استخر نقدینگی چیست؟ درآمد و ریسک تأمین نقدینگی با مثال عددی

استخر نقدینگی (Liquidity Pool) قرارداد هوشمندی است که موجودی دو توکن را کنار هم نگه می‌دارد تا هر کسی بتواند بدون پیدا کردن خریدار یا فروشنده، یکی را با دیگری عوض کند. این موجودی را کاربرانی به اسم تأمین‌کننده نقدینگی (Liquidity Provider یا LP) می‌گذارند و در عوض، از کارمزد هر معامله‌ای که با استخر انجام می‌شود سهم می‌برند.

این درآمد بی‌هزینه نیست. وقتی قیمت یکی از دو توکن عوض می‌شود، سهم شما از استخر، اگر کارمزدها را حساب نکنیم، کمتر از وقتی می‌ارزد که همان دو توکن را در کیف پولتان نگه داشته بودید. به این فاصله زیان ناپایدار می‌گویند و کارمزدها گاهی جبرانش می‌کنند و گاهی نه.

اینجا استخر را از چشم کسی می‌بینیم که می‌خواهد در آن پول بگذارد: داخل استخر چه چیزی هست، در ازای سپرده‌تان چه می‌گیرید، درآمدتان از کجا می‌آید، زیان ناپایدار با عدد چقدر می‌شود و چه خطرهایی سر راه است. اینکه استخر قیمت را چطور حساب می‌کند و چرا معامله بزرگ گران‌تر تمام می‌شود، موضوع بازارساز خودکار (AMM) چیست؟ است.

داخل استخر نقدینگی چه چیزی هست؟

در Uniswap، معروف‌ترین صرافی غیرمتمرکز، هر استخر یک قرارداد جداست برای یک جفت توکن، مثلاً اتریوم و تتر. طبق مستندات Uniswap، استخر تازه‌ساخته خالی است و اولین کسی که دو توکن را در آن می‌گذارد، با نسبت همین دو موجودی قیمت اولیه را تعیین می‌کند. کسانی که بعداً می‌آیند باید دو توکن را به نسبت قیمت فعلی بگذارند؛ یعنی اگر هر اتریوم در استخر ۲٬۰۰۰ تتر است، کنار هر اتریوم ۲٬۰۰۰ تتر.

طرف معامله‌گر هم آدم دیگری نیست. او یکی از دو توکن را به استخر می‌دهد و از دیگری برمی‌دارد. پس موجودی استخر همان سپرده همه تأمین‌کننده‌هاست، به‌علاوه کارمزدهایی که روی آن جمع شده، و ترکیبش با هر معامله عوض می‌شود.

جای استخرها در کل دیفای را در دیفای چیست؟ و فرق صرافی غیرمتمرکز با صرافی معمولی را در صرافی متمرکز و غیرمتمرکز چه فرقی دارند؟ توضیح داده‌ایم.

در ازای پولتان چه می‌گیرید؟

توکن LP: رسید سهم شما

در نسخه ۲ Uniswap و صرافی‌هایی که از روی آن ساخته شده‌اند، وقتی دو توکن را در استخر می‌گذارید، قرارداد برایتان توکن نقدینگی یا همان توکن LP می‌سازد و به آدرس کیف پولتان می‌فرستد. تعداد این توکن‌ها نشان می‌دهد چه سهمی از استخر مال شماست. Uniswap در راهنمای بازده تأمین‌کننده‌ها آن را ابزار حسابداری می‌داند، نه چیزی برای خرید و فروش سوداگرانه. اگر بعداً کسی پول اضافه کند یا بردارد، توکن تازه ساخته یا سوزانده می‌شود تا سهم بقیه به هم نخورد.

برای پس گرفتن پولتان، توکن LP را به قرارداد برمی‌گردانید تا سوزانده شود و در عوض سهمتان از هر دو توکن را همراه کارمزدهای جمع‌شده تحویل می‌گیرید. توکن LP را مثل هر توکن دیگری می‌شود فرستاد یا فروخت، پس هر کس آن را داشته باشد صاحب سهم شما از استخر است. با آن مثل خود پولتان رفتار کنید و به سایتی که نمی‌شناسید اجازه خرج کردنش را ندهید.

در نسخه‌های جدیدتر: موقعیت به‌جای توکن

در نسخه ۳ Uniswap هر تأمین‌کننده بازه قیمت خودش را انتخاب می‌کند (کمی پایین‌تر توضیح داده‌ایم). سهم‌ها دیگر یکسان و جایگزین‌پذیر نیستند، برای همین هر موقعیت با یک NFT نشان داده می‌شود، نه با توکن LP معمولی. فرق دیگرش این است که در نسخه ۳ و ۴ کارمزدها خودبه‌خود به استخر برنمی‌گردند و باید خودتان جمعشان کنید.

درآمد تأمین‌کننده نقدینگی از کجا می‌آید؟

منبع اصلی، کارمزد معامله است. هر کس با استخر معامله کند درصدی از مبلغ را کارمزد می‌دهد و این کارمزد به نسبت سهم، بین تأمین‌کننده‌هایی پخش می‌شود که نقدینگی‌شان در آن لحظه فعال است. عددها به نسخه بستگی دارد:

• Uniswap نسخه ۲: کارمزد هر معامله ۰٫۳ درصد است. از ۱۴۰۴ که دارندگان توکن UNI طرحی به اسم UNIfication را تصویب کردند، یک‌ششم آن (۰٫۰۵ درصد) به خود پروتکل می‌رسد و ۰٫۲۵ درصد به تأمین‌کننده‌ها. این کارمزد به موجودی استخر اضافه می‌شود و ارزش سهم شما خودبه‌خود بالا می‌رود.
• نسخه ۳: برای یک جفت توکن چند استخر با کارمزد متفاوت هست و سطح‌های استاندارد ۰٫۰۵، ۰٫۳ و ۱ درصد است. Uniswap هنگام معرفی این نسخه انتظار داشت جفت‌های هم‌جنس مثل دو استیبل‌کوین سراغ ۰٫۰۵ درصد بروند، جفتی مثل اتریوم و دلار سراغ ۰٫۳ درصد و توکن‌های کم‌معامله سراغ ۱ درصد.
• نسخه ۴: سازنده استخر هر کارمزدی را می‌تواند تعیین کند و کارمزد حتی می‌تواند هنگام معامله‌ها تغییر کند.

نکته‌ای که اغلب از قلم می‌افتد این است که درآمد کارمزد به حجم معامله بستگی دارد، نه به بالا رفتن قیمت. استخری که نسبت به اندازه‌اش معامله زیادی دارد، کارمزد بیشتری پخش می‌کند. Uniswap در همان راهنمای بازده می‌گوید بدون دانستن حجم معامله‌ها نمی‌شود گفت کارمزد بر زیان ناشی از حرکت قیمت می‌چربد یا نه، و هر چه قیمت بیشتر بالا و پایین برود و برگردد، برای تأمین‌کننده بهتر است.

بعضی پروژه‌ها برای جذب نقدینگی، جدا از کارمزد، توکن خودشان را هم پاداش می‌دهند. دنبال کردن همین پاداش‌ها را ییلد فارمینگ می‌گویند و ارزششان به قیمت توکنی بستگی دارد که خود پروژه منتشر می‌کند. سود سالانه‌ای هم که سایت‌ها کنار هر استخر نشان می‌دهند، از معامله‌های گذشته حساب شده و قولی برای آینده نیست. مقایسه تأمین نقدینگی با بقیه راه‌های سود گرفتن از رمزارز را در درآمد غیرفعال از ارز دیجیتال آورده‌ایم.

زیان ناپایدار با یک مثال عددی

فرض کنید قیمت اتریوم در بازار بالا برود. قیمت داخل استخر خودبه‌خود تکان نمی‌خورد و تا کسی با استخر معامله نکند، همان قیمت قبلی را نشان می‌دهد. معامله‌گرهایی که دنبال اختلاف قیمت‌اند، اتریوم را از استخر ارزان می‌خرند و جای دیگری گران‌تر می‌فروشند، تا وقتی که قیمت استخر به قیمت بازار برسد. حالا استخر از توکنی که گران شده کمتر دارد و از توکن دیگر بیشتر. سهم شما هم همین‌طور عوض شده است، یعنی در عمل بخشی از اتریومتان را در مسیر بالا رفتن قیمت فروخته‌اید. وقتی قیمت پایین می‌آید، برعکس این اتفاق می‌افتد و اتریوم ارزان‌شده بیشتر نصیبتان می‌شود.

مثال: ۱۰ هزار تتر در استخر اتریوم و تتر

عددهای این مثال فرضی و گرد هستند:

• استخر بعد از سپرده شما ۱٬۰۰۰ اتریوم و ۲ میلیون تتر دارد، یعنی هر اتریوم ۲٬۰۰۰ تتر.
• شما ۲٫۵ اتریوم و ۵٬۰۰۰ تتر گذاشته‌اید که روی هم ۱۰٬۰۰۰ تتر می‌شود. پس ۰٫۲۵ درصد استخر مال شماست.
• استخر مثل نسخه ۲ Uniswap روی همه قیمت‌ها کار می‌کند و ۰٫۲۵ درصد هر معامله به تأمین‌کننده‌ها می‌رسد.
• هر روز ۴۰۰ هزار تتر، یعنی یک‌دهم اندازه استخر، در آن معامله می‌شود. سهم شما از کارمزد روزی ۲٫۵ تتر است، حدود ۷۵ تتر در ماه.

حالا ببینید اگر قیمت اتریوم در بازار عوض شود و شما از استخر بیرون بیایید، چه چیزی دستتان می‌آید. کارمزدها در این جدول جدا حساب شده‌اند:

ستون آخر با این فرض حساب شده که حجم معامله و اندازه استخر ثابت بماند. کارمزد شبکه برای گذاشتن و برداشتن پول هم در آن نیامده است.

از این جدول سه چیز معلوم می‌شود:

1. اندازه تغییر قیمت مهم است، نه جهتش. نصف شدن و دو برابر شدن قیمت، هر دو شما را ۵٫۷ درصد از نگه داشتن ساده عقب می‌اندازند. همین درصدها را Uniswap در راهنمای بازده با فرمول کلی‌اش آورده است.
2. کارمزد می‌تواند جبران کند، ولی وقت می‌خواهد. با این حجم معامله، جبران رسیدن اتریوم به ۳٬۰۰۰ تتر حدود ۱۰۱ روز کارمزد لازم دارد و جبران دو برابر شدنش تقریباً یک سال. در استخری با معامله کمتر، این زمان طولانی‌تر هم می‌شود.
3. استخر اتریوم و تتر جلوی ریزش اتریوم را نمی‌گیرد. وقتی اتریوم نصف شد، سهم شما از ۱۰٬۰۰۰ به ۷٬۰۷۱ تتر رسید. فقط ۴۲۹ تترش زیان ناپایدار است و بقیه‌اش از افت خود اتریوم می‌آید. اگر همه پولتان تتر مانده بود، هنوز ۱۰٬۰۰۰ تتر داشتید.

اسمش «ناپایدار» است چون اگر قیمت به ۲٬۰۰۰ تتر برگردد، سهم شما هم به همان ۲٫۵ اتریوم و ۵٬۰۰۰ تتر برمی‌گردد و این فاصله از بین می‌رود. ولی اگر در قیمت دیگری بیرون بیایید، زیان قطعی می‌شود. در جفت‌هایی که قیمتشان نسبت به هم تقریباً ثابت می‌ماند، مثل دو استیبل‌کوین دلاری، زیان ناپایدار خیلی کم است؛ در عوض همان‌طور که بالاتر دیدید، کارمزد این استخرها هم معمولاً پایین‌تر است.

نقدینگی متمرکز در یک نگاه

در نسخه ۲ پول شما روی همه قیمت‌ها، از صفر تا بی‌نهایت، پخش است و بیشترش هیچ‌وقت به کار نمی‌آید. طبق مستندات Uniswap، استخر DAI و USDC نسخه ۲ فقط حدود نیم درصد سرمایه‌اش را برای معامله‌های بین ۰٫۹۹ تا ۱٫۰۱ دلار به کار می‌برد، در حالی که بیشتر معامله‌ها در همین بازه انجام می‌شود. نسخه ۳ اجازه می‌دهد خودتان بازه قیمت را انتخاب کنید. تا وقتی قیمت داخل این بازه است، با همان پول کارمزد بیشتری می‌گیرید. وقتی قیمت از بازه بیرون برود، کل موقعیت شما به یکی از دو توکن تبدیل می‌شود و تا قیمت برنگردد، کارمزدی نمی‌گیرد.

خط زرد نمودار بالا همین را نشان می‌دهد. در مثال ما اگر همان ۱۰٬۰۰۰ تتر را فقط برای بازه ۱٬۶۰۰ تا ۲٬۵۰۰ تتر گذاشته بودید، تا وقتی قیمت در این بازه می‌ماند، حدود ۹٫۵ برابر کارمزد می‌گرفتید. ولی با رسیدن اتریوم به ۳٬۰۰۰ تتر، همه سهمتان ۱۰٬۵۹۰ تتر می‌شد، در حالی که در استخر معمولی ۱۲٬۲۴۷ تتر داشتید و با نگه داشتن ساده ۱۲٬۵۰۰ تتر. با نصف شدن قیمت هم ۵٫۳ اتریوم به ارزش حدود ۵٬۲۹۵ تتر برایتان می‌ماند، در برابر ۷٬۰۷۱ تتر در استخر معمولی. پس نقدینگی متمرکز یعنی باید قیمت را دنبال کنید و بازه را جابه‌جا کنید، و هر جابه‌جایی کارمزد شبکه دارد.

ریسک‌های استخر نقدینگی

زیان ناپایدار را دیدید. سه خطر دیگر هم هست که ربطی به حرکت قیمت ندارد.

باگ در قرارداد هوشمند

پول استخر در یک قرارداد هوشمند است. اگر کد آن ایرادی داشته باشد، مهاجم می‌تواند موجودی استخر را بیرون بکشد. نمونه تازه‌اش ۱۲ آبان ۱۴۰۴ بود: مهاجمی از یک خطای گرد کردن عدد در نوعی از استخرهای نسخه ۲ صرافی غیرمتمرکز Balancer استفاده کرد و به برآورد خود Balancer حدود ۹۵ میلیون دلار از دارایی کاربران را برد. نوع جدیدتر همان استخرها هنوز امکان توقف اضطراری داشت و چند دقیقه بعد از کشف حمله متوقف شد، برای همین تأمین‌کننده‌هایش توانستند پولشان را بیرون بکشند. قدیمی و معروف بودن یک پروتکل خطر را کم می‌کند، ولی صفر نمی‌کند.

رگ‌پول: سازنده استخر پول را برمی‌دارد

کسی توکن تازه‌ای می‌سازد، کنار اتریوم یا تتر برایش استخر درست می‌کند و تقریباً همه توکن‌های LP آن استخر دست خودش است. خریدارها اتریوم واقعی به استخر می‌دهند و توکن تازه می‌گیرند. بعد سازنده توکن‌های LP را می‌سوزاند و اتریوم استخر را بیرون می‌کشد. چیزی که در کیف پول خریدارها می‌ماند، توکنی است که دیگر کسی بابتش پولی نمی‌دهد. به این کار رگ‌پول (Rug Pull) می‌گویند، یعنی کشیدن فرش از زیر پای خریدارها.

پژوهشی که در همایش امنیت USENIX سال ۲۰۲۳ منتشر شد توکن‌ها و استخرهای اتریوم و BNB Chain را از آغاز تا اسفند ۱۴۰۰ بررسی کرد. نویسنده‌ها دیدند حدود ۶۰ درصد توکن‌ها کمتر از یک روز فعال بوده‌اند و سود این «رگ‌پول‌های یک‌روزه» را حدود ۲۴۰ میلیون دلار برآورد کردند. ساده‌ترین شکلش فقط چهار تراکنش است: ساختن توکن، ساختن استخر، گذاشتن نقدینگی و برداشتن آن. به گفته همین پژوهش، سازنده می‌تواند با خرید و فروش پشت سر هم حجم معامله ساختگی هم بسازد تا استخر فعال‌تر از آنچه هست به نظر برسد.

اگر خودتان در چنین استخری نقدینگی بگذارید، وضعتان بهتر نیست. سازنده می‌تواند توکن‌های خودش را در استخر بفروشد و با هر فروش، اتریوم سهم شما هم بیرون می‌رود و جایش توکن بی‌ارزش می‌نشیند.

توکن تقلبی کنار توکن واقعی

هر کسی می‌تواند توکنی با اسم و نماد دلخواه بسازد و برایش استخر راه بیندازد. توکنی که خودش را «USDT» یا اسم یک پروژه معروف معرفی می‌کند، ممکن است کنار اتریوم واقعی در استخری نشسته باشد که ظاهرش کاملاً عادی است. در همان پژوهش، توکن ۸٫۷ درصد رگ‌پول‌های اتریوم و ۱۰ درصد رگ‌پول‌های BNB Chain هم‌اسم یک شرکت یا توکن معروف بود، یا اسمی خیلی شبیه به آن داشت. تنها شناسه واقعی هر توکن آدرس قرارداد آن است، نه اسم و نمادش. نشانه‌های تتر تقلبی را در تتر تقلبی چیست؟ آورده‌ایم.

پیش از گذاشتن پول در استخر، این‌ها را بررسی کنید

1. آدرس قرارداد هر دو توکن را از سایت رسمی پروژه بگیرید و با توکن داخل استخر مقایسه کنید. اسم و نماد کافی نیست.
2. ببینید استخر چند وقت است ساخته شده و توکن‌های LP آن دست کیست. استخری که دیروز ساخته شده و تقریباً همه نقدینگی‌اش مال یک آدرس است، همان الگوی رگ‌پول را دارد.
3. بپرسید سود از کجا می‌آید. از کارمزد معامله، یا از توکن پاداشی که خود پروژه چاپ می‌کند؟ اگر سود نمایش‌داده‌شده خیلی بیشتر از استخرهای بزرگ و شناخته‌شده است، اول دلیلش را پیدا کنید.
4. جفت را با زیان ناپایدار بسنجید. جفت دو استیبل‌کوین زیان ناپایدار کم و کارمزد کم دارد. جفت اتریوم و تتر هم زیان ناپایدار بیشتری دارد و هم کارمزد بیشتری. یک توکن تازه کنار اتریوم بیشترین ریسک را دارد.
5. کارمزد شبکه را حساب کنید. گذاشتن پول، جمع کردن کارمزد، جابه‌جا کردن بازه و برداشتن پول هر کدام یک تراکنش است. در مبلغ‌های کم، همین هزینه‌ها ممکن است از کل کارمزدی که می‌گیرید بیشتر شود.
6. فقط پولی بگذارید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌ریزد.

برای تأمین نقدینگی، توکن‌ها باید در کیف پول شخصی خودتان باشند، نه در حساب صرافی. قدم‌های کار با معروف‌ترین صرافی غیرمتمرکز را در یونی‌سواپ چیست؟ می‌بینید. اتریوم یا تتر را می‌توانید در سواپ‌ولت بخرید و به کیف پولتان برداشت کنید؛ کارمزد برداشت در صفحه کارمزدها آمده است. اگر هم فقط می‌خواهید یک رمزارز را به رمزارز دیگری تبدیل کنید، لازم نیست تأمین‌کننده نقدینگی شوید؛ این تبدیل در خود سواپ‌ولت هم انجام می‌شود.