فهرست مطالب۹ بخش
  1. چرا لیکویید استیکینگ به وجود آمد؟
  2. لیدو چطور کار می‌کند؟
  3. stETH و wstETH چه فرقی دارند؟
  4. سود stETH از کجا می‌آید و چقدرش به شما می‌رسد؟
  5. یک مثال عددی (فرضی)
  6. چطور stETH را دوباره ETH کنیم؟
  7. خرداد ۱۴۰۱: وقتی stETH ارزان‌تر از ETH شد
  8. ریسک‌های لیکویید استیکینگ با لیدو
  9. توکن LDO چه کاره است؟
  10. ETH ساده، stETH، wstETH یا استیکینگ در صرافی؟

در لیکویید استیکینگ (Liquid Staking) اتریومتان را استیک می‌کنید و در عوض توکنی به‌عنوان رسید می‌گیرید که می‌شود فرستاد، فروخت یا در دیفای به کار برد. در استیکینگ معمولی، ETH پشت یک ولیدیتور قفل می‌شود و تا از آن خارج نشوید، کاری با آن نمی‌توانید بکنید. اینجا ETH همچنان کار می‌کند و پاداش می‌گیرد، ولی رسیدش دست شماست و هر وقت بخواهید جابه‌جایش می‌کنید.

بزرگ‌ترین پروژهٔ لیکویید استیکینگ روی اتریوم لیدو (Lido) است. به لیدو ETH می‌دهید و به همان اندازه stETH می‌گیرید. موجودی stETH تقریباً هر روز کمی بالا می‌رود، چون پاداش استیکینگ مستقیم به آن اضافه می‌شود. LDO را با stETH قاطی نکنید: توکن رأی‌دادن در لیدوست و رسید ETH نیست.

اگر خود استیکینگ برایتان تازه است، اول استیکینگ چیست را بخوانید. اینجا فرض کرده‌ایم ولیدیتور و پاداش استیکینگ را می‌شناسید.

چرا لیکویید استیکینگ به وجود آمد؟

استیکینگ در اتریوم دو دردسر دارد. ولیدیتور شخصی دست‌کم ۳۲ ETH می‌خواهد و سرور و کلیدش را هم باید خودتان سالم نگه دارید. دردسر دوم قفل شدن پول است: ETH استیک‌شده را فقط با رفتن به صف خروج شبکه و صبر کردن پس می‌گیرید.

لیکویید استیکینگ هر دو را حل می‌کند. با هر مبلغی می‌شود وارد شد، کار فنی را اپراتورهای حرفه‌ای انجام می‌دهند و رسیدتان قفل نیست. اگر فردا پول لازم شدید، stETH را در بازار می‌فروشید و منتظر صف نمی‌مانید.

این راحتی هزینه دارد. لیدو سهمی از پاداش را برمی‌دارد و شما به‌جای کلید خودتان، به قرارداد هوشمند و اپراتورهای لیدو تکیه می‌کنید.

لیدو چطور کار می‌کند؟

مسیر کلی ساده است. در شکل زیر ردیف اول سپردن ETH است و ردیف آخر دو راه برگشت به ETH؛ هر ردیف را از راست بخوانید.

نمودار مفهومی لیکویید استیکینگ در لیدو: از سپردن ETH و گرفتن stETH تا دو راه برگشت به ETH، ۱۵ آبان ۱۴۰۵
  1. ETH را از کیف پول خودتان به قرارداد لیدو روی شبکهٔ اصلی اتریوم می‌فرستید.
  2. قراردادی به اسم Staking Router این ETH را بین «ماژول‌ها» پخش می‌کند. هر ماژول گروهی از اپراتورهاست؛ مثلاً در ماژول Curated اپراتورهایی هستند که DAO لیدو انتخاب و تأیید کرده است.
  3. همان لحظه یک به یک stETH می‌گیرید: ۱ ETH بدهید، ۱ stETH می‌گیرید.

بعد از آن، روزی یک بار شبکه‌ای از ۹ اوراکل مستقل موجودی ولیدیتورهای لیدو را گزارش می‌کنند. وقتی دست‌کم ۵ تا از این ۹ اوراکل عدد یکسانی بدهند، قرارداد لیدو پاداش آن روز را بین همهٔ دارنده‌های stETH پخش می‌کند. موجودی stETH در کیف پولتان به همین خاطر بی‌هیچ تراکنشی بالا می‌رود.

برای این گزارش‌ها سقف هم گذاشته‌اند. اگر بازده گزارش‌شده از ۲۷ درصد سالانه بیشتر باشد، یا موجودی کل بیش از ۵ درصد افت کند، گزارش رد می‌شود. این ترمز نمی‌گذارد یک اشتباه یا دست‌کاری بزرگ در یک روز اعمال شود.

stETH و wstETH چه فرقی دارند؟

stETH توکنی «ریبیس‌شونده» (rebasing) است؛ خود عدد موجودی‌تان عوض می‌شود. امروز ۱۰ stETH دارید و چند ماه بعد، بی‌آنکه کاری کرده باشید، کمی بیشتر از ۱۰. پشت صحنه، لیدو برای هر کس «سهم» (share) نگه می‌دارد و هر روز ارزش هر سهم را بر حسب stETH از نو حساب می‌کند.

این رفتار برای آدم‌ها راحت است، ولی خیلی از اپلیکیشن‌های دیفای با توکنی که موجودی‌اش خودبه‌خود عوض شود کنار نمی‌آیند. اگر stETH را مستقیم در چنین اپلیکیشنی بگذارید، شاید پاداش روزانه‌اش به شما نرسد. برای همین لیدو نسخهٔ دیگری هم ساخته به اسم wstETH (wrapped stETH).

در wstETH تعداد توکن ثابت می‌ماند و ارزش هر واحد بالا می‌رود. stETH را هر وقت بخواهید به wstETH تبدیل می‌کنید و برعکس، با نرخی که برای همه یکی است و روزی یک بار به‌روز می‌شود. وام‌دهنده‌هایی مثل آوه هم wstETH را وثیقه قبول می‌کنند، نه stETH را.

یک چیز کوچک ولی گیج‌کننده: چون موجودی stETH با تقسیم حساب می‌شود، گاهی بعد از فرستادن کل موجودی ۱ یا ۲ «وی» (wei، کوچک‌ترین واحد اتر) در کیف پول جا می‌ماند. باگ یا ضرر نیست و مقدارش عملاً صفر است.

آدرس قرارداد stETH روی شبکهٔ اصلی اتریوم این است: `0xae7ab96520de3a18e5e111b5eaab095312d7fe84`. توکن‌هایی با همین اسم روی شبکه‌های دیگر یا با آدرس دیگر را با نسخهٔ اصلی اشتباه نگیرید.

سود stETH از کجا می‌آید و چقدرش به شما می‌رسد؟

لیدو خودش سودی نمی‌سازد؛ همان پاداش‌های عادی استیکینگ اتریوم را جمع و پخش می‌کند. این پاداش از سه جا می‌آید: ETH تازه‌ای که شبکه به ولیدیتورها می‌دهد، کارمزد اولویتی که کاربران برای جلو افتادن تراکنششان می‌پردازند و درآمد MEV، یعنی پولی که از ترتیب تراکنش‌ها در بلاک درمی‌آید. دو منبع آخر با شلوغی شبکه بیشتر می‌شوند و بازده stETH هم به همین دلیل ثابت نیست.

از کل پاداش، سهمی به‌عنوان کارمزد پروتکل کم می‌شود. طبق گزارش شهریور ۱۴۰۵ خود لیدو، ۹۰ درصد پاداش به دارنده‌های stETH می‌رسد، حدود ۴ درصد بسته به ماژول به اپراتورها و باقی‌اش به خزانهٔ DAO لیدو. این نسبت را رأی DAO تعیین می‌کند و ممکن است عوض شود.

یک مثال عددی (فرضی)

فرض کنید ۱۰ ETH را در لیدو استیک کرده‌اید و پاداش ناخالص شبکه در یک سال، برای سادگی، ۳ درصد باشد. این عدد فرضی است و بازده واقعی هر روز فرق می‌کند:

مرحله

مقدار

پاداش ناخالص سالانه روی ۱۰ ETH (۳ درصد فرضی)

۰٫۳ ETH

کارمزد لیدو (۱۰ درصد از پاداش)

۰٫۰۳ ETH

سهم شما از پاداش

۰٫۲۷ ETH

موجودی stETH بعد از یک سال

حدود ۱۰٫۲۷ stETH

کارمزد از پاداش کم می‌شود، نه از اصل پول، و بازده خالص در این مثال ۲٫۷ درصد است. در واقعیت پاداش هر روز به موجودی اضافه و دوباره استیک می‌شود، پس عدد آخر سال کمی بیشتر درمی‌آید. بازده فعلی را در صفحهٔ استیکینگ لیدو ببینید، نه در تبلیغ کسی که سود ثابت وعده می‌دهد.

این سود هم به ETH است، نه به دلار. اگر قیمت اتریوم ۳۰ درصد بیفتد، ۲٫۷ درصد ETH بیشتر آن ضرر را جبران نمی‌کند.

چطور stETH را دوباره ETH کنیم؟

دو راه دارید و باید بین سرعت و نرخ یکی را انتخاب کنید.

فروش در بازار. stETH را در یک صرافی غیرمتمرکز یا صرافی‌ای که آن را لیست کرده بفروشید. کار فوری است، ولی نرخ دست بازار است: روزهای عادی خیلی نزدیک ۱ است و وقتی بازار وحشت کند، می‌تواند پایین‌تر بیاید.

صف برداشت لیدو. درخواست برداشت ثبت می‌کنید، stETH در صف قفل می‌شود و یک NFT می‌گیرید که جایتان را در صف نشان می‌دهد. نوبتتان که رسید، NFT را پس می‌دهید و ETH را برمی‌دارید. صف به ترتیب ورود جلو می‌رود و چند قاعده دارد:

  • هر درخواست حداکثر ۱۰۰۰ stETH است و مبلغ بیشتر را باید در چند درخواست بفرستید.
  • درخواست ثبت‌شده لغو نمی‌شود.
  • نرخ برداشت هیچ‌وقت از نرخ لحظهٔ ثبت درخواست بالاتر نمی‌رود؛ پاداش روزهای انتظار به شما نمی‌رسد.
  • اگر در این فاصله ولیدیتورهای لیدو جریمهٔ سنگینی بخورند، شاید ETH کمتری بگیرید. لیدو می‌گوید چنین چیزی تا امروز روی شبکهٔ اصلی پیش نیامده است.

مدت انتظار ثابت نیست. اگر لیدو ETH آزاد کافی داشته باشد، زود تمام می‌شود. اگر نداشته باشد، باید ولیدیتورهایی از شبکه خارج شوند و آن وقت شلوغی صف خروج خود اتریوم هم پای کار می‌آید. پولی را که شاید همین هفته لازم شود، به امید صف برداشت استیک نکنید.

خرداد ۱۴۰۱: وقتی stETH ارزان‌تر از ETH شد

«یک stETH برابر یک ETH» در بازار همیشه برقرار نیست و بهار ۱۴۰۱ خیلی‌ها این را به سخت‌ترین شکل فهمیدند. آن موقع برداشت از استیکینگ اتریوم هنوز فعال نشده بود؛ این امکان ۲۳ فروردین ۱۴۰۲ با به‌روزرسانی شاپلا آمد. تنها راه تبدیل stETH به ETH فروختنش در بازار بود و بیشترش در یک استخر کرو (Curve) معامله می‌شد.

بعد از فروپاشی ترا در اردیبهشت ۱۴۰۱، فروش stETH بالا گرفت. شرکت تحلیل آنچین Nansen گزارش داد که ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۱ آدرس‌هایی مربوط به سلسیوس و تری‌اروز کپیتال حدود ۸۰۰ میلیون دلار نقدینگی از استخر stETH/ETH در کرو بیرون کشیدند. استخر که خالی شد، هر کس می‌خواست بفروشد باید تخفیف بیشتری می‌داد. به گزارش کوین‌دسک در ۲۷ خرداد ۱۴۰۱، فاصلهٔ قیمت stETH با ETH تا نیمهٔ خرداد به ۵ تا ۶ درصد رسیده بود و استخر کرو ۸۵ درصد ارزشش را از دست داده بود.

ETH پشت stETH سر جایش بود و چیزی از آن کم نشده بود؛ فقط هیچ‌کس نمی‌توانست همان روز بیرونش بیاورد. کسانی که مجبور به فروش بودند، به‌خصوص آن‌هایی که با stETH وام گرفته بودند و وثیقه‌شان داشت لیکویید می‌شد، با ضرر فروختند. کسی که مجبور نبود، بعداً به نرخ نزدیک ۱ برگشت.

حالا صف برداشت لیدو هست. هر وقت تخفیف بزرگ شود، عده‌ای stETH ارزان را می‌خرند و از صف ETH می‌گیرند و همین فاصله را کوچک نگه می‌دارد. با این حال در وحشت بازار هنوز ممکن است تخفیف پیدا شود و کسی که همان روز ETH می‌خواهد، باید آن را بپذیرد.

ریسک‌های لیکویید استیکینگ با لیدو

همهٔ ETH در قراردادهای لیدو است. باگ در این قراردادها به همه آسیب می‌زند، هر چقدر هم بررسی امنیتی شده باشند. ولیدیتورهای لیدو هم اگر خطا کنند، جریمه از کل استخر کم می‌شود و موجودی stETH می‌تواند پایین بیاید. لیدو می‌گوید پخش پاداش روزانه تا امروز هیچ‌وقت منفی نشده، ولی گذشته آینده را تضمین نمی‌کند. تخفیف بازار را هم در ماجرای ۱۴۰۱ دیدید.

دو ریسک دیگر کمتر به چشم می‌آیند:

  • ریسک روی ریسک در دیفای. وقتی wstETH را وثیقه می‌گذارید، با آن وام می‌گیرید و دوباره استیک می‌کنید، هر ریسک چند برابر می‌شود و یک تخفیف کوچک می‌تواند وثیقه را لیکویید کند. گزارش شهریور ۱۴۰۵ لیدو می‌گوید بعد از حادثه‌ای در پروژه‌ای به اسم Kelp در بهار ۱۴۰۵، خیلی از این موقعیت‌های اهرمی بسته شدند و پول از پرریسک‌ترین بخش‌ها بیرون رفت.
  • تمرکز. وقتی یک پروژه بخش بزرگی از کل ETH استیک‌شده را داشته باشد، مشکلش مشکل خود شبکه هم می‌شود. طبق گزارش زمستان ۱۴۰۴ لیدو، سهم لیدو از کل ETH استیک‌شده حدود ۲۳ درصد بوده، کمتر از سال‌های قبل.

قواعد لیدو هم، از کارمزد تا اپراتورها، با رأی دارندگان LDO عوض می‌شود. اگر stETH دارید و LDO ندارید، در این تصمیم‌ها رأیی ندارید.

توکن LDO چه کاره است؟

LDO توکن حاکمیتی لیدوست. دارندگانش در DAO لیدو دربارهٔ کارمزدها، اضافه شدن ماژول و اپراتور، به‌روزرسانی قراردادها و خرج پول خزانه رأی می‌دهند. اگر ایدهٔ DAO برایتان آشنا نیست، DAO چیست را ببینید.

LDO پاداش استیکینگ نمی‌گیرد. کارمزدی که لیدو برمی‌دارد به خزانهٔ DAO می‌رود، نه به کیف پول دارندگان LDO. رابطهٔ LDO با درآمد لیدو غیرمستقیم است: DAO در سال ۲۰۲۶ برنامه‌هایی برای بازخرید LDO با بخشی از مازاد خزانه راه انداخت. طبق گزارش شهریور ۱۴۰۵ لیدو، تعداد LDO در گردش از ابتدای ۲۰۲۶ تا آن زمان ۱٫۸ درصد کم شد و از ۸۹۵٫۵ میلیون به ۸۷۹٫۱ میلیون رسید. همان گزارش می‌گوید سازوکار بازخرید خودکار هنوز فعال نشده، چون درآمد به حد لازم نرسیده است.

لایهٔ دیگری هم هست به اسم حاکمیت دوگانه (Dual Governance) که لیدو آن را سپری برای دارندگان stETH در برابر تصمیم‌های جنجالی دارندگان LDO معرفی می‌کند. اگر LDOداران تصمیمی به ضرر دارندگان stETH بگیرند، دارندگان stETH راهی برای اعتراض و عقب انداختن آن دارند. ریسک حاکمیت با این کار کمتر می‌شود، ولی از بین نمی‌رود.

خریدن LDO استیکینگ نیست. با آن پاداش استیکینگ نمی‌گیرید؛ روی آیندهٔ خود لیدو و حق رأی در آن حساب کرده‌اید و قیمتش می‌تواند خیلی تندتر از ETH بالا و پایین برود. اگر با دانستن این ریسک‌ها هنوز LDO می‌خواهید، قیمت لحظه‌ای و راه خریدش در صفحهٔ خرید LDO در سواپ‌ولت آمده است.

ETH ساده، stETH، wstETH یا استیکینگ در صرافی؟

جدول زیر فرق‌ها را کنار هم گذاشته است. هیچ ستونی بهترین نیست؛ هر کدام چیزی به دست آورده و چیزی را از دست داده است:


نگه داشتن ETH

stETH در کیف پول خودتان

wstETH در دیفای

استیکینگ در صرافی

پاداش استیکینگ

ندارد

دارد، منهای کارمزد لیدو

دارد، به‌اضافهٔ سود یا هزینهٔ اپلیکیشن

به شرایط صرافی بستگی دارد

کلید دست کیست

شما

شما

شما، ولی پول در قرارداد دیگری است

صرافی

برگشت به ETH

فوری

فروش فوری یا صف چندروزه

اول خروج از اپلیکیشن، بعد همان دو راه

طبق قوانین صرافی

ریسک اصلی

فقط نوسان ETH

قرارداد لیدو، تخفیف بازار

ریسک دو قرارداد، لیکویید شدن

ریسک خود صرافی

اگر ETH را برای چند سال نگه می‌دارید و کار با کیف پول شخصی را بلدید، stETH ارزش فکر کردن دارد. اگر شاید همین ماه پولتان را لازم داشته باشید یا تازه دارید کیف پول دیفای را یاد می‌گیرید، نگه داشتن سادهٔ ETH دردسر کمتری دارد. وام گرفتن با wstETH فقط مال کسی است که لیکویید شدن را کامل می‌فهمد.

برای استیک کردن در لیدو، ETH باید روی شبکهٔ اصلی اتریوم و در کیف پولی باشد که کلیدش دست خودتان است. ETH را می‌توانید در سواپ‌ولت بخرید و روی شبکهٔ اتریوم به آدرس کیف پول شخصی‌تان برداشت کنید؛ هزینهٔ برداشت در صفحهٔ کارمزدها آمده است. کارمزد شبکه را جدا حساب کنید، چون روی اتریوم گاهی بالا می‌رود (چرا کارمزد اتریوم بالاست). بار اول با مبلغ کم شروع کنید و آدرس قرارداد را فقط از سایت خود لیدو بردارید.

پرسش‌های رایج درباره لیکویید استیکینگ و لیدو

آیا stETH همان ETH است؟

نه. stETH رسیدی است که لیدو در ازای ETH استیک‌شده‌تان می‌دهد. از خود لیدو یک به یک برداشت می‌شود، ولی قیمتش در بازار می‌تواند کمی با ETH فرق کند.

چرا موجودی stETH من خودبه‌خود زیاد می‌شود؟

پاداش استیکینگ روزی یک بار، بعد از گزارش اوراکل‌های لیدو، مستقیم به موجودی همهٔ دارنده‌ها اضافه می‌شود. اگر ولیدیتورها جریمهٔ سنگینی بخورند، همین عدد می‌تواند کم هم بشود.

wstETH را بگیرم یا stETH؟

برای نگه داشتن ساده در کیف پول، stETH کافی است. اپلیکیشن‌های دیفای و شبکه‌های دیگر معمولاً wstETH را قبول می‌کنند، پس اگر قصد وثیقه گذاشتن یا جابه‌جایی بین شبکه‌ها دارید، سراغ آن بروید.

برای استیکینگ در لیدو حداقل چقدر ETH لازم است؟

برخلاف ولیدیتور شخصی که ۳۲ ETH می‌خواهد، لیدو مبلغ کم را هم می‌پذیرد. ولی با مبلغ کم، کارمزد شبکهٔ اتریوم سهم بزرگ‌تری از پولتان را می‌خورد.

آیا با داشتن LDO سود استیکینگ می‌گیرم؟

نه. LDO توکن رأی‌دادن در لیدوست و پاداش استیکینگ به دارندگان stETH می‌رسد، نه LDO.

اگر لیدو هک شود چه می‌شود؟

بسته به اینکه کدام قرارداد آسیب ببیند، بخشی یا همهٔ پول دارندگان stETH ممکن است در خطر باشد. هیچ بررسی امنیتی این ریسک را صفر نمی‌کند؛ همهٔ پولتان را در یک قرارداد نگذارید.