لایه دوم (Layer 2) چیست؟ آربیتروم، آپتیمیزم و کارمزد کمتر

لایه دوم (Layer 2 یا L2) شبکه‌ای است که روی اتریوم ساخته شده است: تراکنش‌ها را خودش اجرا می‌کند، صدها و هزاران تراکنش را فشرده در یک بسته روی اتریوم ثبت می‌کند و هزینه این ثبت بین همه آن‌ها تقسیم می‌شود. برای همین یک انتقال یا سواپ روی آربیتروم (Arbitrum)، آپتیمیزم (OP Mainnet) یا بیس (Base) معمولاً کسری از یک سنت خرج دارد، در حالی که همین کار روی شبکه اصلی اتریوم در روزهای شلوغ می‌تواند خیلی گران‌تر تمام شود. چون داده تراکنش‌ها روی اتریوم می‌ماند، امنیت این شبکه‌ها هم تا حد زیادی به اتریوم تکیه دارد.

سه نکته را از همین اول بدانید، چون خیلی از اشتباه‌ها از همین‌جا شروع می‌شود. هر لایه دوم شبکه جدایی است؛ اگر تتر را روی آربیتروم به صرافی‌ای بفرستید که فقط شبکه اصلی اتریوم را پشتیبانی می‌کند، به حسابتان نمی‌نشیند. کارمزد این شبکه‌ها را با ETH می‌دهید، نه با توکن‌هایی مثل ARB و OP. برگرداندن پول از آربیتروم یا آپتیمیزم به اتریوم هم از راه پل رسمی حدود یک هفته طول می‌کشد.

در ادامه می‌بینید لایه دوم چرا لازم شد، رول‌آپ چطور کار می‌کند، کارمزدش از کجا می‌آید، آربیتروم و آپتیمیزم و بیس چه فرقی دارند، چه ریسک‌هایی دارند و چطور پول را به این شبکه‌ها ببرید و برگردانید.

لایه یک و لایه دو یعنی چه؟

لایه یک (Layer 1) خود بلاک‌چین اصلی است؛ شبکه‌ای که اعتبارسنج‌ها و اجماع خودش را دارد و برای امنیتش به کس دیگری تکیه نمی‌کند. اتریوم و بیت‌کوین هر دو لایه یک‌اند.

لایه دوم روی لایه یک سوار می‌شود. اجرای تراکنش‌ها، یعنی بخش سنگین کار، با خود لایه دوم است، ولی نتیجه و داده‌ها را روی لایه یک ثبت می‌کند تا اگر روزی سر درستی یک تراکنش دعوا شد، مرجع نهایی همان لایه یک باشد. ethereum.org لایه دوم را شبکه جدایی تعریف می‌کند که اتریوم را گسترش می‌دهد و از تضمین‌های امنیتی آن ارث می‌برد. شبکه لایتنینگ هم که روی بیت‌کوین ساخته شده، نمونه‌ای از لایه دوم است.

یک مثال ساده کمک می‌کند. فرض کنید هر نامه‌ای که به اداره ثبت می‌رسد، هزینه ثابتی دارد. اگر هزار نفر هر کدام جدا نامه بفرستند، هزار بار این هزینه پرداخت می‌شود. حالا اگر یک نفر همه درخواست‌ها را جمع کند، فشرده در یک پرونده بگذارد و یک‌جا تحویل بدهد، هزینه ثبت بین هزار نفر تقسیم می‌شود. لایه دوم همان کسی است که پرونده را جمع می‌کند و اتریوم همان اداره‌ای است که پرونده را نگه می‌دارد.

چرا اتریوم به لایه دوم نیاز دارد؟

اتریوم عمداً ظرفیت هر بلاک را محدود نگه داشته تا اجرای نود با یک کامپیوتر معمولی ممکن بماند و شبکه دست چند شرکت بزرگ نیفتد. نتیجه‌اش این است که وقتی تقاضا زیاد می‌شود، فضای بلاک‌ها پر می‌شود و کاربران برای جا گرفتن در بلاک بعدی رقابت می‌کنند. اینکه این رقابت چطور کارمزد را بالا می‌برد، در چرا کارمزد اتریوم زیاد است؟ آمده است.

پشت این تصمیم مسئله‌ای است که به آن «سه‌گانه بلاک‌چین» می‌گویند: یک بلاک‌چین ساده به‌سختی می‌تواند هم‌زمان غیرمتمرکز، امن و پرظرفیت باشد. بعضی بلاک‌چین‌های دیگر ظرفیت را با سخت‌تر کردن اجرای نود بالا برده‌اند. جامعه اتریوم راه دیگری انتخاب کرده است: ethereum.org می‌گوید شبکه اصلی غیرمتمرکز و امن می‌ماند و ظرفیت بیشتر از لایه دوم می‌آید. برای همین امروز خیلی از سواپ‌ها، انتقال‌های استیبل‌کوین، بازی‌ها و NFTها روی لایه‌های دوم انجام می‌شوند.

رول‌آپ چطور کار می‌کند؟

رایج‌ترین نوع لایه دوم «رول‌آپ» (rollup) است. اسمش از همین کار می‌آید: تراکنش‌ها را جمع می‌کند و یک‌جا روی اتریوم می‌فرستد. مسیر یک تراکنش روی رول‌آپ تقریباً این است:

1. فرستادن. تراکنش را از کیف پولتان، مثلاً روی شبکه آربیتروم، امضا می‌کنید و می‌فرستید.
2. ترتیب‌دهی. یک سرور به اسم «سکوئنسر» (sequencer) تراکنش‌ها را به ترتیب رسیدن مرتب و اجرا می‌کند. تأیید اولیه سکوئنسر را معمولاً در چند ثانیه می‌بینید.
3. بسته‌بندی. سکوئنسر صدها یا هزاران تراکنش را فشرده می‌کند و یک‌جا روی اتریوم می‌فرستد.
4. ثبت روی اتریوم. داده این بسته روی اتریوم قرار می‌گیرد. از این لحظه هر کسی می‌تواند وضعیت رول‌آپ را از روی داده‌های اتریوم دوباره بسازد و برگرداندن تراکنش‌ها عملاً یعنی برگرداندن خود اتریوم.
5. اثبات درستی. رول‌آپ خلاصه وضعیت جدیدش را هم روی اتریوم اعلام می‌کند. فرق دو نوع اصلی رول‌آپ هم در همین است که درستی این خلاصه را چطور ثابت می‌کنند.

ارزان شدن رول‌آپ‌ها یک دلیل مهم دیگر هم دارد. تا پیش از ارتقای دنکان در ۲۳ اسفند ۱۴۰۲، رول‌آپ‌ها داده‌شان را به شکلی روی اتریوم می‌گذاشتند که همه نودها باید برای همیشه نگهش می‌داشتند و گران تمام می‌شد. دنکان با EIP-4844 نوع تازه‌ای از داده به اسم «بلاب» (blob) اضافه کرد که فقط حدود ۱۸ روز نگه داشته می‌شود و بعد پاک می‌شود. رول‌آپ‌ها هم داده را فقط برای مدت کوتاهی لازم دارند، آن‌قدر که هر کسی فرصت بررسی‌اش را داشته باشد. همین که این داده برای همیشه نمی‌ماند، بلاب را خیلی ارزان‌تر کرده است. ارتقای فیوساکا در آذر ۱۴۰۴ هم با فناوری‌ای به اسم PeerDAS کاری کرد که هر نود مجبور نباشد همه بلاب‌ها را کامل نگه دارد. به این ترتیب راه بیشتر شدن ظرفیت بلاب‌ها باز شد و به گفته ethereum.org هدف اصلی‌اش ارزان‌تر شدن همین لایه‌های دوم بود، نه کارمزد شبکه اصلی.

رول‌آپ خوش‌بینانه یا دانش صفر؟

هر دو نوع داده‌شان را روی اتریوم می‌گذارند. فرقشان در این است که اتریوم از کجا بفهمد خلاصه‌ای که رول‌آپ اعلام کرده درست است.

رول‌آپ خوش‌بینانه (optimistic rollup) فرض را بر درستی می‌گذارد. خلاصه وضعیت پذیرفته می‌شود، مگر اینکه در یک بازه زمانی کسی با «اثبات تقلب» (fraud proof) نشان دهد اشتباه است. طبق ethereum.org این بازه اعتراض حدود هفت روز است و هر کسی که بخواهد پولش را از رول‌آپ به اتریوم برگرداند، باید صبر کند تا تمام شود. آربیتروم، OP Mainnet و بیس از این نوع‌اند. مستندات آربیتروم هم دلیل انتخاب یک هفته را این می‌داند که اعتبارسنج‌ها حتی اگر کسی جلوی تراکنش‌هایشان را بگیرد، وقت کافی برای اعتراض داشته باشند.

رول‌آپ دانش صفر (ZK rollup) برای هر بسته یک اثبات ریاضی به اسم «اثبات اعتبار» (validity proof) می‌سازد و قرارداد رول‌آپ روی اتریوم آن را بررسی می‌کند. وقتی اثبات پذیرفته شد، کار تمام است و دیگر صبر یک‌هفته‌ای لازم نیست. عیبش این است که ساختن این اثبات‌ها سنگین است و سازگار کردن کامل این رول‌آپ‌ها با ماشین مجازی اتریوم (EVM) سخت‌تر بوده است. ZKsync Era، استارک‌نت (Starknet)، اسکرول (Scroll) و تایکو (Taiko) از شناخته‌شده‌ترین رول‌آپ‌های دانش صفرند.

برای کاربر عادی، این فرق بیشتر از همه موقع خروج به چشم می‌آید. روی خود شبکه، هر دو نوع تقریباً یک تجربه‌اند: کیف پول را وصل می‌کنید، تراکنش می‌زنید و در چند ثانیه نتیجه را می‌بینید.

کارمزد لایه دوم از کجا می‌آید؟

کارمزد یک تراکنش روی رول‌آپ دو بخش دارد. مستندات آربیتروم این دو را جدا حساب می‌کند:

• هزینه اجرا روی خود لایه دوم: شبیه گس اتریوم، ولی خیلی ارزان‌تر، چون ظرفیت این شبکه‌ها بیشتر است و کمتر شلوغ می‌شوند.
• سهم شما از هزینه ثبت داده روی اتریوم: رول‌آپ برای گذاشتن هر بسته روی اتریوم پول می‌دهد و این هزینه را به نسبت حجم داده هر تراکنش بین همه تقسیم می‌کند.

با یک مثال فرضی و عددهای گرد این تقسیم را ببینید. فرض کنید گذاشتن یک بسته روی اتریوم ۲۰ دلار خرج داشته باشد و آن بسته ۴٬۰۰۰ تراکنش را در خود جا داده باشد. سهم هر تراکنش از هزینه ثبت ۲۰ ÷ ۴٬۰۰۰ = ۰٫۰۰۵ دلار، یعنی نیم سنت، می‌شود. حالا اگر روزی اتریوم شلوغ شود و هزینه همان بسته دو برابر شود، سهم هر نفر یک سنت می‌شود. هنوز ناچیز است، ولی همین نشان می‌دهد چرا کارمزد لایه دوم هم با شلوغی اتریوم بالا و پایین می‌رود و کاملاً از آن جدا نیست.

در عمل، اندازه‌گیری ما در مهر ۱۴۰۵ نشان داد که هر انتقال تتر روی آربیتروم کمتر از یک سنت خرج دارد. جزئیات و مقایسه با شبکه‌های دیگر در ارزان‌ترین شبکه برای انتقال تتر آمده است. یادتان باشد این هزینه شبکه برای کسی است که از کیف پول شخصی تراکنش می‌فرستد. کارمزد برداشت از صرافی، عدد جدایی است که خود صرافی اعلام می‌کند.

آربیتروم، آپتیمیزم و بیس

در جدول L2BEAT در ۱۶ مهر ۱۴۰۵، این سه از نظر ارزش دارایی‌های روی شبکه بزرگ‌ترین رول‌آپ‌های اتریوم بودند. هر سه خوش‌بینانه‌اند، کارمزد را با ETH می‌گیرند و با کیف پول‌هایی مثل متامسک کار می‌کنند.

منبع ستون‌ها: صفحه آربیتروم و صفحه OP Mainnet در L2BEAT، جدول خلاصه L2BEAT برای بیس، و مستندات شبکه آربیتروم، OP Mainnet و بیس برای ارز کارمزد. معنی «مرحله» را در بخش ریسک‌ها توضیح داده‌ایم.

آربیتروم

آربیتروم وان را شرکت Offchain Labs ساخته و طبق L2BEAT اداره‌اش با Arbitrum DAO است؛ یعنی جامعه دارندگان توکن ARB درباره ارتقاها و خزانه رأی می‌دهند. طبق مستندات خود آربیتروم، سکوئنسر آن هنوز متمرکز است و همین شرکت اجرایش می‌کند. آربیتروم شبکه دیگری هم به اسم آربیتروم نوا (Nova) دارد که ارزان‌تر است، چون داده‌ها را به‌جای اتریوم به یک کمیته محدود می‌سپارد. یعنی علاوه بر اتریوم باید به آن کمیته هم اعتماد کنید. اگر کسی به شما گفت «آربیتروم»، بپرسید One یا Nova.

آپتیمیزم و OP Stack

وقتی از آپتیمیزم حرف می‌زنند، معمولاً منظور یکی از این دوست: شبکه‌ای به اسم OP Mainnet، یا کدی متن‌باز به اسم OP Stack که هر کسی می‌تواند با آن لایه دوم خودش را بسازد. خیلی از رول‌آپ‌های امروز، از جمله بیس، روی همین کد ساخته شده‌اند و Optimism اسم این خانواده را «سوپرچین» (Superchain) گذاشته است. دارندگان توکن OP در بخشی از حاکمیت این مجموعه به اسم «خانه توکن» (Token House) رأی می‌دهند و مثلاً می‌توانند ارتقاهای تأییدشده را در یک بازه هفت‌روزه وتو کنند.

بیس

بیس را کوین‌بیس، یکی از بزرگ‌ترین صرافی‌های آمریکایی، ساخته و در جدول L2BEAT بر پایه کد OP Stack معرفی شده است. در همان جدول، ارزش دارایی‌های روی بیس از آربیتروم هم بیشتر بود. چون پشتش یک صرافی بزرگ است، در خیلی از اپ‌ها و کیف پول‌ها زیاد به چشم می‌آید. با این حال برای شما فقط یک شبکه EVM دیگر است: آدرس‌ها همان آدرس‌های آشنای 0x هستند، کارمزد با ETH است و پیش از فرستادن باید مطمئن شوید مقصد واقعاً بیس را پشتیبانی می‌کند.

رول‌آپ‌های دانش صفر

از رول‌آپ‌های دانش صفر، ZKsync Era و اسکرول و تایکو تلاش کرده‌اند تا جای ممکن با ابزارهای اتریوم سازگار باشند. ethereum.org همین‌ها را نمونه رول‌آپ‌هایی می‌آورد که روی «zkEVM»، یعنی نسخه دانش صفرِ ماشین مجازی اتریوم، کار می‌کنند. همه رول‌آپ‌ها با هر کیف پولی کار نمی‌کنند؛ پیش از کار با هر کدام، ببینید کیف پولتان آن شبکه را می‌شناسد یا نه.

توکن ARB و OP به چه کاری می‌آیند؟

خیلی‌ها فکر می‌کنند برای استفاده از آربیتروم باید ARB بخرند. این‌طور نیست. مستندات آربیتروم صریح می‌گوید ارز پرداخت گس روی آربیتروم ETH است. ARB و OP توکن حاکمیتی‌اند: دارنده‌شان در تصمیم‌های شبکه، مثل ارتقاها و خرج کردن خزانه، رأی می‌دهد.

چند نکته را پیش از خرید این توکن‌ها بدانید:

• داشتن ARB یا OP سهمی از کارمزدهای شبکه به شما نمی‌دهد و هیچ درآمد ثابتی پشتش نیست. ارزشش از اهمیت حق رأی و انتظار بازار می‌آید و مثل هر آلت‌کوینی می‌تواند تند بالا و پایین برود.
• عرضه ARB ثابت نیست. طبق L2BEAT، قرارداد این توکن اجازه می‌دهد عرضه آن سالی یک بار و حداکثر ۲ درصد افزایش پیدا کند.
• شلوغ شدن یک شبکه لزوماً به معنی بالا رفتن قیمت توکنش نیست. این دو را به هم گره نزنید.

ARB و OP، و همین‌طور STRK توکن استارک‌نت، در سواپ‌ولت قابل معامله‌اند. قیمت لحظه‌ای را در صفحه آربیتروم و آپتیمیزم ببینید.

ریسک‌های لایه دوم

ethereum.org خودش یادآوری می‌کند که لایه‌های دوم هنوز جوان‌اند و هیچ‌کدام به اندازه شبکه اصلی اتریوم امتحان پس نداده‌اند. ریسک‌هایی که بهتر است بشناسید:

• سکوئنسر متمرکز. در بیشتر رول‌آپ‌ها یک شرکت ترتیب تراکنش‌ها را تعیین می‌کند. طبق مستندات آربیتروم، سکوئنسر نمی‌تواند امنیت شبکه را به خطر بیندازد، ولی می‌تواند ترتیب تراکنش‌ها را عوض کند یا یکی را موقتاً عقب بیندازد. اگر هم از کار بیفتد، شبکه تا برگشتنش عملاً کند یا متوقف می‌شود. برای همین آربیتروم راهی گذاشته که اگر سکوئنسر تراکنشی را نپذیرد، کاربر بتواند آن را مستقیم از روی اتریوم وارد کند و این راه حداکثر بعد از ۲۴ ساعت باز می‌شود.
• قراردادهای قابل ارتقا. قراردادهای این شبکه‌ها روی اتریوم هنوز قابل تغییرند و گروهی به اسم «شورای امنیت» (Security Council) در شرایط اضطراری می‌تواند آن‌ها را عوض کند. اینکه این قدرت چقدر محدود شده، همان چیزی است که L2BEAT با «مرحله» نشان می‌دهد.
• پل‌ها. پل (bridge) قراردادی است که دارایی را بین اتریوم و لایه دوم جابه‌جا می‌کند. پل رسمی هر رول‌آپ امنیتش را از خود رول‌آپ می‌گیرد، ولی پل‌های واسطه‌ای که برای سرعت بیشتر ساخته شده‌اند، فرض اعتماد خودشان را دارند و قراردادهایشان هدف جذابی برای حمله‌اند.
• اشتباه در شبکه. آدرس شما روی اتریوم، آربیتروم، بیس و بیشتر شبکه‌های EVM یکی است. همین باعث می‌شود آدم به اشتباه روی شبکه‌ای بفرستد که مقصد آن را نمی‌شناسد. مستندات آربیتروم می‌گوید اگر پول را به صرافی‌ای بفرستید که آربیتروم را پشتیبانی نمی‌کند، خود آربیتروم کاری از دستش برنمی‌آید و فقط پشتیبانی همان صرافی شاید بتواند کمک کند.

«مرحله» در L2BEAT یعنی چه؟

L2BEAT سایتی مستقل است که رول‌آپ‌ها را بررسی می‌کند و ethereum.org هم برای سنجیدن ریسک‌ها به آن ارجاع می‌دهد. چارچوب «مرحله» (Stages) آن می‌گوید یک رول‌آپ چقدر از کنترل آدم‌ها به کنترل کد رسیده است:

• مرحله ۰: چند نهاد معدود عملاً همه‌چیز را کنترل می‌کنند.
• مرحله ۱: سیستم اثبات کار می‌کند و تنها راه (غیر از باگ) برای اینکه برداشت کاربران برای همیشه متوقف شود یا برداشت نادرستی تأیید شود، این است که دست‌کم ۷۵ درصد اعضای شورای امنیت همدست شوند.
• مرحله ۲: هر کسی می‌تواند اثبات تقلب بفرستد. اگر ارتقایی بیاید که کاربران با آن موافق نیستند، دست‌کم ۳۰ روز فرصت دارند خارج شوند. شورای امنیت هم فقط برای باگ‌هایی که روی زنجیره قابل اثبات‌اند می‌تواند وارد عمل شود.

خود L2BEAT تأکید می‌کند که مرحله، معیار تمرکززدایی است، نه امنیت. یک رول‌آپ مرحله ۲ با کد آزموده‌نشده می‌تواند ناامن‌تر از یک رول‌آپ مرحله ۱ باشد. پس مرحله را یکی از چند نشانه ببینید، نه تضمین.

ورود و خروج: پل رسمی، پل سریع یا صرافی

برای رساندن دارایی به لایه دوم یا برگرداندنش، سه راه کلی دارید. انتخاب درست بیشتر به این بستگی دارد که دارایی الان کجاست و کجا باید برسد.

ethereum.org هم ارائه‌دهنده نقدینگی را راه رایج دور زدن صبر یک‌هفته‌ای می‌داند: برداشتی را که در صف انتظار است از شما تحویل می‌گیرد و در ازای کارمزد، همان موقع پولتان را روی اتریوم می‌دهد.

نمونه: بردن تتر از صرافی به آربیتروم

فرض کنید می‌خواهید با ۲۰۰ تتر روی یک صرافی غیرمتمرکز در آربیتروم کار کنید. ترتیب درست این است:

1. کیف پول را آماده کنید. کیف پولی لازم دارید که شبکه Arbitrum One را بشناسد، مثل متامسک یا تراست ولت. اگر هنوز کیف پول شخصی ندارید، از کیف پول ارز دیجیتال چیست؟ شروع کنید.
2. کمی ETH روی خود آربیتروم بگیرید. بدون ETH روی آربیتروم نمی‌توانید هیچ تراکنشی، حتی یک سواپ ساده، بزنید. ETH شبکه اصلی اتریوم و توکن ARB اینجا به کارتان نمی‌آیند. در فرم برداشت هر صرافی ببینید ETH را روی کدام شبکه می‌فرستد.
3. تتر را روی شبکه آربیتروم برداشت کنید. در سواپ‌ولت، صفحه کارمزدها برداشت تتر را روی شبکه آربیتروم هم نشان می‌دهد. کارمزد برداشت همان هزینه شبکه است و پیش از تأیید نمایش داده می‌شود. روی آربیتروم نسخه‌ای از تتر به اسم USDT0 هم رایج است؛ توضیحش در بهترین شبکه برای انتقال تتر آمده است.
4. اول مبلغ کم بفرستید. اگر اولین بار است، یک مبلغ کوچک بفرستید، رسیدنش را در کیف پول و روی Arbiscan، مرورگر بلاک آربیتروم، ببینید و بعد بقیه را بفرستید.
5. موقع برگشت، مسیر را از قبل بدانید. اگر تتر باید به صرافی برگردد، فقط وقتی روی آربیتروم بفرستید که صفحه واریز آن صرافی همین شبکه را نشان بدهد. اگر تتر را روی شبکه اصلی اتریوم لازم دارید، یا یک هفته صبر پل رسمی را بپذیرید یا از صرافی‌ای کمک بگیرید که هر دو شبکه را دارد: روی آربیتروم واریز کنید و روی ERC20 برداشت.

پیش از تأیید هر سواپ یا اجازه برداشت روی لایه دوم، همان احتیاط‌های شبکه اصلی را داشته باشید. ارزان بودن کارمزد، امضای یک قرارداد ناشناس را امن‌تر نمی‌کند. اینکه وقتی تراکنشی را امضا می‌کنید دقیقاً به چه چیزی اجازه می‌دهید، در قرارداد هوشمند چیست؟ و دیفای چیست؟ آمده است.

پیش از فرستادن روی لایه دوم این چهار سؤال را بپرسید

1. مقصد دقیقاً همین شبکه را قبول می‌کند؟ «اتریوم» و «آربیتروم» و «بیس» سه مقصد جدایند، حتی اگر آدرس یکی باشد.
2. ETH برای کارمزد روی همین شبکه دارم؟ موجودی ETH روی شبکه اصلی یا روی شبکه دیگر حساب نمی‌شود.
3. نسخه توکن درست است؟ روی لایه دوم گاهی چند نسخه از یک توکن وجود دارد، مثل USDT0. نماد را با قرارداد توکنی که مقصد پذیرفته تطبیق دهید.
4. راه برگشت را می‌دانم؟ اگر لازم است پول زود به اتریوم یا صرافی برگردد، از قبل ببینید از چه مسیری و با چه هزینه‌ای برمی‌گردد.