راگ پول چیست؟ شت کوین کلاهبرداری را قبل از خرید بشناسید

راگ پول (Rug Pull) یعنی سازنده‌های یک توکن اول پول خریدارها را جمع کنند و بعد یکجا بیرون بکشند. اسمش از «کشیدن فرش از زیر پای کسی» آمده و بعضی‌ها آن را «رگ پول» هم می‌نویسند. معمولاً ماجرا این‌طور پیش می‌رود: تا دیروز نمودار توکن سبز بود و گروه تلگرامی‌اش شلوغ؛ امروز استخر نقدینگی‌اش خالی است و توکنی که در کیف پولتان مانده، دیگر خریداری ندارد.

بیشتر راگ پول‌ها در شت کوین‌ها اتفاق می‌افتد؛ توکن‌های تازه و بی‌کاربردی که ساختنشان چند دقیقه کار است. خوشبختانه خیلی از این تله‌ها را می‌شود از قبل دید: در کد قرارداد، در استخر نقدینگی و در اینکه توکن‌ها دست چه کسانی است. پایین‌تر می‌بینید هر کدام از این نشانه‌ها را کجا و با کدام ابزار رایگان پیدا کنید و بعد با هم یک توکن فرضی را قدم‌به‌قدم بررسی می‌کنیم. هیچ بررسی‌ای صددرصد مطمئن نیست، ولی همین چند دقیقه کافی است تا خیلی از توکن‌های تله‌دار را کنار بگذارید.

شت کوین چیست و چه فرقی با راگ پول دارد؟

شت کوین (Shitcoin) اسمی عامیانه و تحقیرآمیز است که به توکن‌های بی‌کاربرد و بی‌آینده می‌دهند. روی اتریوم یا شبکه BNB هر کسی می‌تواند در چند دقیقه توکن خودش را بسازد. روی سولانا هم سایت‌هایی مثل Pump.fun این کار را به چند کلیک رسانده‌اند. نتیجه‌اش سیلی از توکن‌های تازه است که بیشترشان بیش از چند روز دوام نمی‌آورند.

ولی هر شت کوینی کلاهبرداری نیست. خیلی از این توکن‌ها فقط می‌میرند: هیجان می‌خوابد، خریدار تازه نمی‌آید و قیمت آرام‌آرام به صفر می‌رسد. راگ پول فرق دارد، چون از اول نقشه بوده و سازنده توکن را ساخته که پول دیگران را بردارد.

عددها هم نشان می‌دهد این ماجرا چقدر رایج است. شرکت تحلیل بلاکچین Solidus Labs در گزارشی درباره کلاهبرداری‌های سولانا توکن‌هایی را بررسی کرده که از دی ۱۴۰۲ تا فروردین ۱۴۰۴ در Pump.fun ساخته شده بودند. از بیش از ۷ میلیون توکنی که دست‌کم پنج معامله داشتند، نقدینگی فقط حدود ۹۷ هزار تا هنوز بالای هزار دلار بود. همین گزارش ۳۸۸ هزار استخر صرافی غیرمتمرکز Raydium را هم بررسی کرده و در حدود ۹۳ درصدشان نشانه‌های بیرون کشیدن ناگهانی نقدینگی دیده است. فرق شت کوین با میم کوین و آلت کوین را هم در میم کوین چیست توضیح داده‌ایم.

راگ پول چطور اتفاق می‌افتد؟

سازنده برای برداشتن پول خریدارها چند راه دارد. بعضی با یک تراکنش تمام می‌شود و بعضی چند ماه طول می‌کشد.

خالی کردن استخر نقدینگی

در صرافی غیرمتمرکز، قیمت یک توکن از استخر نقدینگی درمی‌آید. در این استخر مقداری از همان توکن کنار مقداری تتر (USDT) یا رمزارز اصلی شبکه، مثل BNB یا SOL، گذاشته شده است. برای توکنی که تازه ساخته شده، معمولاً خود سازنده این استخر را پر می‌کند.

هر کس در استخر پول بگذارد، در عوضش «توکن نقدینگی» (LP Token) می‌گیرد. طبق مستندات یونی‌سواپ، صاحب این توکن‌ها هر وقت بخواهد می‌تواند آن‌ها را بسوزاند و سهمش از استخر را پس بگیرد. حالا فرض کنید سازنده تنها کسی است که توکن نقدینگی دارد. خریدارها تتر به استخر می‌ریزند و توکن می‌گیرند. سازنده صبر می‌کند تا استخر پر شود و بعد با یک تراکنش همه‌اش را بیرون می‌کشد. برای خریدارها فقط توکنی می‌ماند که دیگر جایی برای فروختنش نیست.

Solidus Labs همین الگو را در Raydium دنبال کرده است. پژوهشگرهایش یک بار برداشت ۵۰ درصد استخر را معیار گذاشته‌اند و یک بار ۹۰ درصد، و هر دو بار تعداد موارد یکی درآمده است. یعنی کلاهبردار وقتی دست به کار می‌شود، تقریباً همه نقدینگی را برمی‌دارد.

برای همین ابزارهای بررسی توکن اول سراغ این سؤال می‌روند: توکن‌های نقدینگی کجاست؟ اگر سوزانده شده باشند، دیگر کسی نمی‌تواند آن سهم از استخر را بیرون بکشد. توکن‌هایی که در یک قرارداد قفل‌کننده گذاشته شده‌اند، تا روز باز شدن قفل در امان‌اند. ولی اگر در کیف پول خود سازنده باشند، همه‌چیز به یک تصمیم او بند است.

فروختن یکجای سهم سازنده‌ها

برای راگ کردن، خالی کردن استخر هم لازم نیست. اگر بخش بزرگی از کل توکن‌ها دست سازنده یا چند کیف پول نزدیک به او باشد، کافی است همه را یکجا در استخر بفروشند. قیمت چنان سقوط می‌کند که توکن شما تقریباً بی‌ارزش می‌شود، حتی اگر نقدینگی قفل باشد. یک مثال عددی از این اتفاق را در مثال پامپ و دامپ مطلب میم کوین آورده‌ایم. برای پیدا کردن سهم تیم و برنامه آزاد شدن توکن‌ها هم توکنومیکس چیست را بخوانید.

تله در کد قرارداد

بعضی توکن‌ها از همان اول با کدی ساخته می‌شوند که به سازنده اختیارهای خاصی می‌دهد:

• هانی‌پات (Honeypot): خریدن آزاد است، ولی فروختن یا اصلاً ممکن نیست یا مالیاتی چنان سنگین دارد که تقریباً چیزی دستتان نمی‌آید. نمودار این توکن‌ها فقط بالا می‌رود، چون جز سازنده کسی نمی‌تواند بفروشد.
• مالیات قابل تغییر: قرارداد به مالک اجازه می‌دهد هر وقت خواست مالیات فروش را بالا ببرد. امروز صفر است و فردا ممکن است نزدیک صد درصد باشد.
• ساختن توکن تازه (Mint): اگر سازنده اجازه داشته باشد هر وقت خواست واحد تازه بسازد، می‌تواند میلیاردها توکن تازه بیرون بدهد و در استخر بفروشد. در سولانا این اختیار اسم مشخصی دارد: طبق مستندات سولانا، «Mint Authority» حسابی است که اجازه دارد واحد تازه بسازد و عرضه را بالا ببرد.
• قفل کردن حساب‌ها: در سولانا «Freeze Authority» می‌تواند توکن‌های یک حساب را طوری قفل کند که نه بشود جابه‌جایشان کرد و نه سوزاندشان؛ یعنی توکن دارید ولی نمی‌توانید بفروشید. بعضی قراردادهای اتریوم و شبکه BNB هم «لیست سیاه» دارند و جلوی فروش آدرس‌های مشخصی را می‌گیرند.

راگ آهسته: پروژه‌ای که بی‌سروصدا رها می‌شود

همه راگ پول‌ها یک‌شبه نیستند. گاهی تیم در پیش‌فروش پول جمع می‌کند، چند ماه وعده می‌دهد و در همین مدت سهم خودش را کم‌کم می‌فروشد. بعد کم‌کم خبری از پروژه نمی‌آید، سایت از کار می‌افتد و گروه تلگرامی‌اش بسته می‌شود. در این حالت ثابت کردن کلاهبرداری سخت‌تر است، ولی برای خریدار نتیجه فرقی نمی‌کند.

نشانه‌های خطر را کجا ببینید؟

این جدول را از جدی‌ترین نشانه به خفیف‌ترین مرتب کرده‌ایم. ستون وسط می‌گوید هر نشانه را کجا پیدا کنید و ستون آخر می‌گوید چرا مهم است.

درباره مالکیت قرارداد یک نکته هست. خیلی از قراردادها مالکیت را با الگوی آماده Ownable از کتابخانه OpenZeppelin پیاده می‌کنند. طبق مستندات OpenZeppelin، در این الگو وقتی مالک «renounceOwnership» را اجرا کند، قرارداد بی‌مالک می‌شود و دیگر کسی نمی‌تواند تابع‌های مخصوص مالک را اجرا کند. در اکسپلورر هم جلوی owner آدرس صفر (0x000…000) را می‌بینید. این نشانه خوبی است، ولی کافی نیست. اگر قرارداد پراکسی باشد، مدیر پراکسی همچنان می‌تواند کد را ارتقا بدهد. توکن‌های نقدینگی و سهم بزرگ سازنده هم با واگذاری مالکیت جایی نمی‌روند.

ابزارهای رایگان برای بررسی توکن

برای دیدن گزارش این ابزارها لازم نیست کیف پولتان را به جایی وصل کنید. آدرس قرارداد را می‌دهید و گزارش را می‌خوانید. اگر سایتی برای «بررسی امنیت توکن» از شما خواست کیف پول وصل کنید یا تراکنشی را تأیید کنید، همان‌جا صفحه را ببندید.

اکسپلورر شبکه

اولین جایی که باید سر بزنید اکسپلورر همان شبکه است: Etherscan برای اتریوم، BscScan برای شبکه BNB و Solscan برای سولانا. در زبانه Contract تیک سبز یعنی کد قرارداد منتشر و تأیید شده است. در Read Contract می‌بینید مالک کیست و زبانه Holders نشان می‌دهد توکن‌ها بین چه کیف پول‌هایی پخش شده‌اند. اگر با اکسپلورر کار نکرده‌اید، راهنمای اکسپلورر بلاکچین را ببینید.

honeypot.is برای اتریوم، BNB و Base

این سایت یک خرید و یک فروش را شبیه‌سازی می‌کند تا ببیند توکن را می‌شود فروخت یا نه و مالیات هر کدام چقدر است. تصویر زیر نتیجه‌اش را برای پپه (PEPE) روی اتریوم نشان می‌دهد. کادر ۱ نتیجه کلی است و کادر ۲ مالیات خرید و فروشی است که در شبیه‌سازی حساب شده.

هر دو مالیات صفر درصد است و کد قرارداد هم منتشر شده است. ولی خود سایت زیر نتیجه یادآوری می‌کند که این وضعیت هر وقت ممکن است عوض شود. شبیه‌سازی فقط می‌گوید امروز می‌شود فروخت. اگر مالک اجازه تغییر مالیات را داشته باشد، فردا ممکن است جواب دیگری بگیرید.

RugCheck برای سولانا

گزارش RugCheck برای توکن‌های سولانا هم فهرست خطرها را دارد و هم وضعیت اختیارهای سازنده را. تصویر زیر گزارش آن برای بونک (BONK) است، یکی از میم کوین‌های قدیمی سولانا. در آن به سه کادر نگاه کنید.

• کادر ۱، فهرست خطرها: برای بونک فقط «Mutable metadata» آمده؛ یعنی اسم و تصویر توکن را هنوز می‌شود عوض کرد. در مقایسه با نشانه‌هایی که بالاتر گفتیم، این خطر کوچکی است.
• کادر ۲، Mint Authority: جلویش فقط یک خط تیره آمده، یعنی دیگر کسی نمی‌تواند بونک تازه بسازد و عرضه‌اش ثابت است.
• کادر ۳، LP Locked: سهم نقدینگی قفل‌شده را حدود ۱۰ درصد نشان می‌دهد. برای توکنی که سال‌هاست معامله می‌شود و آدم‌های زیادی در استخرهای مختلفش نقدینگی گذاشته‌اند، این عدد به اندازه یک توکن تازه نگران‌کننده نیست. ولی اگر توکنی دو روز عمر دارد و تنها استخرش را خود سازنده ساخته، نقدینگی قفل‌نشده جدی‌ترین نشانه خطر است.

Token Sniffer و DEX Screener

Solidus Labs، همان شرکتی که گزارشش را بالاتر آوردیم، ابزاری به اسم Token Sniffer هم دارد. این ابزار به هر توکن امتیاز می‌دهد و از جمله بررسی می‌کند که توکن‌های نقدینگی سوزانده یا قفل شده‌اند یا نه. ولی فقط به امتیاز کلی نگاه نکنید. Solidus در همان گزارش توکنی را مثال زده که امتیاز ۸۰ از ۱۰۰ گرفته بود. با این حال توکن‌هایش دست چند کیف پول جمع بود و نقدینگی‌اش هم قفل نبود، و خود ابزار هم همین دو را خطر اصلی آن توکن علامت زده بود.

در DEX Screener برای هر جفت معاملاتی می‌بینید کی ساخته شده، چقدر نقدینگی دارد و چند خرید و فروش داشته است. اگر در معاملات یک توکن پشت سر هم خرید می‌بینید و تقریباً هیچ فروشی نیست، شاید راه فروش برای بقیه بسته است.

این ابزارها وضعیت همین لحظه را می‌خوانند و ممکن است ترفندهای تازه را نبینند. نتیجه‌شان را کنار بررسی خودتان در اکسپلورر بگذارید.

مثال: بررسی قدم‌به‌قدم یک توکن تازه

فرض کنید در یک گروه تلگرامی پیامی آمده: «توکن XYZ روی شبکه BNB تازه عرضه شده و تا آخر هفته صد برابر می‌شود.» آدرس قرارداد هم کنار پیام هست. توکن و همه عددهای این مثال فرضی‌اند، ولی ترتیب بررسی همان است که برای یک توکن واقعی انجام می‌دهید.

قدم ۲ همان جایی است که خیلی‌ها فریب می‌خورند. «فروش کار می‌کند» فقط یعنی امروز می‌شود فروخت. قدم ۴ نشان داد سازنده می‌تواند در یک لحظه استخر را خالی کند و قدم ۳ نشان داد می‌تواند با مالیات سنگین فروش را عملاً ببندد. هر کدام از این دو به‌تنهایی برای کنار کشیدن کافی بود.

قاعده‌اش ساده است: یک نتیجه سبز توکن را امن نمی‌کند، ولی یک نشانه قرمز جدی برای کنار گذاشتنش کافی است. اگر همه قدم‌ها سبز بود و باز هم خواستید بخرید، اول مبلغ خیلی کمی بخرید و همان را بفروشید تا مطمئن شوید راه بیرون آمدن باز است.

اگر توکنی که خریده‌اید راگ شد چه کنید؟

اول ببینید چیزی در استخر مانده یا نه. اگر سازنده فقط بخشی از نقدینگی را برداشته، شاید با فروختن توکن بخشی از پولتان برگردد.

در استخری که تقریباً خالی شده، لغزش قیمت خیلی زیاد است و ممکن است در ازای همه توکن‌هایتان مبلغ ناچیزی بگیرید. پیش از تأیید معامله، به مبلغی که کیف پول به‌عنوان دریافتی نشان می‌دهد نگاه کنید.

اگر کیف پولتان را به سایت پروژه وصل کرده‌اید و اجازه خرج کردن توکن داده‌اید، آن اجازه را از بخش Token Approvals در اکسپلورر شبکه پس بگیرید. سایت‌های راگ‌شده گاهی برای فیشینگ ارز دیجیتال به کار می‌روند و همان اجازه قدیمی می‌تواند بقیه موجودی‌تان را هم به خطر بیندازد.

بعد از راگ پول معمولاً پیام‌هایی سر می‌رسد که قول می‌دهند در ازای کارمزد پولتان را برگردانند. این‌ها خودشان کلاهبرداری دوم‌اند؛ چند نمونه‌اش را در کلاهبرداری‌های رایج ارز دیجیتال آورده‌ایم. اگر کیف پولتان هک شده و مشکل فقط یک توکن بی‌ارزش نیست، قدم‌ها فرق می‌کند و باید هر چه زودتر دارایی‌های باقی‌مانده را جابه‌جا کنید.

چطور کمتر گرفتار شت کوین کلاهبرداری شوید؟

• سراغ توکن‌های تازه فقط با پولی بروید که اگر همه‌اش از دست برود، زندگی‌تان به هم نمی‌ریزد. این توکن‌ها را بیشتر شبیه بلیت بخت‌آزمایی ببینید تا سرمایه‌گذاری.
• آدرس قرارداد را از منبع رسمی بگیرید. اسم و نماد هر توکنی را می‌شود کپی کرد؛ همین ترفند را درباره تتر در راهنمای تتر فیک توضیح داده‌ایم.
• برای امتحان توکن‌های ناشناس یک کیف پول جدا بسازید. دارایی اصلی‌تان را در آن نگذارید تا اگر اجازه اشتباهی دادید، خسارت به همان کیف پول محدود بماند.
• به گروه‌هایی که ساعت پامپ اعلام می‌کنند اعتماد نکنید. کسی که سیگنال خرید یک توکن ناشناس را می‌فرستد، معمولاً دنبال خریداری است که سهمش را به او بفروشد.

کانال‌های کلاهبرداری تلگرام را هم، از ادمین جعلی تا «سود تضمینی»، با همین منطق می‌شود شناخت: هر جا عجله و وعده قطعی دیدید، دست نگه دارید.

خرید از صرافی متمرکز بخشی از این خطرها را از سر راه برمی‌دارد. رمزارز را از فهرست خود صرافی می‌خرید و لازم نیست به قرارداد ناشناسی اجازه برداشت بدهید؛ فرقش را در صرافی متمرکز یا غیرمتمرکز توضیح داده‌ایم. البته ریسک نوسان قیمت سر جایش می‌ماند.

اگر هم می‌خواهید در صرافی غیرمتمرکز معامله کنید، آنجا معمولاً با تتر یا رمزارز اصلی شبکه خرید می‌کنید. در سواپ‌ولت می‌توانید تتر را با تومان بخرید و موقع برداشت به کیف پول خودتان، شبکه را انتخاب کنید.