انواع سکه طلا؛ امامی، بهار آزادی، نیم، ربع، گرمی و پارسیان

انواع سکه طلا در ایران، از سکه تمام امامی و بهار آزادی تا نیم سکه، ربع سکه و سکه گرمی، همه ضرب بانک مرکزی‌اند و عیار ۹۰۰ دارند؛ یعنی ۹۰ درصد وزن هر سکه طلای خالص است. فرق اصلی‌شان در وزن است: سکه تمام حدود ۸٫۱۳ گرم وزن دارد، نیم سکه نصف آن، ربع سکه یک‌چهارم آن و سکه گرمی کمی بیشتر از یک گرم. سکه تمام هم دو طرح دارد: «امامی» یا طرح جدید، که تصویر امام خمینی رویش است، و «بهار آزادی» یا طرح قدیم. طلای این دو طرح دقیقاً یکی است.

سکه پارسیان حسابش جداست: بانک مرکزی آن را ضرب نمی‌کند و در واقع پلاک طلای ۱۸ عیاری است که شرکت‌های خصوصی می‌سازند. هزینه ساخت و بسته‌بندی هم روی قیمتش می‌آید.

اگر برای پس‌انداز سکه می‌خرید، سکه تمام معمولاً به ازای هر گرم طلا از نیم و ربع و گرمی ارزان‌تر درمی‌آید و سکه‌های کوچک‌تر بیشتر به کار هدیه می‌آیند. عددهایش را پایین‌تر آورده‌ایم، همراه با راه تشخیص سکه اصل از تقلبی.

مشخصات انواع سکه طلا در یک جدول

عیار ۹۰۰ یعنی از هر ۱۰۰۰ قسمت وزن سکه، ۹۰۰ قسمت طلای خالص است و بقیه فلز دیگری است که سکه را محکم‌تر می‌کند. پس برای اینکه بدانید هر سکه چقدر طلای خالص دارد، کافی است وزنش را در ۰٫۹ ضرب کنید. به زبان طلافروش‌ها، عیار ۹۰۰ همان ۲۱٫۶ عیار است.

ستون آخر جدول می‌گوید همین مقدار طلای خالص با چند گرم طلای ۱۸ عیار برابر است. وقتی بخواهید سکه را با طلای زینتی یا آب‌شده مقایسه کنید، این عدد به کارتان می‌آید.

وزن سکه تمام در این جدول، ۸٫۱۳۳ گرم، همان عددی است که بورس کالا و بیشتر بازار با آن حساب می‌کنند و وزن نیم و ربع هم نصف و یک‌چهارم همین عدد است. آزمایشگاه سواپ‌ولت هم حباب سکه را با همین وزن‌ها حساب می‌کند. وزن رسمی کمی بیشتر است: سخنگوی مرکز مبادله ارز و طلای ایران اردیبهشت ۱۴۰۳ وزن سکه تمام را ۸٫۱۳۶ گرم، نیم سکه را ۴٫۰۶۸ و ربع سکه را ۲٫۰۳۴ گرم اعلام کرد. این اختلاف برای سکه تمام فقط سه هزارم گرم است و طلای خالص، با گرد کردن، در هر دو حالت همان عدد جدول می‌شود.

پارسیان عیار ۷۵۰ دارد، یعنی خودش طلای ۱۸ عیار است؛ برای همین در ردیف آخر، وزن و «هم‌ارز ۱۸ عیار» یک عدد شده‌اند.

فرق سکه امامی و بهار آزادی؛ طرح جدید و طرح قدیم

بعد از انقلاب، سکه بهار آزادی جای سکه پهلوی را گرفت و وزن و عیارش همان ماند. اسم «بهار آزادی» در اصل مال کل این خانواده از سکه‌هاست، ولی در بازار وقتی می‌گویند «سکه بهار آزادی» معمولاً سکه تمام طرح قدیم را می‌گویند و «سکه امامی» یعنی سکه تمام طرح جدید. وزن و عیار این دو یکی است و فقط نقششان با هم فرق دارد.

طرح قدیم: از ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۰

روی یک طرف سکه طرح قدیم، کلمه «علی» سه بار در یک شش‌ضلعی نوشته شده و عبارت «بانک ملی ایران» هم روی همین طرف است. طرف دیگرش تصویر حرم امام رضا (ع) است. روی اولین سری، که سال ۱۳۵۸ ضرب شد، نوشته بودند «اوّلین بهار آزادی» و روی سری‌های بعد فقط «بهار آزادی». این طرح تا سال ۱۳۷۰ ضرب شد و بانک مرکزی دیگر سکه تازه‌ای با آن نمی‌زند.

طرح جدید یا امامی: از ۱۳۷۰ تا امروز

خرداد ۱۳۷۰ هیئت وزیران به بانک مرکزی اجازه داد سکه تمام را با طرح تازه‌ای ضرب کند. روی یک طرف این سکه تصویر امام خمینی و سال ضرب آمده و طرف دیگرش تصویر حرم امام رضا (ع) است، با عبارت «بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران» در بالا و «بهار آزادی» در پایین. همان مصوبه وزن سکه را ۸٫۱۳۵۹۸ گرم، عیارش را ۹۰۰ و قطرش را ۲۲ میلی‌متر تعیین کرد.

سکه تمام از آن سال تا امروز با همین طرح ضرب می‌شود. امامی پرمعامله‌ترین سکه بازار است و گواهی سکه بورس کالا هم بر پایه همین سکه معامله می‌شود.

قیمتشان هم یکی است؟

نه لزوماً. طلای هر دو طرح یکی است، ولی امامی خریدار بیشتری دارد و برای همین طرح قدیم معمولاً کمی ارزان‌تر معامله می‌شود. قیمت لحظه‌ای هر دو را در صفحه‌های سکه امامی و سکه بهار آزادی سواپ‌ولت ببینید.

«سکه امامی ۸۶» یعنی چه؟

بانک مرکزی از سال ۱۳۸۶ به بعد، تا سال‌ها روی همه سکه‌های تازه همان تاریخ ۱۳۸۶ را زد تا سال ضرب روی قیمت سکه اثر نگذارد. برای همین در بازار «امامی ۸۶» یعنی سکه استاندارد، و بورس کالا هم برای صدور گواهی فقط سکه تمام طرح جدید با تاریخ ۱۳۸۶ را قبول می‌کند.

در سال‌های اخیر سکه‌هایی با تاریخ تازه‌تر هم به بازار آمده است. مثلاً بانک مرکزی زمستان ۱۴۰۳ سکه‌های تاریخ ۱۴۰۴ را از راه مرکز مبادله ارز و طلای ایران پیش‌فروش و حراج کرد. اگر سکه‌تان تاریخی غیر از ۱۳۸۶ دارد، موقع فروش قیمتش را جدا بپرسید.

نیم سکه و ربع سکه چه فرقی با سکه تمام دارند؟

نیم سکه و ربع سکه هم عیار ۹۰۰ دارند و وزنشان نصف و یک‌چهارم سکه تمام است. روی نیم و ربع، برخلاف تصور خیلی‌ها، تصویر امام خمینی نیست. به گفته سخنگوی مرکز مبادله ارز و طلای ایران، یک روی این سکه‌ها نام امام علی (ع) نقش بسته و روی دیگرشان تصویر حرم امام رضا (ع) است.

مردم این دو را بیشتر برای هدیه می‌خرند، یا وقتی پولشان به سکه تمام نمی‌رسد. تقاضایشان هم روزهای آخر سال بالا می‌رود. به ازای هر گرم طلا هم از سکه تمام گران‌ترند؛ دلیلش را پایین‌تر توضیح داده‌ایم. قیمت روزشان را در صفحه‌های نیم سکه و ربع سکه ببینید.

سکه گرمی؛ کوچک‌ترین سکه بانک مرکزی

سکه گرمی بهمن ۱۳۸۹، به مناسبت پنجاهمین سال تأسیس بانک مرکزی، به بازار آمد. عیارش مثل بقیه ۹۰۰ است و وزنش کمی بیشتر از یک گرم است. بیشتر جاها ۱٫۰۱ گرم می‌نویسند و با این عدد، هر سکه گرمی حدود ۰٫۹۱ گرم طلای خالص دارد. یک رویش تصویر امام خمینی است، بدون سال ضرب، و روی دیگرش طرحی شبیه نیم و ربع دارد، با عبارت «بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران».

سکه گرمی از همان اول در بسته‌بندی امنیتی خود بانک مرکزی فروخته شد. به گزارش دنیای اقتصاد در همان روزها، کاغذ این بسته‌بندی ویژگی‌های امنیتی کاغذ اسکناس را داشت و شماره سریال هر سکه با جوهر فلورسنت روی آن چاپ می‌شد. قیمت روزش را در صفحه سکه گرمی ببینید.

سکه گرمی را با «پارسیان یک گرمی» اشتباه نگیرید. وزنشان تقریباً یکی است، ولی سکه گرمی حدود ۰٫۹۱ گرم طلای خالص دارد و پارسیان یک گرمی ۰٫۷۵ گرم، یعنی حدود ۱۷ درصد کمتر.

سکه پارسیان چیست و چه فرقی با سکه بانکی دارد؟

سکه پارسیان را بانک مرکزی ضرب نمی‌کند. اولین سازنده‌اش شرکتی به همین اسم بود و بعدها شرکت‌های دیگری هم با مجوز اتحادیه طلا به این کار آمدند. هر سازنده طرح‌های خودش را دارد، از نقش‌های باستانی تا طرح‌های مناسبتی و امروزی، و محصولش را با هولوگرام خودش بسته‌بندی می‌کند.

عیار پارسیان ۷۵۰ است، یعنی همان طلای ۱۸ عیار، و هر گرمش ۰٫۷۵ گرم طلای خالص دارد. وزنش را معمولاً با «سوت» می‌گویند و هر گرم هزار سوت است. پس «پارسیان ۱۰۰ سوت» یعنی یک‌دهم گرم و «پارسیان ۵۰۰ سوت» یعنی نیم گرم. کوچک‌ترینشان ۵۰ سوت است و قطعه‌های چندگرمی هم می‌سازند.

قیمت پارسیان فقط قیمت طلای داخلش نیست. هزینه ساخت و بسته‌بندی، سود سازنده و فروشنده و مالیات بر ارزش افزوده هم رویش می‌آید و موقع فروش هم معمولاً ارزان‌تر از شما می‌خرند. برای همین پارسیان برای هدیه یا پس‌انداز با مبلغ‌های خیلی کم بد نیست، ولی برای سرمایه‌گذاری گران درمی‌آید.

چرا سکه کوچک‌تر به ازای هر گرم طلا گران‌تر است؟

قیمت هر سکه دو بخش دارد: ارزش طلای داخلش، و مبلغی که بازار روی این ارزش می‌گذارد و به آن «حباب» می‌گویند. ارزش طلای سکه را معمولاً از روی قیمت جهانی طلا و نرخ دلار حساب می‌کنند و حباب فاصله قیمت بازار با همین عدد است.

فرض کنید، با عددهای گرد و فرضی، هر گرم طلای خالص ۱۰ میلیون تومان بیرزد. آن‌وقت طلای داخل سکه تمام (۷٫۳۲ گرم) حدود ۷۳٫۲ میلیون تومان می‌ارزد و طلای داخل ربع سکه (۱٫۸۳ گرم) حدود ۱۸٫۳ میلیون تومان.

حالا اگر سکه تمام ۷۷ میلیون و ربع سکه ۲۲ میلیون تومان فروخته شود، حباب سکه تمام حدود ۵ درصد است و حباب ربع سکه حدود ۲۰ درصد. یعنی با خرید ربع سکه برای هر گرم طلای خالص حدود ۱۲ میلیون تومان می‌دهید و با سکه تمام حدود ۱۰٫۵ میلیون.

گران‌تر بودن سکه‌های کوچک دو دلیل اصلی دارد. یکی همان تقاضای هدیه و بودجه کم است که قیمت نیم و ربع و گرمی را بالاتر از ارزش طلایشان نگه می‌دارد. دیگری هزینه ضرب است: ضرب یک سکه کوچک، نسبت به طلایی که دارد، خرج بیشتری دارد.

بازار واقعی هم همین را نشان می‌دهد. بامداد ۲۳ مهر ۱۴۰۵، صفحه حباب سکه امروز در آزمایشگاه سواپ‌ولت حباب سکه امامی را ۴٫۵ درصد، نیم سکه را ۱۰٫۷ درصد و ربع سکه را ۱۸٫۵ درصد نشان می‌داد. این عددها مدام عوض می‌شوند و عدد همین لحظه را در همان صفحه می‌بینید. آنجا می‌توانید مبلغی وارد کنید و ببینید با آن از هر سکه، طلای آب‌شده یا طلای توکنی (توکنی که پشتوانه‌اش طلای واقعی است) چند گرم طلای خالص می‌گیرید.

فرق سکه بانکی و غیربانکی؛ وکیوم و پلمب

ضرب سکه طلا در ایران فقط کار بانک مرکزی است. در زبان بازار، «سکه بانکی» یعنی سکه‌ای که بانک مرکزی ضرب کرده و «غیربانکی» هر قطعه دیگری است که شکل سکه دارد، از پارسیان و سکه‌های کارگاهی تا سکه تقلبی‌ای که شبیه سکه بانکی ساخته‌اند. سکه تقلبی معمولاً فلز ارزان‌تری با روکش طلاست یا از طلای کم‌عیار ساخته شده است. بعضی‌ها حتی کارت وکیوم را با اسم طلافروشی‌های معتبر جعل کرده‌اند.

«وکیوم» یا «پلمب» یعنی سکه را در یک کارت پلاستیکی پرس کرده‌اند و اسم و نشانی فروشنده رویش آمده است. وکیوم فقط نشان می‌دهد چه کسی سکه را بسته‌بندی کرده و اعتبارش به اعتبار همان فروشنده است.

محمد کشتی‌آرای، عضو کمیسیون تخصصی طلا و جواهر اتاق اصناف ایران، دی ۱۴۰۳ در گفت‌وگو با ایلنا گفت هیچ قانونی برای وکیوم کردن سکه وجود ندارد و وکیوم دلیل اصل بودن سکه نیست. به گفته او، بعضی سکه‌های وکیوم‌شده تقلبی‌اند یا سکه کم‌عیار ترکیه. طلافروش برای تشخیص اصالت، سکه را از وکیوم بیرون می‌آورد و اگر کسی فقط به این بهانه که سکه باز است آن را ارزان‌تر بخرد، کارش درست نیست.

چک‌لیست خرید سکه اصل

چهار نکته اول از گزارش خبرگزاری مهر درباره سکه تقلبی است که ۲۴ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد:

1. از صرافی یا طلافروشی‌ای بخرید که جواز کسب دارد و پیش از معامله مطمئن شوید هویت و مجوز فروشنده روشن است.
2. برای هر خرید، هر قدر هم کوچک، فاکتور بگیرید و دقت کنید وزن، عیار و مشخصات سکه در آن نوشته شده باشد.
3. پول را به حساب همان واحد صنفی بریزید، نه به حساب شخص دیگری که فروشنده معرفی می‌کند؛ وگرنه پیگیری حقوقی سخت می‌شود.
4. در خرید اینترنتی، عکس و توضیح و رسید پرداخت اصل بودن سکه را ثابت نمی‌کنند. تا سکه را تحویل نگرفته‌اید، معامله تمام نشده است.
5. با ترازوی دقیق می‌شود وزن سکه را سنجید، ولی درست بودن وزن هنوز ثابت نمی‌کند سکه اصل است.
6. وکیوم را ضمانت ندانید. ببینید اسم چه کسی روی آن است و آن فروشنده را می‌شناسید یا نه.
7. اگر سکه تقلبی را از یک واحد صنفی دارای جواز خریده‌اید، می‌توانید با شماره ۱۲۴ به سازمان تعزیرات حکومتی شکایت کنید.

سکه طلا را از کجا بخریم؟

سکه را از سه راه می‌شود خرید: بازار آزاد، فروش‌های رسمی بانک مرکزی و بورس کالا.

بازار آزاد

بیشتر مردم سکه را از صرافی‌ها و طلافروشی‌های مجاز می‌خرند و به همان‌ها می‌فروشند. هر فروشنده سکه را کمی بالاتر از قیمت مرجع بازار می‌فروشد و کمی پایین‌تر از آن می‌خرد و این فاصله برای نیم و ربع معمولاً بیشتر از سکه تمام است. اگر قرار است سکه را روزی بفروشید، این فاصله را هم جزو هزینه خرید حساب کنید.

حراج و پیش‌فروش بانک مرکزی

بانک مرکزی هر از گاهی خودش سکه را مستقیم به مردم می‌فروشد. سال‌ها این فروش با حراج در بانک کارگشایی بود و سال ۱۳۹۷ هم پیش‌فروش گسترده‌ای در شعبه‌های بانک ملی برگزار شد. از اسفند ۱۴۰۱ که بانک مرکزی «مرکز مبادله ارز و طلای ایران» را راه انداخت، بیشتر این فروش‌ها از راه همین مرکز بوده است. مثلاً در حراج‌های اسفند ۱۴۰۲ بیش از ۱۰۱ هزار قطعه سکه از همین راه فروخته شد.

در پیش‌فروش، پول را امروز می‌دهید و سکه را چند ماه بعد، در تاریخ سررسید، تحویل می‌گیرید. سود یا زیانتان به این بستگی دارد که قیمت سکه تا آن روز چقدر تغییر کند، و در این فاصله به پولتان دسترسی ندارید. معمولاً هم هر نفر فقط تا تعداد مشخصی سکه می‌تواند بخرد. این فروش‌ها همیشگی نیستند و هر دوره را بانک مرکزی یا مرکز مبادله جداگانه اعلام می‌کند؛ شرایط هر دوره را در همان اطلاعیه بخوانید.

خرید سکه از بورس کالا (گواهی سکه)

از سال ۱۳۹۴ در بورس کالا «گواهی سپرده سکه طلا» معامله می‌شود. در این روش خود سکه در خزانه یکی از بانک‌هایی می‌ماند که بورس معرفی کرده و شما به‌جای سکه، سند مالکیتش را می‌خرید. پیش از خرید این چند نکته را بدانید:

• برای معامله دو چیز لازم دارید: کد بورسی، که با احراز هویت در سامانه سجام می‌گیرید، و کد معاملاتی از یک کارگزاری.
• هر سکه تمام هزار برگ گواهی است، پس قیمت هر برگ یک‌هزارم قیمت سکه است. برای تحویل گرفتن سکه دست‌کم باید هزار برگ، یعنی یک سکه کامل، داشته باشید.
• پشتوانه این گواهی‌ها سکه تمام طرح جدید با تاریخ ۱۳۸۶، عیار ۹۰۰ و وزن ۸٫۱۳۳ گرم است. اگر چنین سکه‌ای دارید، می‌توانید آن را به خزانه بسپارید و به‌جایش گواهی بگیرید.
• بیشتر نمادها سررسید دارند و سال و ماه سررسید در اسم نماد آمده است. پیش از سررسید باید تصمیم بگیرید گواهی را بفروشید، سکه را تحویل بگیرید یا آن را به سررسید بعد منتقل کنید. از ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۳ نوعی گواهی سکه بدون سررسید هم معامله می‌شود.
• کارمزد معامله و هزینه انبارداری روزانه را باید بدهید و موقع تحویل سکه هم هزینه ارزیابی و کارشناسی آن گرفته می‌شود. عددهای به‌روز را از کارگزاری‌تان بپرسید.

خوبی گواهی سکه این است که نه نگران تقلبی بودن سکه‌اید و نه جای نگهداری‌اش، و هزینه خرید و فروشش هم معمولاً از بازار کمتر است. در عوض فقط در ساعت کار بورس می‌شود معامله کرد و برای گرفتن خود سکه باید به خزانه بانک بروید.

شهریور ۱۴۰۵ ابزار تازه‌ای هم به بورس کالا آمد. به گزارش خبرگزاری مهر، بانک مرکزی ۱۸ شهریور ۱۰۰ هزار قطعه «اوراق سلف موازی استاندارد» سکه تمام امامی ضرب ۱۳۸۶ را با سررسید سه‌ماهه عرضه کرد. دارنده این اوراق در سررسید می‌تواند سکه را تحویل بگیرد یا تسویه نقدی بخواهد. اگر تسویه نقدی بخواهد، یا قیمت سکه تا آن روز پایین آمده باشد، بانک مرکزی دست‌کم ۷ درصد سود نسبت به قیمت روز عرضه را تضمین کرده است. سقف خرید هر نفر ۱۰۰ قطعه بود و این اوراق از مالیات معاف‌اند.

کدام سکه به کار شما می‌آید؟

جواب به هدفتان بستگی دارد، نه به اینکه قیمت کدام سکه این روزها بیشتر بالا رفته است. این جدول برای شروع کمکتان می‌کند:

اگر مبلغتان کم است یا می‌خواهید هر وقت خواستید بخرید و بفروشید، طلای توکنی مثل تتر گلد (XAUT) و پکس گلد (PAXG) هم گزینه‌ای در کنار سکه است. پشتوانه هر توکن یک اونس طلای استاندارد است، با هر مبلغی و حتی آخر هفته معامله می‌شود و حبابی مثل حباب سکه ندارد. در عوض باید به ناشر توکن اعتماد کنید و از سواپ‌ولت طلای فیزیکی تحویل نمی‌گیرید. فرق این دو توکن را در مقایسه پکس گلد و تتر گلد بخوانید. اگر هنوز مطمئن نیستید الان وقت خرید طلاست یا نه، راهنمای «طلا بخریم یا نه؟» کمک می‌کند سؤالتان را دقیق‌تر بپرسید.