ییلد فارمینگ چیست و چه ریسکی دارد؟

ییلد فارمینگ (Yield Farming) یعنی رمزارزتان را در یک پروتکل دیفای بگذارید، مثلاً در یک استخر نقدینگی یا یک بازار وام‌دهی، و علاوه بر کارمزد معامله یا بهره، توکن پاداش هم بگیرید. درصدهای چشمگیر فارم‌ها معمولاً از همین توکن پاداش می‌آیند. پروژه این توکن را منتشر می‌کند تا پول جذب کند، و سودی که از آن به شما می‌رسد هم به قیمت توکن بستگی دارد و هم به این‌که چقدر پول دیگر وارد استخر شده است. برای همین APY بالای یک فارم معمولاً عمر کوتاهی دارد.

ریسک‌های فارمینگ هم کم نیست: باگ و هک قراردادهایی که روی هم سوار شده‌اند، سقوط قیمت توکن پاداش، فرار سازنده‌ها با پول (راگ‌پول)، زیان ناپایدار و اهرمی که بعضی فارمرها برای سود بیشتر می‌گیرند. هیچ‌کدام از این‌ها در عددی که روی صفحه فارم نوشته شده پیدا نیست.

اگر می‌خواهید بدانید هر نوع سود بدون ترید، از استیکینگ تا سپرده سوددار صرافی‌ها، از جیب چه کسی درمی‌آید، راهنمای درآمد غیرفعال از ارز دیجیتال را بخوانید. این صفحه فقط درباره فارمینگ است: از کجا آمد، عددهایش را چطور بخوانیم و کجاها می‌لنگد.

ییلد فارمینگ به زبان ساده

فرض کنید در یک صرافی غیرمتمرکز که با بازارساز خودکار کار می‌کند، مقداری اتریوم و تتر را با هم در یک استخر نقدینگی می‌گذارید. در عوض یک توکن LP می‌گیرید، یعنی رسیدی که نشان می‌دهد چه سهمی از استخر مال شماست. تا اینجا فقط تأمین نقدینگی کرده‌اید و از کارمزد معامله‌ها سهم می‌برید.

فارمینگ از جایی شروع می‌شود که پروژه‌ای بگوید: «این رسید را در قرارداد ما بگذارید تا هر روز توکن ما را هم بگیرید.» به این برنامه‌ها استخراج نقدینگی (Liquidity Mining) می‌گویند. قرارداد فارم سهم هر کس را حساب می‌کند و پاداشش کم‌کم برایش جمع می‌شود. هر وقت خواستید پاداش را برداشت (Harvest) می‌کنید و بعد می‌فروشید، نگهش می‌دارید یا دوباره در همان فارم می‌گذارید.

در پروتکل‌های وام‌دهی هم همین اتفاق می‌افتد. در پلتفرمی مثل Aave سپرده‌گذار بهره می‌گیرد و اگر آن بازار برنامه پاداش داشته باشد، توکن پاداش هم به سپرده‌گذار و گاهی به وام‌گیرنده می‌رسد. فارمر کسی است که پولش را دنبال بیشترین پاداش از این استخر به آن استخر و از این شبکه به آن شبکه می‌برد.

تابستان دیفای: فارمینگ از کجا شروع شد؟

پروتکل وام‌دهی Compound روی شبکه اتریوم در ۷ خرداد ۱۳۹۹ اعلام کرد که توکن حاکمیتی‌اش را بین خود کاربران پخش می‌کند؛ یعنی توکنی که دارنده‌اش در تصمیم‌های پروتکل رأی دارد. اسم این توکن COMP است و قاعده پخشش این بود:

• ۴٬۲۲۹٬۹۴۹ COMP در حدود چهار سال پخش می‌شود. با هر بلاک اتریوم ۰٫۵ COMP آزاد می‌شود که روزی حدود ۲٬۸۸۰ COMP است.
• سهم هر بازار (اتریوم، USDC، DAI و بقیه) به اندازه بهره‌ای است که در آن بازار جمع می‌شود.
• در هر بازار نصف COMP به سپرده‌گذارها می‌رسد و نصفش به وام‌گیرنده‌ها، به نسبت موجودی هر کس.

پخش COMP از ۲۶ خرداد ۱۳۹۹ شروع شد و به گزارش The Block، چند ساعت بعد COMP در Uniswap حدود ۶۲ دلار معامله می‌شد.

بند سوم همه چیز را عوض کرد. تا آن روز وام گرفتن فقط هزینه بود، ولی حالا وام‌گیرنده هم COMP می‌گرفت. اگر ارزش COMP دریافتی از بهره‌ای که می‌داد بیشتر می‌شد، خود وام گرفتن سودآور بود. از همین‌جا فارمینگ تبدیل شد به بازی پیدا کردن جایی که پاداش بیشتری می‌دهد، حتی اگر برایش لازم باشد وام بگیرید. در ماه‌های بعد پروژه‌های دیگر هم برنامه پاداش راه انداختند و تابستان آن سال به تابستان دیفای (DeFi Summer) معروف شد.

یکی از معروف‌ترین‌هایشان Uniswap بود. طبق اطلاعیه معرفی توکن UNI، از ۲۸ شهریور تا ۲۷ آبان ۱۳۹۹ به تأمین‌کننده‌های چهار استخر ETH/USDT، ETH/USDC، ETH/DAI و ETH/WBTC برای هر استخر ۵ میلیون UNI، یعنی روزی حدود ۸۳٬۳۳۳ UNI، پاداش می‌داد. وقتی آن دو ماه تمام شد، پاداش UNI هم برای آن استخرها تمام شد.

Compound هم قاعده‌اش را ثابت نگه نداشت. خودش بعدتر به همان اطلاعیه اضافه کرد که پخش COMP با سه پیشنهاد حاکمیتی تغییر کرده و تا فروردین ۱۴۰۰ به سهمیه ثابت ۲٬۳۱۲ COMP در روز رسیده که دیگر به نرخ بهره ربطی ندارد. درسش ساده است: مقدار پاداش یک فارم قول نیست و با یک رأی عوض می‌شود.

سود یک فارم از چند لایه ساخته می‌شود

عددی که صفحه فارم نشان می‌دهد معمولاً جمع چند منبع مختلف است. هر لایه پولش از جای دیگری می‌آید و به دلیل دیگری کم می‌شود:

لایه سوم را خزانه‌های ترکیب خودکار (Auto-compounder یا Vault) می‌سازند. Beefy، یکی از معروف‌ترین‌هایشان، در مستندات خزانه‌هایش توضیح می‌دهد که خزانه معمولاً چند بار در روز پاداش‌ها را برداشت می‌کند، می‌فروشد، با پولش توکن‌های همان استخر را می‌خرد و دوباره در استخر می‌گذارد. شما به جای توکن LP رسید خود خزانه را می‌گیرید. از هر بار برداشت هم کارمزد عملکرد کم می‌شود که Beefy می‌گوید در APY نمایش‌داده‌شده حساب شده است.

خزانه کار شما را راحت می‌کند و کارمزد شبکه را بین همه سپرده‌گذارها تقسیم می‌کند، ولی دو نکته را فراموش نکنید. اول این‌که سود تازه نمی‌سازد و فقط APR را به APY تبدیل می‌کند. دوم این‌که کارش فروختن مداوم توکن پاداش است، و این یکی از دلیل‌های فشار فروش روی توکن‌های فارم است که پایین‌تر به آن می‌رسیم.

APR و APY: یک سود، دو جور نمایش

APR سود ساده سالانه است. APY همان سود است با این فرض که سود هر دوره دوباره سرمایه‌گذاری شود و خودش هم سود بدهد. اگر APR یک فارم ۱۰۰ درصد باشد، APY بسته به دفعات ترکیب این‌طور می‌شود:

این حساب دو فرض پنهان دارد که در فارم‌ها تقریباً هیچ‌وقت درست درنمی‌آید: این‌که نرخ سود یک سال تمام ثابت بماند و این‌که ترکیب کردن مجانی باشد. نرخ فارم‌ها ساعت به ساعت عوض می‌شود و هر بار برداشت و سرمایه‌گذاری دوباره کارمزد شبکه دارد که روی شبکه اصلی اتریوم ممکن است از سود روزانه یک سپرده کوچک بیشتر شود.

یک راه ساده برای فهمیدن APYهای بزرگ این است که آن‌ها را به سود روزانه برگردانید. با ترکیب روزانه:

• APY ۲۰ درصد یعنی حدود ۰٫۰۵ درصد در روز.
• APY ۱۰۰ درصد یعنی حدود ۰٫۱۹ درصد در روز.
• APY ۱٬۰۰۰ درصد یعنی حدود ۰٫۶۶ درصد در روز.
• APY ۱۰٬۰۰۰ درصد یعنی حدود ۱٫۲۷ درصد در روز.

یعنی APY چهاررقمی ادعای سود یک سال نیست. فقط می‌گوید اگر سود امروز ۳۶۵ روز بی‌تغییر تکرار شود و هر روز ترکیب شود، به این عدد می‌رسید.

مثال: یک APY ۱۵۸ درصدی را باز کنیم

فرض کنید یک استخر FARM/USDT در یک صرافی غیرمتمرکز می‌بینید که کنارش نوشته «APY ۱۵۸٪». FARM توکن خود همین پروژه است. همه عددهای این مثال فرضی و گرد شده‌اند، ولی از جنس همان اطلاعاتی‌اند که معمولاً در صفحه فارم یا سایت‌های آماری پیدا می‌کنید:

• کل پول استخر: ۱۰ میلیون دلار
• حجم معامله روزانه: ۲ میلیون دلار، با کارمزد ۰٫۳ درصد که به تأمین‌کننده‌ها می‌رسد
• پاداش روزانه فارم: ۲۰ هزار FARM، با قیمت هر FARM یک دلار

قدم اول: APY را به APR برگردانید. ۱۵۸ درصد APY با ترکیب روزانه یعنی حدود ۹۵ درصد APR.

قدم دوم: سهم کارمزد را حساب کنید. ۰٫۳ درصد از ۲ میلیون دلار می‌شود روزی ۶ هزار دلار. در یک سال حدود ۲٫۱۹ میلیون دلار می‌شود، یعنی ۲۱٫۹ درصد از ۱۰ میلیون دلار پول استخر.

قدم سوم: سهم پاداش را حساب کنید. ۲۰ هزار FARM با قیمت یک دلار می‌شود روزی ۲۰ هزار دلار، یعنی سالی ۷٫۳ میلیون دلار یا ۷۳ درصد پول استخر. جمع این دو همان حدود ۹۵ درصد است. پس نزدیک سه‌چهارم سود این فارم با توکنی پرداخت می‌شود که خود پروژه منتشر می‌کند.

قدم چهارم: ببینید با چند تغییر معمولی چه می‌شود. در جدول زیر هر ردیف تغییر ردیف قبلی را هم دارد. ستون آخر سود ساده ۳۰ روز روی ۱٬۰۰۰ دلار است، بدون ترکیب:

هیچ‌کدام از این سه تغییر اتفاق عجیبی نیست. در یک فارم پرطرفدار معمولاً با هم می‌آیند: APY بالا پول تازه می‌آورد، فارمرها پاداششان را می‌فروشند و پاداش روزانه هم طبق برنامه انتشار کم‌کم پایین می‌آید.

قدم پنجم: اصل پولتان را فراموش نکنید. در این استخر نصف پول شما FARM است. اگر قیمت FARM نصف شود، ۱٬۰۰۰ دلاری که گذاشته‌اید، بدون حساب کارمزد و پاداش، حدود ۷۰۷ دلار می‌ارزد؛ یعنی ۲۹٫۳ درصد کمتر. اگر همان دو توکن را فقط نگه داشته بودید ۷۵۰ دلار داشتید و آن ۵٫۷ درصد فاصله، زیان ناپایدار است. این ضرر را کنار حدود ۷۸ دلار سود یک ماه با نرخ امروز بگذارید. اگر قیمت FARM به یک‌چهارم برسد، سهمتان نصف می‌شود و به حدود ۵۰۰ دلار می‌رسد.

خلاصه این مثال یک جمله است: پیش از نگاه کردن به APY ببینید چند درصدش کارمزد است، چند درصدش توکن پاداش و آیا اصل پولتان هم به همان توکن پاداش گره خورده یا نه.

چرا APYهای خیلی بالا دوام نمی‌آورند؟

سهم پاداش از سود یک فارم را می‌شود این‌طور حساب کرد: تعداد توکن پاداش روزانه، ضرب در قیمت توکن، ضرب در ۳۶۵، تقسیم بر کل پول استخر. در یک فارم پرطرفدار هر سه متغیر معمولاً به ضرر شما حرکت می‌کنند:

• پول تازه: APY بالا پول می‌آورد و همان مقدار پاداش بین آدم‌های بیشتری تقسیم می‌شود.
• فروش پاداش: خیلی از فارمرها توکن پاداش را برای خودش نمی‌خواهند و آن را می‌فروشند. خزانه‌های ترکیب خودکار هم، همان‌طور که گفتیم، طبق طراحی‌شان پاداش را می‌فروشند. هر روز توکن تازه ساخته می‌شود و بخش بزرگی از آن به بازار می‌آید. اگر تقاضای واقعی برای توکن نباشد، قیمت پایین می‌رود.
• برنامه انتشار: پاداش‌ها موقتی‌اند یا عوض می‌شوند. برنامه UNI بعد از دو ماه تمام شد و Compound هم سهم روزانه‌اش را ثابت و کمتر کرد.

این سه با هم یک چرخه می‌سازند: قیمت توکن پایین می‌آید، APR کم می‌شود، فارمرها بیرون می‌روند و فروش بیشتر می‌شود.

نمونه: سقوط TITAN در خرداد ۱۴۰۰

Iron Finance پروژه‌ای بود که استیبل‌کوینی با پشتوانه ناقص به اسم IRON داشت. به گزارش The Defiant، این پروژه ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ به شبکه پالیگان آمد و به‌سرعت مقصد اصلی فارمرهایی شد که دنبال سودهای خیلی بالا بودند. توکن دیگر پروژه، TITAN، هم پاداش فارم‌ها بود و هم بخشی از سازوکار خود استیبل‌کوین.

اواخر خرداد ۱۴۰۰ چند دارنده بزرگ TITAN فروختند. به گزارش The Block، همین کار موج فروش راه انداخت و سازوکار پروژه در این میان توکن تازه منتشر می‌کرد که سهم بقیه دارنده‌های TITAN را کم‌ارزش‌تر می‌کرد. قیمت TITAN از حدود ۶۵ دلار به نزدیک صفر رسید. خود پروژه در گزارش بعد از حادثه نوشت: «ما اولین هجوم بانکی بزرگ در دنیای رمزارز را تجربه کردیم.»

مارک کیوبن، میلیاردر آمریکایی، هم بین فارمرها بود. او به The Block گفت قصد داشت بگذارد سود TITAN چند روزی ترکیب شود و بعد همه را بیرون بکشد، ولی به آن روز نرسید. حرف دیگرش به مثال بالا مربوط است: به گفته خودش، خود اندازه پاداش‌ها باید او را وادار می‌کرد همه حالت‌های ممکن را حساب کند و چند ساعت کار با یک صفحه‌گسترده ریسک را برایش روشن‌تر می‌کرد.

ریسک‌هایی که مخصوص فارمینگ است

فارمینگ همه ریسک‌های دیفای را دارد، از باگ قرارداد تا مجوزهای نامحدود و سایت‌های تقلبی. چند ریسک هم هست که در فارم‌ها پررنگ‌تر است.

چند قرارداد روی هم، چند نقطه برای شکستن

یک فارم معمولاً چند لایه قرارداد هوشمند است: استخر صرافی، قرارداد فارم، گاهی یک خزانه ترکیب خودکار و گاهی یک پل به شبکه دیگر. هر لایه کدی است که ممکن است باگ داشته باشد و باگ هر کدام می‌تواند دامن پول شما را بگیرد.

نمونه‌اش PancakeBunny است، یک خزانه ترکیب خودکار روی BNB Chain که اواخر اردیبهشت ۱۴۰۰ هدف حمله قرار گرفت. به گزارش The Block، تابعی که تعداد توکن پاداش BUNNY را حساب می‌کرد به قیمت استخر BNB-USDT وابسته بود. مهاجم با وام فوری (Flash Loan)، یعنی وامی که در همان یک تراکنش گرفته و پس داده می‌شود، حدود ۷۰۷ میلیون دلار قرض گرفت و نسبت آن استخر را به هم زد. بعد حدود ۷ میلیون BUNNY ساخت و بیشترش را فروخت. قیمت BUNNY از ۱۴۶ دلار به ۰٫۹ دلار رسید و مهاجم حدود ۴۵ میلیون دلار به جیب زد. خود خزانه‌ها مستقیم آسیب ندیدند، ولی همه کسانی که BUNNY داشتند ضرر کردند. یعنی حتی وقتی سپرده‌تان سالم می‌ماند، توکن پاداش می‌تواند نقطه ضعف باشد.

راگ‌پول و دست باز سازنده

در راگ‌پول سازنده‌های پروژه پولی را که جمع شده برمی‌دارند و ناپدید می‌شوند. فارم‌ها برای این کار بستر راحتی‌اند و الگوی معمولش این است: پروژه تازه‌ای راه می‌افتد که اغلب کپی یک قرارداد شناخته‌شده است، در روزهای اول APY سه‌رقمی یا چهاررقمی می‌دهد تا نقدینگی جمع کند و در قراردادش تابعی هست که به صاحبش اجازه می‌دهد سپرده‌ها را جابه‌جا کند یا بی‌حساب توکن پاداش بسازد. این تابع‌ها آن‌قدر واقعی‌اند که Beefy در مستنداتش می‌گوید پیش از اضافه کردن هر خزانه، قراردادهای پلتفرم زیرین را برای پیدا کردن همین «تابع‌های راگ‌پول» بررسی می‌کند. همان‌جا هم یادآوری می‌کند که حسابرسی شدن قرارداد به معنی بی‌ریسک بودنش نیست.

چند نشانه را جدی بگیرید: تیم ناشناس، قرارداد تازه بدون حسابرسی، نبود تأخیر زمانی (Timelock) برای تغییرهای مدیر، یعنی مهلتی که هر تغییر را پیش از اجرا برای همه آشکار می‌کند، و APYای که فقط در روزهای اول این‌قدر بالاست.

حلقه وام: اهرم برای پاداش بیشتر

بعضی فارمرها برای گرفتن پاداش بیشتر از حلقه وام استفاده می‌کنند که Beefy به آن Folding می‌گوید: دارایی را در پروتکل وام‌دهی می‌گذارند، با وثیقه همان وام می‌گیرند، وام را دوباره سپرده می‌کنند و این کار را چند بار تکرار می‌کنند. اگر پروتکل اجازه بدهد ۷۵ درصد ارزش وثیقه را وام بگیرید، روی کاغذ می‌توانید تا ۴ برابر سرمایه‌تان سپرده داشته باشید؛ در عمل کمتر، چون باید حاشیه امن بگذارید.

چرا کسی چنین کاری می‌کند؟ چون در این پروتکل‌ها نرخ سود سپرده از نرخ بهره وام کمتر است. طبق پرسش‌وپاسخ Aave، سود سپرده‌گذار تقریباً برابر است با نرخ وام ضرب در سهمی از استخر که قرض داده شده. پس حلقه وام بدون توکن پاداش ضرر می‌دهد و فقط وقتی سودآور است که پاداش هر دو طرف این فاصله را بپوشاند. یک مثال فرضی:

• ۱٬۰۰۰ USDC با چند دور حلقه به ۴٬۰۰۰ دلار سپرده و ۳٬۰۰۰ دلار بدهی تبدیل می‌شود.
• با سود سپرده ۳ درصد و بهره وام ۵ درصد، بهره خالص سالانه می‌شود ۱۲۰ منهای ۱۵۰، یعنی ۳۰ دلار ضرر.
• اگر روی سپرده و بدهی، یعنی روی ۷٬۰۰۰ دلار، ۲ درصد توکن پاداش بدهند، ۱۴۰ دلار پاداش می‌گیرید و حاصل ۱۱۰ دلار سود است؛ یعنی ۱۱ درصد روی ۱٬۰۰۰ دلار.
• اگر قیمت توکن پاداش نصف شود، سود به ۴۰ دلار می‌رسد و اگر پاداش قطع شود، دوباره ۳۰ دلار ضرر می‌کنید.

این حلقه دو خطر دیگر هم دارد. اگر وثیقه و بدهی دو دارایی متفاوت باشند، با تغییر قیمت ممکن است لیکویید شوید. اگر هم یک دارایی باشند، Beefy می‌گوید وقتی تقاضای وام در آن بازار خیلی بالا برود، خزانه نمی‌تواند حلقه را باز کند و برداشت شما ممکن است چند ساعت یا گاهی چند روز معطل بماند؛ معمولاً درست همان وقتی که بازار از همیشه پرنوسان‌تر است.

زیان ناپایدار و کارمزد شبکه

اگر قیمت دو توکن استخر از هم فاصله بگیرد، سهم شما از حالتی که همان دو توکن را فقط نگه می‌داشتید کمتر می‌شود. جدول این زیان در راهنمای دیفای آمده است و در مثال FARM هم دیدید که این زیان، جدا از ریزش خود توکن، چند درصد دیگر به ضرر اضافه می‌کند.

کارمزد شبکه هم برای فارم‌ها مهم‌تر از معامله‌های معمولی است، چون علاوه بر ورود و خروج، برای برداشت پاداش و سرمایه‌گذاری دوباره هم باید کارمزد بدهید. روی شبکه‌های گران این هزینه می‌تواند همه سود یک سپرده کوچک را بخورد. شبکه‌های ارزان‌تر این مشکل را کم می‌کنند، ولی ریسک قرارداد را نه؛ PancakeBunny هم روی یک شبکه ارزان بود.

شرایط استفاده و دسترسی

قرارداد فارم فهرست کشورها ندارد، ولی سایت‌ها و کیف پول‌هایی که با آن‌ها به فارم می‌رسید ممکن است داشته باشند. بعضی‌شان استفاده ساکنان کشورهای زیر تحریم جامع آمریکا را در شرایط استفاده‌شان ممنوع کرده‌اند و ناشر بعضی استیبل‌کوین‌ها هم می‌تواند آدرسی را روی قرارداد خود توکن مسدود کند، چه آن توکن در کیف پول باشد و چه در یک استخر. جزئیات این موضوع در بخش کاربر ایرانی راهنمای دیفای آمده است.

پیش از رفتن سراغ یک فارم، این شش سؤال را جواب بدهید

1. APY را به APR برگردانید و جدا کنید: چند درصدش کارمزد یا بهره است و چند درصدش توکن پاداش؟
2. روزانه چقدر توکن پاداش منتشر می‌شود، برنامه‌اش کی تمام یا کم می‌شود و چه کسی می‌تواند عوضش کند؟
3. یک طرف استخر خود توکن پاداش است؟ اگر هست، اصل پولتان هم به قیمت آن بستگی دارد.
4. بین شما و دارایی‌تان چند لایه قرارداد هست و هر کدام چقدر سابقه دارد؟ آیا حسابرسی شده‌اند؟ یادتان باشد حسابرسی هم تضمین نیست.
5. مدیر پروژه چه اختیاری دارد و تغییرهایش با تأخیر زمانی اجرا می‌شود یا فوری؟
6. اگر فردا بخواهید بیرون بیایید، چقدر کارمزد شبکه می‌دهید و استخر آن‌قدر نقدینگی دارد که خروجتان را جواب بدهد؟

اگر جواب چند تا از این سؤال‌ها را پیدا نکردید، عدد APY چیز زیادی به شما نمی‌گوید.

سواپ‌ولت و ییلد فارمینگ

سواپ‌ولت محصول فارمینگ، استیکینگ یا سپرده سوددار ندارد و سودی روی موجودی شما پرداخت نمی‌کند. فارمینگ در دیفای با کیف پول شخصی انجام می‌شود و مسئولیت کلیدها و امضاها با خودتان است.

کاری که از سواپ‌ولت برمی‌آید ساده‌تر است: می‌توانید رمزارزی را که لازم دارید با تومان بخرید و به آدرس کیف پول خودتان برداشت کنید. شبکه‌های برداشت و کارمزد هر ارز را در صفحه کارمزدها ببینید و بار اول مقدار کمی بفرستید تا مطمئن شوید شبکه و آدرس درست است.