هدرا (HBAR) چیست؟ هش‌گراف، شورای هدرا و ریسک‌ها به زبان ساده

هدرا (Hedera) یک شبکه‌ی عمومی برای ثبت تراکنش است و HBAR ارز اصلی آن. روی هدرا هم مثل هر بلاکچین دیگری می‌شود پول فرستاد، توکن ساخت و قرارداد هوشمند اجرا کرد. ولی دو فرق اصلی دارد. هدرا به جای زنجیره‌ای از بلاک‌ها، با روشی به اسم «هش‌گراف» (Hashgraph) به توافق می‌رسد و هر تراکنش را ظرف چند ثانیه قطعی می‌کند. نودهایش را هم فعلاً فقط اعضای یک شورا اجرا می‌کنند؛ شرکت‌هایی که هر کدام یک رأی دارند و درباره‌ی به‌روزرسانی‌ها، کارمزدها و خزانه‌ی شبکه تصمیم می‌گیرند.

اسم هدرا را بیشتر در خبرهایی مثل «فلان شرکت بزرگ به شورای هدرا پیوست» می‌شنوید. این خبرها بی‌اهمیت نیستند، ولی همه‌ی ماجرا را نمی‌گویند. وقتی بدانید هش‌گراف چطور کار می‌کند، شورا دقیقاً چه اختیاری دارد و HBAR کجای این شبکه به کار می‌آید، راحت‌تر تشخیص می‌دهید کدام خبر واقعاً مهم است و کدام فقط سروصداست.

هدرا در یک نگاه

• ارز شبکه: HBAR. کل عرضه ۵۰ میلیارد واحد است و همه‌اش روز اول ساخته شد.
• باز شدن شبکه به روی همه: ۲۵ شهریور ۱۳۹۸.
• روش اجماع: هش‌گراف، از خانواده‌ی الگوریتم‌های مقاوم در برابر خطای بیزانسی.
• چه کسی نود اجرا می‌کند: فعلاً فقط اعضای شورای هدرا. شورا حداکثر ۳۹ عضو دارد.
• کارمزد: به دلار تعیین می‌شود، ولی با HBAR پرداختش می‌کنید.
• کد: متن‌باز است و از شهریور ۱۴۰۳ با اسم Hiero زیر نظر بنیاد لینوکس نگهداری می‌شود.

هدرا از کجا آمد؟

هش‌گراف را لیمون برد (Leemon Baird) اختراع کرد. او و هم‌بنیان‌گذارش، منس هارمون (Mance Harmon)، اول شرکتی به اسم Swirlds ساختند و بعد پروژه‌ی هدرا را راه انداختند. طبق صفحه‌ی پرسش‌های شورای هدرا، شرکت هدرا حدود ۱۳۹۶ ثبت شد و در ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ با پیش‌فروش HBAR به سرمایه‌گذارها پول جمع کرد. شبکه ۲۵ شهریور ۱۳۹۸ به روی همه باز شد و چند ساعت بعد، پخش HBAR بین خریدارهای پیش‌فروش شروع شد.

دو اتفاق بعدی، کد هدرا را از انحصار یک شرکت بیرون آورد. تا زمستان ۱۴۰۰، شبکه الگوریتم هش‌گراف را با مجوزی انحصاری از Swirlds به کار می‌برد. همان زمستان شورا رأی داد که مالکیت فکری هش‌گراف را از Swirlds بخرد و بعد کد آن را با مجوز متن‌باز Apache 2.0 منتشر کرد. ۲۶ شهریور ۱۴۰۳ هم هدرا کل کد خودش را به بنیاد LF Decentralized Trust داد. این بنیاد زیرمجموعه‌ی بنیاد لینوکس است و کد هدرا حالا آنجا پروژه‌ای به اسم Hiero است. از آن به بعد تصمیم‌گیری درباره‌ی خود کد با بنیاد لینوکس است، ولی اداره‌ی شبکه‌ی هدرا هنوز دست شوراست.

هش‌گراف به زبان ساده

در یک بلاکچین معمولی، هر چند ثانیه یا چند دقیقه یک نفر (ماینر یا اعتبارسنج) بلاک بعدی را می‌سازد و بقیه آن را قبول می‌کنند. در هش‌گراف چنین کسی وجود ندارد: هیچ نودی بلاک نمی‌سازد و هیچ نودی به‌تنهایی ترتیب تراکنش‌ها را تعیین نمی‌کند.

یک فامیل بزرگ را در نظر بگیرید که خبری بینشان دهان‌به‌دهان می‌چرخد. هر کس مدام به یکی از بقیه، هر که شد، زنگ می‌زند و هر چه می‌داند برایش تعریف می‌کند. خبر خیلی زود به همه می‌رسد. حالا فرض کنید هر کس علاوه بر خود خبر، بگوید آن را کی و از چه کسی شنیده است. به این کار «گپ درباره‌ی گپ» (Gossip about Gossip) می‌گویند و هسته‌ی هش‌گراف همین است.

در هدرا هر بار که دو نود با هم گپ می‌زنند، نود گیرنده یک «رویداد» (Event) می‌سازد. هر رویداد تراکنش‌های تازه را در خودش نگه می‌دارد و هش دو رویداد قبلی را هم دارد: آخرین رویداد خود همین نود و آخرین رویداد نودی که با آن گپ زده است. هش یک جور اثر انگشت دیجیتال است؛ اگر کسی بعداً گذشته را دستکاری کند، اثر انگشت‌ها دیگر با هم جور درنمی‌آیند. از کنار هم قرار گرفتن این رویدادها نموداری درست می‌شود که اسمش هش‌گراف است.

در تصویر زیر هر ستون یک نود است و زمان از پایین به بالا جلو می‌رود. دایره‌ی زرد را ببینید: این رویداد هم به رویداد قبلی خود نود ۱ وصل است و هم به رویداد نود ۲، نودی که با آن گپ زده است.

کلید ماجرا اینجاست: چون همه‌ی نودها تقریباً همین نمودار را در دست دارند، هر نود می‌تواند حساب کند که اگر رأی‌گیری واقعی برگزار می‌شد، بقیه چه رأیی می‌دادند. مستندات هدرا به این کار «رأی‌گیری مجازی» (Virtual Voting) می‌گوید. در این روش هیچ رأیی در شبکه رد و بدل نمی‌شود؛ هر نود فقط به تاریخچه‌ی گپ‌ها نگاه می‌کند. برای همین، رسیدن به توافق تقریباً پهنای باند اضافه‌ای نمی‌خواهد.

زمان هر تراکنش را هم هیچ نودی به‌تنهایی تعیین نمی‌کند. شبکه نگاه می‌کند هر نود اولین بار کی آن تراکنش را دیده و میانه‌ی این زمان‌ها را «زمان اجماع» آن تراکنش حساب می‌کند؛ یعنی زمانی که وسط بقیه می‌افتد. ترتیب تراکنش‌ها هم بر اساس همین زمان‌ها چیده می‌شود.

فرض کنید دو نفر شب عید هم‌زمان بخواهند آخرین بلیت قطار تهران–مشهد را بخرند. در بلاکچینی که ترتیب تراکنش‌ها دست سازنده‌ی بلاک است، او می‌تواند هر کدام را که خواست جلو بیندازد. در هش‌گراف تراکنشی جلو می‌افتد که زودتر به بیشتر نودها رسیده باشد، و یک نود بدخواه هم به‌تنهایی نمی‌تواند زمان اجماع را چندان جابه‌جا کند.

قطعی شدن تراکنش هم در هدرا فرق دارد. در بیت‌کوین معمولاً چند تأیید صبر می‌کنید تا خیالتان از تراکنش راحت شود. مستندات هدرا می‌گوید جای هر رویداد در تاریخچه ظرف چند ثانیه با قطعیت کامل معلوم می‌شود و بعد از آن دیگر عوض نمی‌شود. اسم فنی این ویژگی «مقاومت ناهمگام در برابر خطای بیزانسی» (aBFT) است. یعنی تا وقتی بیش از دوسوم نودها درست کار کنند، هیچ عضو یا گروه کوچکی از اعضا نمی‌تواند جلوی رسیدن شبکه به توافق را بگیرد یا توافقی را که شبکه به آن رسیده برگرداند. اگر با این خانواده از الگوریتم‌ها آشنا نیستید، راهنمای الگوریتم اجماع را ببینید.

یک نکته هم درباره‌ی اسم‌ها: هش‌گراف از نظر فنی زنجیره‌ای از بلاک‌ها نیست و خود هدرا بیشتر از عبارت «دفتر کل توزیع‌شده» (DLT) استفاده می‌کند. از دید شما فرق چندانی ندارد: حساب دارید، تراکنش می‌فرستید و همه‌چیز در یک دفتر عمومی ثبت می‌شود.

فرق هدرا با بلاکچین‌های معمولی

جدول زیر فرق‌های اصلی را کنار هم گذاشته است. ستون وسط حالت رایج را نشان می‌دهد و هر بلاکچین جزئیات خودش را دارد.

شورای هدرا: چه کسانی شبکه را اداره می‌کنند؟

شورای هدرا (Hedera Council) شرکتی است که اعضایش سازمان‌های بزرگی از صنعت‌ها و کشورهای مختلف‌اند. طبق پرسش‌های رایج شورا، شورا حداکثر ۳۹ عضو دارد و هر عضو برای دوره‌ی محدودی انتخاب می‌شود. هدرا در صفحه‌ی شورا در سایت خودش نوشته است که هر دوره حداکثر سه سال است و هر عضو حداکثر دو دوره‌ی پشت سر هم می‌ماند. رأی همه‌ی اعضا هم هم‌وزن است.

کار اعضا دو بخش دارد. بخش فنی، اجرای نود و امضای تراکنش‌های شبکه است. در بخش مدیریتی، اعضا درباره‌ی به‌روزرسانی نرم‌افزار شبکه، قیمت کارمزدها، جابه‌جایی HBARهای خزانه و پذیرفتن عضو تازه رأی می‌دهند. سایت شورا به‌روشنی نوشته است که شبکه فعلاً مجوزدار کار می‌کند؛ یعنی فقط اعضای شورا نود اجرا می‌کنند. به این مدل «شبکه‌ی عمومیِ مجوزدار» می‌گویند: هر کسی می‌تواند از شبکه استفاده کند، ولی هر کسی نمی‌تواند نود اجرا کند. در مقاله‌ی بلاکچین عمومی و خصوصی هم هدرا را نمونه‌ی همین مدل آورده‌ایم.

در سال‌های اول، شرکت‌هایی مثل گوگل و IBM به شورا پیوستند. در خبرهای اخیر سایت شورا هم اسم تازه‌واردهایی مثل فدکس، شرکت انرژی رپسول، تیم مسابقه‌ای مک‌لارن و اکسنچر دیده می‌شود. اعضا عوض می‌شوند، پس فهرست به‌روز را در خود سایت شورا ببینید.

خیلی‌ها اینجا اشتباه می‌کنند: عضویت در شورا یعنی حق رأی، نه سهم مالی. طبق پرسش‌های رایج شورا، اعضا برای عضویت پولی نمی‌دهند، از درآمد شورا سهمی نمی‌برند و مالک HBARهای خزانه هم نیستند. پس خبر «گوگل به شورای هدرا پیوست» یعنی گوگل نود اجرا می‌کند و رأی می‌دهد؛ معنایش این نیست که هدرا مال گوگل است یا گوگل HBAR خریده است.

این مدل یک مزیت روشن دارد: نودها دست سازمان‌های شناخته‌شده است و کسی نمی‌تواند با راه انداختن صدها نود ناشناس به شبکه نفوذ کند. عیبش هم به همان اندازه روشن است: به جای هزاران اعتبارسنج مستقل، چند ده شرکت درباره‌ی به‌روزرسانی‌ها، کارمزد و خزانه‌ی هدرا تصمیم می‌گیرند. خود شورا می‌گوید نودها «فعلاً» مجوزدارند، ولی در منابعی که دیدیم تاریخی برای باز شدن اجرای نود به روی همه نیامده است.

HBAR به چه دردی می‌خورد؟

HBAR در هدرا سه کار دارد: کارمزد شبکه را با آن می‌پردازید، مقدار HBARی که روی هر نود استیک شده وزن آن نود را در اجماع تعیین می‌کند، و سرویس‌های آماده‌ی شبکه هم با آن کار می‌کنند.

پرداخت کارمزد

کارمزدهای هدرا به دلار تعیین می‌شوند. شبکه هر کارمزد را با نرخ لحظه‌ای به HBAR تبدیل می‌کند و از حسابتان برمی‌دارد. پس هزینه‌ی دلاری هر کار در هدرا با بالا و پایین رفتن قیمت HBAR تغییری نمی‌کند؛ فقط تعداد HBARی که می‌پردازید کم و زیاد می‌شود.

طبق جدول کارمزد مستندات هدرا در ۶ آبان ۱۴۰۵، یک انتقال ساده‌ی HBAR حدود ۰٫۰۰۰۱ دلار، ثبت یک پیام در سرویس اجماع حدود ۰٫۰۰۰۸ دلار و ساختن یک توکن تازه حدود ۱ دلار کارمزد دارد. خود هدرا می‌گوید این‌ها تخمین حداقلی‌اند و ممکن است تغییر کنند. با قیمت حدود ۰٫۰۷۶ دلاری HBAR در همان روز، کارمزد ۰٫۰۰۰۱ دلاری حدود ۰٫۰۰۱۳ HBAR می‌شد. اگر فرضاً قیمت HBAR دو برابر شود، همین انتقال حدود ۰٫۰۰۰۶۶ HBAR کارمزد می‌خواهد و هزینه‌ی دلاری‌اش همان می‌ماند.

این‌ها کارمزد خود شبکه است. وقتی HBAR را از یک صرافی برداشت می‌کنید، کارمزد برداشت را همان صرافی تعیین می‌کند؛ کارمزدهای سواپ‌ولت را در صفحه‌ی کارمزدها ببینید.

استیکینگ و امنیت شبکه

هدرا از اثبات سهام (Proof of Stake) استفاده می‌کند. طبق مستندات استیکینگ هدرا، وزن هر نود در اجماع به مقدار HBARی بستگی دارد که روی آن استیک شده است. تراکنش وقتی به اجماع می‌رسد که نودهایی که روی هم بیش از دوسوم کل HBAR استیک‌شده را دارند، آن را پردازش کرده باشند.

شما هم می‌توانید حساب HBAR خودتان را روی یکی از نودها استیک کنید. موجودی‌تان قفل نمی‌شود و هر وقت بخواهید می‌توانید خرجش کنید. نرخ پاداش را شورا تعیین می‌کند و پاداش وقتی واریز می‌شود که اتفاقی در حساب بیفتد؛ مثلاً نود را عوض کنید یا موجودی‌تان تغییر کند. اگر بیش از ۳۶۵ روز هیچ پاداشی پرداخت نشود، فقط پاداش ۳۶۵ روز آخر به شما می‌رسد. اگر با اصل استیکینگ آشنا نیستید، راهنمای استیکینگ را بخوانید.

سرویس‌های شبکه

هدرا چند سرویس آماده دارد و هزینه‌ی همه‌شان با HBAR پرداخت می‌شود:

• سرویس اجماع (Consensus Service): پیام‌ها را با زمان اجماعی ثبت می‌کند که دیگر عوض نمی‌شود. مثلاً یک شرکت حمل‌ونقل می‌تواند هر مرحله‌ی جابه‌جایی یک محموله را با مهر زمان ثبت کند، بدون اینکه کل داده‌اش را روی شبکه بگذارد.
• سرویس توکن (Token Service): با آن می‌شود بدون نوشتن قرارداد هوشمند توکن ساخت.
• قرارداد هوشمند: برای برنامه‌هایی است که منطق پیچیده‌تری دارند. صرافی‌های غیرمتمرکز هدرا، مثل SaucerSwap، روی همین بخش ساخته شده‌اند.

آدرس حساب در هدرا

شناسه‌ی حساب در هدرا شکلی مثل «0.0.123456» دارد و مثل آدرس‌های بیت‌کوین رشته‌ای طولانی نیست. اگر صرافی یا کیف پولی برای واریز HBAR علاوه بر شناسه‌ی حساب، «ممو» (Memo) هم نشان داد، آن را دقیق وارد کنید؛ صرافی‌ها معمولاً با همین ممو می‌فهمند واریز مال کدام کاربر است.

عرضه‌ی HBAR: ۵۰ میلیارد واحد و خزانه‌ی شورا

HBAR استخراج نمی‌شود و واحد تازه‌ای هم از آن ساخته نمی‌شود. هر ۵۰ میلیارد HBAR روز راه‌اندازی شبکه ساخته شد و از آن موقع شورا آن‌ها را کم‌کم از خزانه آزاد می‌کند. از نظر توکنومیکس این نکته مهم است: عرضه‌ی کل ثابت است، ولی مقداری که در بازار می‌چرخد هنوز بیشتر می‌شود.

طبق داده‌ی عمومی نود آینه‌ی هدرا، تا ۶ آبان ۱۴۰۵ حدود ۴۴٫۳ میلیارد HBAR آزاد شده که حدود ۸۸٫۷ درصد کل عرضه است. حدود ۵٫۷ میلیارد HBAR هم هنوز در خزانه مانده است.

اینکه این باقی‌مانده کی و کجا خرج شود، با رأی شوراست. برای نمونه، شورا ۲۶ بهمن ۱۴۰۳ مقدار ۳٫۵ میلیارد HBAR به بنیاد هدرا (Hedera Foundation) داد تا صرف رشد اکوسیستم شود. ۷ آبان ۱۴۰۴ هم رأی داد که بقیه‌ی کمک برنامه‌ریزی‌شده برای این بنیاد به صندوق توسعه‌ی اکوسیستم و کد متن‌باز برود. شورا به شرکت Hashgraph هم بابت خدماتش HBAR می‌پردازد و این پرداخت‌ها جزو عرضه‌ی آزادشده حساب می‌شوند.

کاربرد واقعی هدرا: خبر همکاری با استفاده یکی نیست

اسم هدرا زیاد در خبرهای شرکت‌ها و بانک‌ها می‌آید. مثلاً سایت شورا خبر داده که Aberdeen Investments، یکی از اعضای شورا، همراه بانک Lloyds و Archax در یک پروژه‌ی مشترک از دارایی دیجیتال استفاده کرده‌اند. شورا این را اولین نمونه از این نوع در بریتانیا می‌داند. در خبری دیگر آمده که AP+، یکی دیگر از اعضا، در پروژه‌ی پژوهشی Acacia بانک مرکزی استرالیا حضور دارد؛ پروژه‌ای که روی تسویه‌ی دارایی‌های توکنی‌شده کار می‌کند.

این خبرها بی‌ارزش نیستند، ولی دو نکته را هم کنارشان در نظر بگیرید. اول اینکه منبع خیلی از آن‌ها خود شورای هدراست. دوم اینکه وقتی شرکتی به شورا می‌پیوندد یا در یک آزمایش حضور دارد، معنایش این نیست که HBAR می‌خرد یا کار اصلی‌اش را به هدرا برده است. بعضی از این همکاری‌ها هنوز در حد آزمایش و پژوهش‌اند.

اگر می‌خواهید خودتان فعالیت واقعی شبکه را بسنجید، سراغ داده بروید. در کاوشگری مثل HashScan تراکنش‌ها، توکن‌ها و حساب‌ها را می‌بینید (اگر با کاوشگرها کار نکرده‌اید، راهنمای کاوشگر بلاکچین کمکتان می‌کند). فقط حواستان باشد که تعداد تراکنش به‌تنهایی معیار خوبی نیست، چون ثبت یک پیام ساده در سرویس اجماع هم یک تراکنش حساب می‌شود. برای تصویر درست‌تر، ببینید چه مقدار دارایی در برنامه‌های مالی غیرمتمرکز هدرا قفل شده و چه کسانی برای چه کاری از شبکه استفاده می‌کنند.

تاریخچه‌ی قیمت هدرا

نمودار زیر قیمت هفتگی HBAR به تتر (USDT) را از اولین هفته‌ی معامله‌اش در بایننس تا امروز نشان می‌دهد. خط آبی قیمت پایانی هر هفته است و نوار کم‌رنگ دورش، کف و سقف همان هفته را نشان می‌دهد.

قیمت HBAR دی ۱۳۹۸ تا حدود ۰٫۰۰۹ دلار هم پایین آمد. در موج صعودی ۱۴۰۰ بالا رفت و شهریور همان سال به سقف ۰٫۵۷۶ دلار رسید، ولی تا دی ۱۴۰۱ دوباره تا حدود ۰٫۰۳۶ دلار برگشت. موج بعدی زمستان ۱۴۰۳ آمد و قیمت را تا حدود ۰٫۴۰ دلار بالا برد. ۶ آبان ۱۴۰۵ قیمت حدود ۰٫۰۷۶ دلار است، یعنی حدود ۸۷ درصد زیر سقفش. اگر عرضه‌ی آزادشده را در همین قیمت ضرب کنیم، ارزش بازار HBAR حدود ۳٫۳۵ میلیارد دلار می‌شود.

این نمودار فقط گذشته را نشان می‌دهد و چیزی درباره‌ی قیمت فردا نمی‌گوید. چیزی که از آن پیداست این است که HBAR دست‌کم دو بار ظرف چند ماه چند برابر شده و بعد بیشتر این رشد را پس داده است.

ریسک‌های هدرا

قبل از اینکه HBAR بخرید، این ریسک‌ها را کنار هم بسنجید:

• تمرکز تصمیم‌گیری: نودها دست چند ده عضو شوراست و همین‌ها درباره‌ی به‌روزرسانی، کارمزد و خزانه رأی می‌دهند. اگر غیرمتمرکز بودن به سبک بیت‌کوین برایتان مهم است، هدرا چنین شبکه‌ای نیست.
• عرضه‌ی باقی‌مانده: حدود ۵٫۷ میلیارد HBAR هنوز در خزانه است و آزاد شدنش با رأی شوراست. هر بار که بخش بزرگی از آن وارد بازار شود، می‌تواند روی قیمت فشار بیاورد.
• امنیت برنامه‌ها جدا از امنیت شبکه است: ۱۸ اسفند ۱۴۰۱ مهاجمی از یک ایراد در کد سرویس قرارداد هوشمند استفاده کرد و توکن‌های استخر نقدینگی چند صرافی غیرمتمرکز، از جمله SaucerSwap، را به حساب خودش منتقل کرد. هدرا پراکسی‌های شبکه‌ی اصلی را موقتاً خاموش کرد تا حمله ادامه پیدا نکند و بعد از رفع ایراد، گزارش آن را منتشر کرد. طبق این گزارش، لایه‌ی اجماع آسیبی ندید و آسیب فقط به استخرهای نقدینگی همان برنامه‌ها رسید.
• نوسان و خبرمحوری: قیمت HBAR در این چند سال بارها چند برابر شده و دوباره ریخته است. خریدن فقط به خاطر تیتر یک عضو یا همکاری تازه، معمولاً تصمیم خوبی نیست.
• اشتباه در انتقال: اگر شناسه‌ی حساب یا ممو را اشتباه بزنید، ممکن است پولتان دیر برسد، برای پس گرفتنش درگیر پشتیبانی شوید یا اصلاً برنگردد.

اگر می‌خواهید HBAR بخرید یا نگه دارید

قبل از خرید، جواب این چهار سؤال را برای خودتان روشن کنید:

1. مشکلی ندارید که چند ده شرکت درباره‌ی آینده‌ی این شبکه تصمیم بگیرند؟
2. می‌دانید هنوز حدود ۵٫۷ میلیارد HBAR در خزانه مانده و ممکن است کم‌کم وارد بازار شود؟
3. آماده‌اید ارزش این دارایی چند ده درصد پایین بیاید؟ قبلاً چند بار این اتفاق افتاده است.
4. HBAR را برای استفاده از شبکه می‌خواهید، برای استیک کردن یا فقط برای نگه داشتن؟

قیمت لحظه‌ای و اطلاعات HBAR را در صفحه‌ی هدرا در سواپ‌ولت ببینید؛ از همان‌جا می‌توانید HBAR را بخرید، بفروشید یا به رمزارزهای دیگر تبدیل کنید. برای خرید با تومان باید احراز هویت سطح متوسط را انجام داده باشید. اگر می‌خواهید HBAR را خودتان روی شبکه‌ی هدرا استیک کنید، آن را به کیف پولی منتقل کنید که از شبکه‌ی هدرا و استیکینگ آن پشتیبانی می‌کند. قبل از انتقال اصلی، یک مبلغ کم بفرستید و وقتی رسید، بقیه را منتقل کنید.