صرافی متمرکز و غیرمتمرکز (CEX و DEX) چه فرقی دارند؟

فرق اصلی صرافی متمرکز و غیرمتمرکز در این است که کلید دارایی‌تان دست چه کسی است. در صرافی متمرکز (CEX، کوتاه‌شده Centralized Exchange) یک شرکت حساب کاربری برایتان باز می‌کند، رمزارزها را خودش نگه می‌دارد و خرید و فروش را در سیستم خودش انجام می‌دهد. در صرافی غیرمتمرکز (DEX، کوتاه‌شده Decentralized Exchange) حسابی در کار نیست. کیف پول شخصی‌تان را به سایت وصل می‌کنید و مستقیم با یک قرارداد هوشمند روی بلاک‌چین معامله می‌کنید. دارایی تا لحظه معامله در کیف پول خودتان است و بعد از آن هم به همان‌جا برمی‌گردد.

باقی تفاوت‌ها از همین یکی درمی‌آیند. صرافی متمرکز خرید با تومان، پشتیبانی و سادگی دارد، ولی باید به شرکتی که پولتان را نگه می‌دارد اعتماد کنید. در صرافی غیرمتمرکز لازم نیست به کسی اعتماد کنید، ولی همه مسئولیت با خودتان است و اگر اشتباه کنید، کسی نیست که جبرانش کند.

اگر عجله دارید:

• برای خرید و فروش با تومان، نگه داشتن تتر و معامله ارزهای معروف صرافی متمرکز ساده‌تر و معمولاً کم‌هزینه‌تر است.
• برای توکنی که در صرافی‌ها فهرست نشده یا کار با برنامه‌های [دیفای](https://swapwallet.app/blog/what-is-defi) سراغ صرافی غیرمتمرکز می‌روید.
• خیلی‌ها هر دو را کنار هم استفاده می‌کنند: با تومان از صرافی متمرکز تتر می‌خرند، به کیف پول شخصی برداشت می‌کنند و از آنجا وارد صرافی غیرمتمرکز می‌شوند.

صرافی متمرکز چطور کار می‌کند؟

وقتی در یک صرافی متمرکز ثبت‌نام می‌کنید و تتر واریز می‌کنید، تتر به کیف پولی می‌رود که کلیدش دست صرافی است. چیزی که در حسابتان می‌بینید، عددی در پایگاه داده صرافی است که می‌گوید صرافی چقدر به شما بدهکار است. برای همین خرید و فروش داخل صرافی روی بلاک‌چین ثبت نمی‌شود؛ فقط واریز و برداشت است که به بلاک‌چین می‌رسد. انتقال داخلی بین دو کاربر یک صرافی هم به همین دلیل فوری است و کارمزد شبکه ندارد.

صرافی‌های متمرکز معمولاً به یکی از این دو روش قیمت می‌دهند. یا دفتر سفارش (Order Book) دارند و سفارش خریدارها و فروشنده‌ها را به هم می‌رسانند، یا خودشان قیمت آنی خرید و فروش اعلام می‌کنند و طرف معامله شما می‌شوند. فرق این دو روش را در مطلب قیمت‌گذاری صرافی‌ها توضیح داده‌ایم.

چون صرافی متمرکز یک شرکت است، می‌تواند حساب بانکی داشته باشد، تومان بگیرد و تومان پس بدهد، پشتیبانی داشته باشد و اگر رمزتان را فراموش کردید، حسابتان را برگرداند. همین شرکت بودن هم یعنی قانون و مقررات شامل حالش می‌شود. احراز هویت می‌خواهد، می‌تواند حسابی را ببندد یا موجودی‌اش را مسدود کند و اگر ورشکست یا هک شود، دارایی کاربرانش در خطر است.

صرافی غیرمتمرکز چطور کار می‌کند؟

صرافی غیرمتمرکز در اصل چند قرارداد هوشمند روی یک بلاک‌چین است، مثلاً روی اتریوم یا BNB Chain. سایتی که باز می‌کنید فقط ظاهر کار است. وقتی دکمه سواپ را می‌زنید، کیف پولتان تراکنشی می‌سازد و شما امضایش می‌کنید. قرارداد توکن شما را می‌گیرد و در همان تراکنش توکن مقصد را به کیف پولتان می‌فرستد. هیچ‌کس در این میان پولتان را نگه نمی‌دارد.

بیشتر صرافی‌های غیرمتمرکز معروف، مثل Uniswap، دفتر سفارش ندارند و طرف معامله شما یک استخر نقدینگی است، یعنی قراردادی که موجودی دو توکن را کنار هم نگه داشته و قیمت را از نسبت آن دو حساب می‌کند. هر چه معامله نسبت به اندازه استخر بزرگ‌تر باشد، قیمت بیشتر به ضررتان جابه‌جا می‌شود. سازوکار استخر را با مثال عددی در راهنمای دیفای آورده‌ایم. همه صرافی‌های غیرمتمرکز هم استخری نیستند. مثلاً Hyperliquid بلاک‌چینی است که دفتر سفارشش کاملاً روی زنجیره کار می‌کند؛ یعنی هر سفارش، لغو و معامله در خود بلاک‌چین ثبت می‌شود.

برای استفاده از صرافی غیرمتمرکز سه چیز لازم دارید:

1. یک کیف پول شخصی که از آن شبکه پشتیبانی کند.
2. کمی از ارز اصلی همان شبکه برای کارمزد، مثلاً ETH در شبکه اتریوم یا BNB در BNB Chain.
3. توکنی که می‌خواهید بفروشید، روی همان شبکه.

ابزارهایی به اسم جمع‌کننده (Aggregator) هم هستند که سفارش شما را بین چند صرافی غیرمتمرکز تقسیم می‌کنند تا قیمت بهتری بگیرید. خودشان صرافی جدایی نیستند؛ مسیر معامله را پیدا می‌کنند.

مقایسه صرافی متمرکز و غیرمتمرکز

حالا مهم‌ترین ردیف‌ها را باز می‌کنیم.

نگهداری دارایی: به چه کسی اعتماد می‌کنید؟

در صرافی متمرکز، امنیت دارایی شما به درستکاری و امنیت صرافی بسته است. دو ماجرای بزرگ چند سال اخیر نشان می‌دهد این ریسک چقدر واقعی است:

• سوءاستفاده از دارایی کاربران. CFTC، نهاد ناظر بازار آتی آمریکا، در شکایتش علیه صرافی FTX می‌گوید این صرافی به کاربرانش اطمینان می‌داد دارایی‌شان جدا از دارایی شرکت نگهداری می‌شود. در عمل این دارایی‌ها با پول Alameda، شرکت معاملاتی وابسته به FTX، قاطی شده بود و Alameda توانسته بود میلیاردها دلار از آن‌ها را بردارد.
• هک. FBI اعلام کرد هکرهای وابسته به کره شمالی در ۳ اسفند ۱۴۰۳ حدود ۱٫۵ میلیارد دلار رمزارز از صرافی Bybit دزدیدند.

بعضی صرافی‌ها برای جلب اعتماد اثبات ذخایر (Proof of Reserves) منتشر می‌کنند. Kraken توضیح می‌دهد که در این کار یک حسابرس مستقل از موجودی همه کاربران در یک لحظه عکس می‌گیرد و بررسی می‌کند که دارایی صرافی روی بلاک‌چین دست‌کم به همان اندازه باشد. این گزارش مفید است، ولی حدش را هم بدانید: وضعیت یک لحظه را نشان می‌دهد، نه فردا را، و فقط ارزهایی را که در گزارش آمده‌اند پوشش می‌دهد.

در صرافی غیرمتمرکز این ریسک وجود ندارد، چون کسی پولتان را نگه نمی‌دارد. ولی جایش ریسک دیگری می‌نشیند: نگهداری عبارت بازیابی و کلید خصوصی با خودتان است. گوشی گم شود و پشتیبان نداشته باشید، یا عبارت بازیابی را به سایت تقلبی بدهید، هیچ راهی برای پس گرفتن دارایی نیست.

احراز هویت و حریم خصوصی

صرافی‌های متمرکز طبق قانون باید کاربرانشان را بشناسند، ولی اینکه برای چه کارهایی احراز هویت بخواهند، در هر صرافی فرق می‌کند. مثلاً در سواپ‌ولت واریز رمزارز، تبدیل رمزارزها به هم و انتقال داخلی بدون احراز هویت هم کار می‌کند و احراز هویت فقط برای واریز و برداشت تومانی لازم است.

صرافی غیرمتمرکز ثبت‌نام و احراز هویت ندارد، ولی این به معنی ناشناس بودن نیست. هر معامله‌ای که می‌کنید با آدرس کیف پولتان برای همیشه روی بلاک‌چین می‌ماند و هر کسی می‌تواند ببیندش. کافی است آن آدرس یک بار به هویت شما وصل شود، مثلاً با برداشت از یک صرافی که شما را می‌شناسد، تا کل تاریخچه‌اش قابل ردیابی شود.

نقدینگی و قیمت

نقدینگی یعنی بتوانید مبلغ دلخواهتان را بدون اینکه قیمت زیاد تکان بخورد بخرید یا بفروشید. صرافی‌های متمرکز بزرگ برای ارزهای معروف معمولاً دفتر سفارش عمیقی دارند. در صرافی غیرمتمرکز همه‌چیز به عمق استخر بستگی دارد. برای جفت‌ارزهای معروف استخرها عمیق‌اند، ولی توکن تازه و کم‌معامله ممکن است استخری چند هزار دلاری داشته باشد که یک خرید متوسط هم قیمتش را چند درصد بالا ببرد.

یک هزینه پنهان هم مخصوص صرافی غیرمتمرکز است. تراکنش شما قبل از ثبت در بلاک برای همه قابل دیدن است. به گفته ethereum.org، ربات‌هایی هستند که دنبال خریدهای بزرگ در صرافی‌های غیرمتمرکز می‌گردند، درست قبل از شما می‌خرند و درست بعد از شما می‌فروشند. به این کار حمله ساندویچی (Sandwich) می‌گویند و نتیجه‌اش برای شما قیمت بدتر است. حد لغزش (Slippage Tolerance) را در تنظیمات سواپ پایین نگه دارید تا اگر قیمت بیش از آن حد بدتر شد، معامله انجام نشود.

کارمزد: چه چیزی را می‌پردازید؟

هزینه معامله در این دو نوع صرافی جنس متفاوتی دارد:

• در صرافی متمرکز کارمزد معامله و اسپرد (فاصله قیمت خرید و فروش) می‌پردازید. هر دو درصدی از مبلغ معامله‌اند. کارمزدهای فعلی سواپ‌ولت را در صفحه کارمزدها ببینید. اگر بعداً بخواهید رمزارز را به کیف پول شخصی ببرید، کارمزد برداشت هم اضافه می‌شود.
• در صرافی غیرمتمرکز سه چیز می‌پردازید: کارمزد استخر که به تأمین‌کننده‌های نقدینگی می‌رسد (در Uniswap بسته به استخر، از کسری از یک درصد تا ۱ درصد)، اثر قیمت که به عمق استخر بستگی دارد، و کارمزد شبکه که برای هر تراکنش جدا گرفته می‌شود. بار اول که توکنی را می‌فروشید، معمولاً یک تراکنش جدا برای دادن مجوز خرج کردن آن توکن (Approve) هم لازم است.

کارمزد شبکه به مبلغ معامله ربطی ندارد. سواپ ۱۰ دلاری و ۱۰ هزار دلاری کم‌وبیش همان کارمزد شبکه را دارند. روی شبکه‌های کم‌هزینه این عدد ناچیز است، ولی وقتی شبکه اتریوم شلوغ باشد، می‌تواند از کل سود یک معامله کوچک بیشتر شود.

مثال عددی: خرید یک توکن با ۵۰ و ۵۰۰۰ تتر

فرض کنید می‌خواهید یک بار با ۵۰ تتر و یک بار با ۵۰۰۰ تتر توکنی بخرید. اعداد این مثال فرضی و گرد هستند و فقط برای مقایسه ساخته شده‌اند:

• در صرافی متمرکز، کارمزد و اسپرد روی هم ۰٫۳ درصد است.
• در صرافی غیرمتمرکز، کارمزد استخر ۰٫۳ درصد است. در استخر عمیق ۱۰ میلیون تتر و در استخر کم‌عمق ۱۰۰ هزار تتر هست.
• کارمزد شبکه برای مجوز و سواپ روی هم، در شبکه کم‌هزینه ۰٫۱ دلار و در اتریومِ شلوغ ۵ دلار است.

هزینه صرافی غیرمتمرکز شامل کارمزد استخر، اثر قیمت و کارمزد شبکه است و با فرمول استخرهای Uniswap نسخه ۲ حساب شده است.

از این جدول دو نتیجه می‌گیریم:

• در معامله کوچک، کارمزد شبکه تعیین‌کننده است. ۵ دلار کارمزد برای خرید ۵۰ تتری یعنی بیش از ۱۰ درصد هزینه. اگر سراغ صرافی غیرمتمرکز می‌روید و مبلغتان کم است، شبکه کم‌هزینه انتخاب کنید.
• در معامله بزرگ، عمق استخر تعیین‌کننده است. همان ۵۰۰۰ تتر در استخر کم‌عمق حدود ۵ درصد گران‌تر تمام می‌شود. سایت‌های DEX پیش از تأیید، اثر قیمت (Price Impact) را نشان می‌دهند؛ اگر عددش چند درصد بود، مبلغ را کم کنید یا چند بار بخرید.

یک هزینه دیگر هم در جدول نیامده است: برای رسیدن به صرافی غیرمتمرکز، معمولاً اول باید تتر را از یک صرافی متمرکز به کیف پولتان برداشت کنید. صرافی متمرکز هم همیشه ارزان‌تر نیست. در جفت‌ارزهای کم‌معامله، دفتر سفارش آن هم کم‌عمق است و سفارش بزرگ قیمت را جابه‌جا می‌کند.

امنیت: در هر کدام چه چیزی ممکن است خراب شود؟

هیچ‌کدام از این دو بی‌خطر نیست؛ فقط جای خطر فرق دارد.

در صرافی متمرکز ممکن است:

• صرافی هک شود یا ورشکست شود، مثل دو نمونه‌ای که بالاتر آمد.
• حسابتان مسدود شود یا برداشت‌ها متوقف شود.
• کسی با فیشینگ یا گرفتن کد تأیید وارد حسابتان شود. تأیید دومرحله‌ای را روشن کنید و کدها را به هیچ‌کس ندهید.

در صرافی غیرمتمرکز:

• باگ قرارداد. به برآورد ethereum.org، ارزشی که به خاطر نقص امنیتی قراردادهای هوشمند دزدیده شده یا از دست رفته، به‌راحتی از یک میلیارد دلار بیشتر است. دارایی دزدیده‌شده از قرارداد هم تقریباً هیچ‌وقت برنمی‌گردد.
• سایت و توکن تقلبی. هر کسی می‌تواند توکنی با اسم و نماد یک ارز معروف بسازد و برایش استخر راه بیندازد. نمونه‌های رایجش را در کلاهبرداری‌های رایج ارز دیجیتال آورده‌ایم.
• مجوزهای نامحدود. مجوزی که برای سواپ به قرارداد می‌دهید، بعد از بستن سایت هم باقی می‌ماند. اگر آن قرارداد مخرب باشد یا هک شود، می‌تواند همان توکن را از کیف پولتان بردارد. نحوه لغوش در راهنمای دیفای آمده است.
• اشتباه خودتان. اگر به شبکه اشتباه بفرستید، تراکنشی را که نخوانده‌اید امضا کنید یا عبارت بازیابی را لو بدهید، کسی نیست که جبرانش کند.

کاربر ایرانی چه محدودیت‌هایی دارد؟

صرافی‌های متمرکز بزرگ خارجی کاربران ایران را نمی‌پذیرند. وزارت خزانه‌داری آمریکا در آبان ۱۴۰۲ بایننس را به خاطر جفت کردن معامله کاربران آمریکایی با کاربران کشورهای تحریم‌شده، از جمله ایران، ۹۶۸ میلیون دلار جریمه کرد و موظفش کرد تحریم‌ها را سخت‌گیرانه رعایت کند. یکی از ایرادهایی که خزانه‌داری گرفته بود این بود که بایننس به کاربران پیشنهاد می‌داد با فیلترشکن از سد محدودیت جغرافیایی خودش رد شوند. پس اگر با فیلترشکن یا مدارک دیگران در صرافی خارجی حساب باز کنید، همیشه این خطر را دارید که حساب بسته و موجودی‌اش مسدود شود.

صرافی‌های متمرکز ایرانی تنها راه مستقیم تبدیل تومان به رمزارزند. پیش از انتخاب، معیارهای اعتماد به یک صرافی را بررسی کنید و مقایسه صرافی‌های داخلی را در راهنمای خرید تتر در ایران ببینید.

صرافی‌های غیرمتمرکز هم کاملاً بدون محدودیت نیستند:

• قرارداد هوشمند فهرست کشورها ندارد، ولی پشت سایتی که به آن وصل می‌شوید یک شرکت است. مثلاً شرایط استفاده Uniswap Labs استفاده ساکنان کشورهای زیر تحریم جامع آمریکا را ممنوع کرده و ایران زیر تحریم آمریکاست. اگر سایت دسترسی را ببندد، دارایی کیف پولتان سر جایش می‌ماند، ولی روی آن سایت نمی‌شود حساب کرد.
• شرکت Tether آدرس‌های مرتبط با فهرست تحریم را مسدود می‌کند. این مسدودسازی روی قرارداد خود تتر انجام می‌شود و فرقی نمی‌کند تترتان در صرافی باشد، در کیف پول شخصی یا در استخر یک صرافی غیرمتمرکز.

کدام را انتخاب کنیم؟

به‌جای اینکه بپرسید کدام بهتر است، بپرسید برای چه کاری:

مسیر رایج، ترکیب هر دوست:

1. تتر را با تومان از یک صرافی متمرکز بخرید.
2. آن را به کیف پول شخصی‌تان برداشت کنید و شبکه‌ای را انتخاب کنید که صرافی غیرمتمرکزِ مقصد روی آن کار می‌کند. شبکه اشتباه یعنی دردسر.
3. کمی از ارز اصلی همان شبکه را هم برای کارمزد به کیف پول بفرستید.
4. در صرافی غیرمتمرکز، اول با مبلغ کم امتحان کنید و بعد سراغ مبلغ اصلی بروید.

برای برگشت هم همین مسیر را برعکس بروید: توکن را در صرافی غیرمتمرکز به تتر تبدیل کنید، تتر را به صرافی متمرکز بفرستید و آنجا به تومان بفروشید.

پیش از اولین معامله در صرافی غیرمتمرکز

• آدرس سایت را از منبع رسمی بردارید و در بوکمارک نگه دارید. روی لینک‌های تبلیغ یا پیام‌های تلگرامی کلیک نکنید.
• آدرس قرارداد توکن را از سایت رسمی پروژه چک کنید؛ اسم و نماد توکن کافی نیست.
• پیش از تأیید، اثر قیمت و حد لغزش را نگاه کنید.
• اگر سایت مجوز نامحدود خواست، فقط به اندازه همان معامله مجوز بدهید.
• عبارت بازیابی را هیچ‌وقت در هیچ سایتی وارد نکنید. هیچ صرافی غیرمتمرکزی برای معامله به آن نیاز ندارد.