وب ۳ (Web3) چیست و چه فرقی با اینترنت امروز دارد؟

وب ۳ (Web3) اسمی است برای اینترنتی که در آن بعضی چیزها، مثل پول، دارایی‌های دیجیتال و حتی حساب کاربری، به‌جای اینکه در پایگاه داده یک شرکت ثبت شوند، روی یک بلاکچین عمومی ثبت می‌شوند و کلیدشان دست خود شماست. در اینترنت امروز، که به آن وب ۲ می‌گویند، حساب اینستاگرام یا آیتمی که در یک بازی خریده‌اید در اصل مال شرکت صاحب آن سرویس است و هر وقت بخواهد می‌تواند ببندد یا پاکش کند. در وب ۳ همان آیتم یا همان پول با کیف پول شما گره خورده و سایت‌ها فقط پنجره‌ای‌اند که از آن دارایی‌تان را می‌بینید و به کارش می‌برید.

ظاهر سایت‌های وب ۳ با سایت‌های معمولی فرقی ندارد. همان مرورگر است و همان صفحه‌ها. فرق در این است که اطلاعات اصلی کجا نگه داشته می‌شود و اجازه تغییرش دست کیست. وب ۳ هم اینترنت تازه‌ای نیست که جای اینترنت فعلی را بگیرد. لایه‌ای است که روی همین اینترنت ساخته شده و هنوز بخش بزرگی از آن به رمزارز و امور مالی مربوط است.

اگر عجله دارید، خلاصه‌اش این است:

• وب ۱ فقط برای خواندن بود، وب ۲ خواندن و نوشتن است و وب ۳ می‌خواهد مالکیت را هم به این دو اضافه کند.
• ستون‌های وب ۳ بلاکچین، کیف پول و قرارداد هوشمند هستند. هر کس کلید کیف پول را داشته باشد، صاحب دارایی و هویت آن است.
• آزادی بیشتر یعنی مسئولیت بیشتر. پشتیبانی نیست که رمز فراموش‌شده را برگرداند یا تراکنش اشتباه را پس بگیرد.
• خیلی از سرویس‌هایی که اسم وب ۳ رویشان است، هنوز به سرورها و شرکت‌های متمرکز تکیه دارند و می‌توانند راه را به روی کاربران بعضی کشورها، از جمله ایران، ببندند.

وب ۱، وب ۲ و وب ۳: سه دوره اینترنت

این تقسیم‌بندی رسمی نیست و مرز دقیقی ندارد، ولی برای فهمیدن اینکه وب ۳ قرار است چه چیزی را عوض کند، به درد می‌خورد. سایت رسمی اتریوم این سه دوره را با سه کلمه از هم جدا می‌کند: خواندن، نوشتن و مالک بودن (Read، Write، Own).

وب ۱ را تیم برنرز-لی در آزمایشگاه CERN با پروتکل‌هایی باز و غیرمتمرکز ساخت. بیشتر سایت‌ها صفحه‌های ثابتی بودند که شرکت‌ها می‌ساختند و کاربر فقط می‌خواند. وب ۲ با شبکه‌های اجتماعی آمد. حالا همه می‌توانستند بنویسند و بسازند، ولی هر چه می‌ساختند روی زمین چند شرکت بزرگ بود. همان شرکت‌ها بیشترِ ترافیک و درآمد اینترنت را به دست آوردند و مدل کسب‌وکارشان شد فروش تبلیغات با کمک داده‌های کاربران. کاربر محتوا می‌ساخت، ولی صاحبش نبود و سهمی از درآمدش نمی‌برد.

اسم وب ۳ از کجا آمد؟

گاوین وود، یکی از بنیان‌گذاران اتریوم، ۲۸ فروردین ۱۳۹۳ در یادداشتی با عنوان «Web 3.0 چه شکلی است» این اسم را مطرح کرد. آن روزها تازه افشاگری‌های اسنودن درباره شنود گسترده منتشر شده بود و حرف وود این بود که اینترنت بیش از حد به اعتماد نیاز دارد: باید به شرکت‌ها و دولت‌هایی اعتماد کنیم که اطلاعاتمان را نگه می‌دارند، در حالی که همین‌ها مدام می‌خواهند از اختیارشان فراتر بروند. پیشنهادش اینترنتی بود که در آن اطلاعات عمومی منتشر شود، توافق‌ها روی یک دفتر مشترک ثبت شوند و اطلاعات خصوصی پیش خود آدم بماند. اتریوم را هم، که آن موقع هنوز در حال ساخت بود، اولین نمونه عملی این ایده می‌دانست.

از آن موقع، وب ۳ کم‌کم به اسمی کلی برای «اینترنتی بهتر و غیرمتمرکزتر» تبدیل شده است. حتی سایت اتریوم هم می‌گوید تعریف دقیق و یکسانی برایش وجود ندارد. برای همین وقتی کسی می‌گوید «پروژه وب ۳»، بهتر است بپرسید دقیقاً کدام بخشش روی بلاکچین است و کلید کدام بخشش دست کاربر است.

وب ۳ با «وب معنایی» یکی نیست

اسم Web 3.0 را گاهی برای ایده کاملاً متفاوتی هم به کار می‌برند: وب معنایی (Semantic Web). این طرح را کنسرسیوم وب جهانی (W3C) پیش برد. هدفش این بود که داده‌ها، مثلاً تقویم و عکس‌ها و صورت‌حساب بانکی، با قالب‌های مشترک به هم وصل شوند تا ماشین‌ها هم معنایشان را بفهمند. این ایده ربطی به بلاکچین و رمزارز ندارد. اگر جایی دیدید Siri یا موتورهای جست‌وجوی هوشمند را مثال وب ۳ زده‌اند، منظورشان همین وب معنایی است. در این مقاله و تقریباً همه جای دنیای کریپتو، وب ۳ یعنی همان ایده گاوین وود.

وب ۳ دقیقاً چه چیزی را عوض می‌کند؟

همه فرق‌ها به یک سؤال برمی‌گردند: کلید دست کیست؟ در وب ۲ شرکت کلید همه حساب‌ها را دارد. در وب ۳ هر کاربر یک کیف پول دارد که با کلید خصوصی کار می‌کند و هر تغییری در دارایی‌اش فقط با امضای همان کلید ممکن است.

مالکیت: دارایی‌ای که به حساب یک شرکت گره نخورده است

فرض کنید در یک بازی معمولی شمشیر کمیابی خریده‌اید. آن شمشیر یک ردیف در پایگاه داده شرکت سازنده است. اگر حسابتان بسته شود یا بازی تعطیل شود، شمشیر هم از بین می‌رود و اگر از بازی خسته شوید، معمولاً نمی‌توانید آن را بفروشید. در وب ۳ همان شمشیر یک توکن است که در کیف پول خودتان ثبت شده و می‌توانید آن را در بازارهای باز بفروشید یا به کس دیگری بدهید.

نمونه‌ای که خیلی از ایرانی‌ها دیده‌اند، نام‌های کاربری کلکسیونی و گیفت‌های تلگرام است که روی شبکه TON ثبت می‌شوند و صاحبشان می‌تواند آن‌ها را به کیف پول خودش ببرد. این‌ها در واقع NFT هستند. فقط حواستان باشد که مالکیت توکن همیشه به معنی مالکیت خود فایل یا حق کپی‌رایت نیست. جزئیاتش را در همان مقاله گفته‌ایم.

هویت: کیف پول به‌جای نام کاربری و رمز

در وب ۲ برای هر سایت یک حساب جدا می‌سازید یا با حساب گوگل وارد می‌شوید و اگر گوگل حسابتان را ببندد، در همه آن سایت‌ها هم به رویتان بسته می‌شود. در وب ۳ آدرس کیف پول نقش حساب کاربری را دارد. سایت از شما می‌خواهد پیامی را با کیف پولتان امضا کنید و از روی امضا می‌فهمد صاحب آن آدرس هستید.

برای اتریوم استاندارد مشخصی به اسم ورود با اتریوم (Sign-In with Ethereum) نوشته شده است. هدفش، به گفته خود این استاندارد، این است که کاربر بدون شرکت‌های بزرگ اینترنتی، که امروز کلید حساب‌ها دستشان است، وارد سایت‌ها شود و هویتش را خودش نگه دارد. در تلگرام هم مینی‌اپ‌ها و بازی‌ها با TON Connect به کیف پول شما وصل می‌شوند. این پروتکل به برنامه اجازه می‌دهد آدرس شما را ببیند و درخواست امضا یا تراکنش بفرستد، ولی کلیدهایتان را هیچ‌وقت نمی‌بیند.

پرداخت: پول بخشی از خود اینترنت می‌شود

در وب ۲ هر پرداختی از بانک و درگاه پرداخت می‌گذرد و کسی که حساب بانکی ندارد یا در کشور «نامناسبی» زندگی می‌کند، کنار می‌ماند. در وب ۳ پول هم مثل پیام از یک کیف پول به کیف پول دیگر می‌رود. بیشترِ این پول هم استیبل‌کوین است، مثل تتر. روی همین پایه، خدماتی مثل وام و تبدیل ارز هم بدون بانک ساخته شده که به آن دیفای می‌گویند.

تصمیم‌گیری جمعی: DAO

بعضی پروژه‌ها سعی می‌کنند خود پلتفرم را هم بین کاربرانش تقسیم کنند. DAO (سازمان خودگردان غیرمتمرکز) گروهی است که دارندگان توکنش درباره خرج کردن یک صندوق مشترک رأی می‌دهند و قرارداد هوشمند نتیجه رأی را اجرا می‌کند. به گفته خود سایت اتریوم، DAOها از این نظر که چقدر واقعاً غیرمتمرکز و خودکارند، با هم خیلی فرق دارند و این مدل هنوز در حال آزمایش است.

یک کار ساده در وب ۲ و وب ۳

بیایید یک کار را دو بار انجام دهیم: ورود به یک بازی آنلاین و خرید یک آیتم. نسخه اول بازی‌ای معمولی است و نسخه دوم بازی‌ای که آیتم‌هایش روی بلاکچین ثبت می‌شوند. بازی‌ها فرضی‌اند، ولی هر قدم همان چیزی است که در عمل می‌بینید.

این جدول کل ماجرای وب ۳ را نشان می‌دهد: آیتم و پول واقعاً مال شما می‌شوند، ولی در عوض هیچ‌کس هم نیست که اشتباهتان را جبران کند.

پیامی که در نسخه وب ۳ امضا می‌کنید معمولاً اسم سایت، جمله «می‌خواهد با حساب اتریوم شما وارد شود»، آدرس کیف پول، شبکه، یک عدد تصادفی یک‌بارمصرف (Nonce) و زمان صدور را دارد. امضای این پیام تراکنش نیست، کارمزد ندارد و پولی جابه‌جا نمی‌کند. فقط ثابت می‌کند کلید آن آدرس دست شماست. طبق همین استاندارد، کیف پول باید بررسی کند سایتی که درخواست داده همان سایتی باشد که اسمش در پیام آمده، تا سایت جعلی نتواند به‌جای سایت اصلی امضا بگیرد.

سه پنجره‌ای که کیف پول جلویتان باز می‌کند

کار با وب ۳ در عمل یعنی تأیید کردن پنجره‌هایی که کیف پول نشانتان می‌دهد. بیشتر ضررها از اینجا شروع می‌شود که کسی فرق این سه را نمی‌داند و همه را مثل هم تأیید می‌کند.

اتصال به‌تنهایی چیزی از کیف پول برنمی‌دارد. فقط یادتان باشد بلاکچین عمومی است و سایت با دیدن آدرستان، موجودی و همه تراکنش‌های قبلی آن را هم می‌بیند.

امضای پیام معمولاً همان ورود ساده است، ولی همیشه بی‌خطر نیست. با استانداردی به اسم Permit می‌شود اجازه خرج کردن توکن را به‌جای تراکنش، با امضای یک پیام داد. یعنی پنجره‌ای که اسمش «امضا» است و کارمزدی هم نمی‌گیرد، می‌تواند همان کار Approve را بکند. اگر در متن پیام کلمه Permit، اسم یک توکن، یک مبلغ یا فیلدهایی مثل spender و deadline دیدید، با یک اجازه برداشت طرفید.

تراکنش و Approve همان جایی است که پول واقعاً جابه‌جا می‌شود. خیلی از سایت‌ها اجازه نامحدود می‌خواهند و کلاهبردارها هم دقیقاً از همین راه کیف پول را خالی می‌کنند. طعمه رایجشان یک ایردراپ جعلی است که برای گرفتن جایزه‌اش باید «تأیید» بزنید. این روش و راه تشخیصش را در مقاله کلاهبرداری‌های رایج ارز دیجیتال توضیح داده‌ایم.

وب ۳ هنوز کجا کم می‌آورد؟

وب ۳ ایده جذابی است، ولی فاصله ادعاهایش با واقعیت امروزش کم نیست. این‌ها نقدهایی است که حتی طرفدارانش هم کم‌وبیش قبول دارند.

پشت خیلی از سرویس‌های «غیرمتمرکز» سرور متمرکز است

ماکسی مارلین‌اسپایک، سازنده پیام‌رسان سیگنال، دی ۱۴۰۰ در یادداشت «اولین برداشت‌هایم از وب ۳» نشان داد که خیلی از برنامه‌های وب ۳ مستقیم با بلاکچین حرف نمی‌زنند. گوشی و مرورگر نمی‌توانند کل بلاکچین را نگه دارند، پس برنامه‌ها از سرورهای چند شرکت محدود می‌پرسند که روی بلاکچین چه خبر است. کیف پولی مثل متامسک هم موجودی را از یک سرویس می‌گرفت و NFTها را از سرور یک بازار NFT. خودش یک NFT ساخت و وقتی همان بازار آن را از فهرستش حذف کرد، NFT در کیف پولش هم دیگر دیده نمی‌شد. حرف اصلی‌اش این بود که مردم نمی‌خواهند سرور خودشان را راه بیندازند و همین دوباره همه چیز را به سمت چند شرکت می‌برد.

سایت اتریوم هم در فهرست محدودیت‌های وب ۳ قبول دارد که این اکوسیستم فعلاً بیشتر به زیرساخت‌های متمرکزی مثل گیت‌هاب، ایکس (توییتر سابق) و دیسکورد تکیه دارد.

قرارداد مرز نمی‌شناسد، ولی سایت‌ها و کیف پول‌ها می‌شناسند

این همان جایی است که برای کاربر ایرانی مهم می‌شود. راهنمای متامسک می‌گوید این کیف پول به‌طور پیش‌فرض از طریق سرویس Infura به بلاکچین وصل می‌شود و Infura به دلیل برنامه‌های تحریم جامع آمریکا در بعضی کشورها در دسترس نیست. خود متامسک می‌گوید کاربر می‌تواند سرور دیگری را جایش بگذارد (تنظیم شبکه‌ها در متامسک را جدا توضیح داده‌ایم). پس گره کار در شرکت سرویس‌دهنده است، نه در خود بلاکچین. سایت‌های معروف دیفای و ناشر تتر هم محدودیت‌های مشابهی دارند که در بخش کاربر ایرانی مقاله دیفای جمعشان کرده‌ایم. نتیجه عملی این است که دارایی ثبت‌شده روی بلاکچین با بسته شدن یک سایت از بین نمی‌رود، ولی روی دسترسی همیشگی به هر سایت و هر کیف پولی هم نمی‌شود حساب کرد.

همه مسئولیت با خودتان است

در وب ۳ رمز فراموش‌شده بازیابی نمی‌شود. اگر عبارت بازیابی کیف پول را گم کنید، دارایی برای همیشه قفل می‌ماند و اگر آن را به کسی بدهید، همه‌اش را می‌برد. این آزادی برای خیلی‌ها بار سنگینی است. سایت اتریوم هم قبول دارد که سد ورود به وب ۳ هنوز خیلی بالاست: کاربر باید مسائل امنیتی را بفهمد، مستندات فنی بخواند و با رابط‌هایی کار کند که اصلاً ساده نیستند.

کارمزد، سرعت و پیچیدگی

هر کاری در وب ۳ که چیزی را روی بلاکچین تغییر دهد کارمزد دارد. در شبکه اصلی اتریوم این کارمزد گاهی آن‌قدر بالا می‌رود که برای مبلغ‌های کوچک صرف نمی‌کند. خود سایت اتریوم می‌گوید هزینه تراکنش هنوز برای خیلی‌ها، به‌خصوص در کشورهای کم‌درآمدتر، زیاد است و امیدش به شبکه‌های لایه ۲ است که همان کار را ارزان‌تر انجام می‌دهند.

برچسب وب ۳ روی هر توکنی

«پروژه وب ۳» اسم جذابی است و خیلی‌ها از آن برای فروختن توکن استفاده می‌کنند. اینکه یک پروژه خودش را وب ۳ معرفی کند، چیزی درباره ارزش یا آینده‌اش نمی‌گوید. پیش از خرید چنین توکنی وایت پیپرش را بخوانید و بپرسید چه کسی و چرا باید از آن استفاده کند. اگر جوابی جز «قیمتش بالا می‌رود» پیدا نکردید، با چیزی شبیه میم کوین طرفید.

وب ۳ برای کاربر ایرانی یعنی چه؟

احتمالاً بیشتر از آنچه فکر می‌کنید با وب ۳ کار کرده‌اید. هر بار تتر را روی شبکه ترون فرستاده‌اید، با یک قرارداد هوشمند سروکار داشته‌اید. اگر در بازی‌های تپ‌تو‌ارن تلگرام کیف پول TON وصل کرده‌اید یا یک نام کاربری کلکسیونی تلگرام دیده‌اید، با هویت و مالکیت وب ۳ هم آشنا شده‌اید.

مهم‌ترین چیزی که وب ۳ به کاربر ایرانی می‌دهد این است که دارایی‌اش را بدون واسطه نگه دارد و جابه‌جا کند. مهم‌ترین خطرش هم این است که اگر اشتباه کند یا فریب بخورد، تقریباً کسی نیست که کمکش کند. وقتی دسترسی به فروشگاه رسمی اپلیکیشن‌ها سخت است، کیف پول را از کانال تلگرامی یا سایت ناشناس نصب نکنید. نسخه تقلبی دقیقاً شبیه اصلی است و عبارت بازیابی‌تان را برای سازنده‌اش می‌فرستد. برای نمونه‌های واقعی‌تر، ماجرای پیام ۱۲ کلمه‌ای از یک غریبه را بخوانید.

اگر می‌خواهید وب ۳ را امتحان کنید

1. اول کیف پول را بشناسید. فرق حساب امانی صرافی و کیف پول شخصی را بدانید. حساب صرافی وب ۳ نیست؛ در آن شرکت کلید را نگه می‌دارد. برای کار با سایت‌های وب ۳ کیف پول شخصی لازم دارید.
2. کیف پول آزمایشی جدا بسازید. پس‌اندازتان را در کیف پولی که با سایت‌های مختلف وصلش می‌کنید نگه ندارید. یک کیف پول جدا با مبلغ کم برای امتحان کافی است.
3. عبارت بازیابی را روی کاغذ و دور از گوشی نگه دارید و هیچ‌وقت در هیچ سایتی واردش نکنید. هیچ سایت واقعی برای اتصال یا ورود، عبارت بازیابی نمی‌خواهد.
4. از شبکه‌ای با کارمزد کم شروع کنید. برای اولین تجربه، شبکه TON یا شبکه‌های لایه ۲ اتریوم هزینه بسیار کمتری از شبکه اصلی اتریوم دارند.
5. هر پنجره کیف پول را بخوانید. طبق جدول بالا ببینید با اتصال طرفید، با امضا یا با اجازه برداشت. اگر متنش را نمی‌فهمید، تأیید نکنید.

برای شروع، رمزارزی را که لازم دارید، مثلاً تتر یا TON، می‌توانید در سواپ‌ولت با تومان بخرید و به آدرس کیف پول شخصی‌تان برداشت کنید. کارمزد برداشت هر شبکه را پیش از انتخاب در صفحه کارمزدها ببینید و دفعه اول مبلغ کمی بفرستید.