسی روز اوج از هر کدام هزار دلار خریده و تا امروز نگه داشته باشد. با قیمت‌های جدول، هزار دلار MANA حالا حدود ۱۵ دلار می‌ارزد، هزار دلار SAND حدود ۶٫۵ دلار و هزار دلار AXS حدود ۶٫۴ دلار. بدترین زمان خرید درست همان روزهایی بود که متاورس سر زبان همه بود.

ارزش بازار هر سه در ۲۵ مهر ۱۴۰۵ کمتر از ۲۰۰ میلیون دلار بود؛ در حالی که مهر ۱۴۰۱، بعد از ریزش اول، MANA و SAND هر کدام هنوز حدود ۱٫۳ میلیارد دلار ارزش داشتند. اگر با این مفهوم آشنا نیستید، ارزش بازار چیست را بخوانید.

بازی‌ها: متاورسی که واقعاً آدم دارد

جالب اینجاست که دنیاهای مجازی‌ای که امروز واقعاً آدم دارند، نه به بلاکچین نیاز داشتند و نه به هدست. روبلاکس در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶، یعنی تقریباً بهار ۱۴۰۵، میانگین کاربران فعال روزانه‌اش ۱۲۳ میلیون نفر بود. این عدد ۱۰ درصد بیشتر از سال قبل بود، ولی به اوج ۱۵۲ میلیونی تابستان ۱۴۰۴ نمی‌رسید. کاربرانش در همین سه ماه ۲۹ میلیارد ساعت در روبلاکس گذراندند؛ یعنی هر کاربر فعال به‌طور میانگین روزی حدود دو ساعت و نیم آنجا بوده است.

در روبلاکس کسی زمین نمی‌خرد که گران‌تر بفروشد. آدم‌ها می‌آیند تا با دوستانشان بازی کنند و خیلی‌ها خودشان بازی می‌سازند. پول این دنیا Robux است؛ خود شرکت آن را صادر می‌کند و ربطی به رمزارز ندارد. فورتنایت هم با کنسرت‌ها و رویدادهای زنده‌اش راه مشابهی رفته است.

این عددها نشان می‌دهند آدم‌ها بیشتر از هر چیز دنبال سرگرمی و وقت گذراندن با دیگران‌اند. مالکیت زمین و آیتم روی بلاکچین ایده جالبی است، ولی تا امروز دلیل کافی برای آمدن میلیون‌ها نفر نبوده است.

متاورس چه شد و از وعده‌های ۱۴۰۰ چه ماند؟

شرکت تحقیقاتی گارتنر بهمن ۱۴۰۰ در یک اطلاعیه خبری پیش‌بینی کرد که تا سال ۲۰۲۶، یعنی همین روزها، یک‌چهارم مردم روزی دست‌کم یک ساعت را در متاورس می‌گذرانند؛ برای کار، خرید، آموزش، معاشرت یا سرگرمی. حالا که به آن سال رسیده‌ایم، می‌شود این پیش‌بینی و بقیه وعده‌های آن روزها را با آنچه واقعاً اتفاق افتاد مقایسه کرد:

ولی همه‌اش هم هیجان نبود. دنیاهای مجازی اجتماعی مثل روبلاکس واقعاً بزرگ‌اند و کاربرانشان ساعت‌ها در آن‌ها می‌مانند. متا هم هنوز روی هدست و عینک هوشمند سرمایه می‌گذارد و درآمد ریلیتی لبز در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل ۱۶٫۵ درصد بیشتر شد. آنچه شکست خورد سفته‌بازی روی زمین و توکن بود، و این خیال که مردم دسته‌جمعی به دنیای مجازی کوچ می‌کنند. آن دنیای واحد و به‌هم‌پیوسته‌ای هم که وعده‌اش را می‌دادند، هنوز ساخته نشده است.

موج بعدی هم رسیده است. توجه و پولی که سال ۱۴۰۰ پشت متاورس بود، حالا پشت هوش مصنوعی است؛ هم در شرکت‌هایی مثل متا و هم در بازار رمزارز، جایی که این روزها ارزهای هوش مصنوعی سر زبان‌ها افتاده‌اند. شناختن این چرخه‌ها کمک می‌کند دفعه بعد در اوج هیجان نخرید.

قبل از خرید ارز متاورس این سؤال‌ها را از خودتان بپرسید

قیمت ارز متاورس بیش از هر چیز به این وابسته است که دنیای پشتش زنده بماند. این شش سؤال کمک می‌کند همین را بسنجید:

1. کسی در این دنیا هست؟ آمار کاربران را از چند منبع بگیرید و تعریف هر کدام از «کاربر فعال» را هم بخوانید. دیدید که عدد DappRadar با عدد خود دیسنترالند چقدر فرق داشت.
2. تقاضا برای توکن از کجا می‌آید؟ اگر تنها کاربرد توکن خرید زمین و آیتم است و خریدار تازه‌ای نمی‌آید، قیمت فقط به امید آمدن خریدارهای بعدی بند است.
3. چقدر توکن دیگر قرار است به بازار بیاید؟ طبق CoinGecko، در ۲۵ مهر ۱۴۰۵ حدود ۹۸ درصد کل SAND در گردش بود، ولی از سقف ۲۷۰ میلیون واحدی AXS حدود ۳۵ درصد هنوز در گردش نبود. اگر تقاضا همان‌قدر بماند، هر توکن تازه‌ای که آزاد شود فشار فروش را بیشتر می‌کند. این را در توکنومیکس مفصل‌تر توضیح داده‌ایم.
4. قیمت به خبر وابسته است یا به استفاده؟ سقف MANA و SAND چند هفته بعد از تغییر اسم فیسبوک ثبت شد، نه بعد از زیاد شدن کاربرانشان. خریدن وقتی همه از یک موضوع حرف می‌زنند، همان اشتباه آذر ۱۴۰۰ است. درباره چرخه‌های بازار بیشتر بخوانید.
5. ریسک فنی چقدر است؟ پل‌ها، زنجیره‌های جانبی و قراردادهای هوشمند ممکن است هک شوند؛ ماجرای رونین نمونه‌اش بود.
6. این توکن واقعاً همانی است که فکر می‌کنید؟ به اسم متاورس توکن‌ها و پیش‌فروش‌های جعلی زیادی تبلیغ می‌شود، از «ارز متاورس فیسبوک» تا «زمین رایگان متاورس». نشانه‌هایشان را در کلاهبرداری‌های رایج ارز دیجیتال ببینید.

ارزهای متاورس پرنوسان‌اند و ممکن است بیشتر ارزششان را از دست بدهند؛ یک بار هم این اتفاق افتاده است. فقط با پولی وارد شوید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نریزد و سهم این ارزها را در سبدتان کوچک نگه دارید. قاعده‌هایش را در مدیریت ریسک در ارز دیجیتال نوشته‌ایم.

اگر بعد از این بررسی‌ها خواستید یکی از این ارزها را داشته باشید، MANA، SAND و AXS را می‌توانید در سواپ‌ولت با تومان بخرید: خرید MANA، خرید SAND و خرید AXS. قیمت این لحظه MANA ۰٫۰۸۲۶۱ دلار (حدود ۲۱٬۵۷۴ تومان) و SAND ۰٫۰۵۹۱۸ دلار (حدود ۱۵٬۴۵۵ تومان) است. نمودار و اطلاعات بیشتر را در صفحه‌های MANA، SAND و AXS ببینید.