تاریخچه قیمت دلار در ایران از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۵؛ سال به سال با نمودار

دلار آزاد در روزهای انقلاب ۱۳۵۷ حدود ۱۰ تا ۱۱ تومان بود و ۲۳ مهر ۱۴۰۵ به ۲۶۷ هزار و ۹۰۰ تومان رسید؛ یعنی در حدود ۴۷ سال نزدیک ۲۷ هزار برابر شده است. اگر این رشد را یکنواخت روی همه این سال‌ها پخش کنیم، دلار هر سال به‌طور میانگین حدود ۲۴ درصد گران‌تر شده است. ولی دلار هیچ‌وقت یکنواخت بالا نرفته؛ گاهی سال‌ها تقریباً ثابت مانده و بعد در چند ماه چند برابر شده است. تقریباً هر جهش بزرگ هم بعد از اتفاقی آمده که ارز کمتری به کشور رسانده یا ترس از آینده را بیشتر کرده است: انقلاب و جنگ، تحریم نفت و بانک‌ها، خروج آمریکا از برجام، و جنگ و محاصره ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵.

پایین‌تر نمودار همه این سال‌ها و جدول قیمت دلار سال به سال را آورده‌ایم و بعد ماجرای هر دوره را تعریف کرده‌ایم. عددها، جز جاهایی که خلافش را نوشته‌ایم، قیمت دلار در بازار آزاد و به تومان‌اند (هر تومان ده ریال است). منبع هر عدد را هم زیر جدول نوشته‌ایم.

تاریخچه قیمت دلار در ایران در یک نگاه

• پیش از انقلاب (۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶): دلار آزاد بین ۶٫۶ تا ۸ تومان بود و با نرخ رسمی، که حدود ۷ تومان بود، فاصله چندانی نداشت.
• روزهای انقلاب: دلار اواسط بهمن ۱۳۵۷ حدود ۹٫۸ تومان بود و اوایل اسفند به ۱۱٫۲ تومان رسید.
• سال‌های آخر جنگ: دلار فروردین ۱۳۶۷ به ۱۲۰ تومان رسید و بعد از پایان جنگ، دی همان سال تا ۷۷٫۵ تومان پایین آمد.
• یکسان‌سازی نرخ ارز (فروردین ۱۳۸۱): دلار حدود ۸۰۰ تومان بود و میانگین سالانه‌اش تا ۱۳۸۹ از ۱٬۰۵۰ تومان بالاتر نرفت.
• روز توافق برجام (تیر ۱۳۹۴): دلار حدود ۳٬۲۰۰ تومان بود.
• رکوردهای بعدی: دلار مهر ۱۳۹۷ به ۱۹٬۳۵۴ تومان رسید، مهر ۱۳۹۹ به ۳۲٬۱۸۴، اسفند ۱۴۰۱ به ۶۰٬۰۶۰، اسفند ۱۴۰۴ به ۱۶۶٬۳۷۰ و ۱۲ مهر ۱۴۰۵ به ۲۷۲٬۰۲۰ تومان.
• قیمت امروز: قیمت لحظه‌ای دلار را در صفحه قیمت دلار سواپ‌ولت ببینید.

محور عمودی نمودار زیر لگاریتمی است؛ یعنی رفتن از ۱۰ به ۱۰۰ تومان روی آن همان‌قدر جا می‌گیرد که رفتن از ۱۰ هزار به ۱۰۰ هزار تومان. با محور معمولی، کل چهل سال اول یک خط صاف در کف نمودار می‌شد.

جدول قیمت دلار آزاد از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۵

برای هر سال سه عدد آورده‌ایم: قیمت دلار در پایان سال، بیشترین قیمتی که در طول سال به آن رسید و این‌که در آن سال چند درصد گران‌تر یا ارزان‌تر شد. همه عددها به تومان‌اند.

عددهای جدول از سه منبع آمده‌اند و هر کدام نکته‌ای دارد:

• ۱۳۵۷ تا ۱۳۸۱: عددها نرخ بازار آزاد در آخر هر ماه میلادی‌اند و از جدول ۴ مقاله «تاریخچه ریال و سیاست ارزی در ایران» آمده‌اند که محسن بهمنی اسکویی در مجله Iranian Economic Review (۲۰۰۵) منتشر کرده است. این جدول تا تیر ۱۳۶۸ بر پایه سالنامه پول جهانی (World Currency Yearbook) است و از آن به بعد بر پایه آمار بانک مرکزی. چون عددها مال آخر ماه‌اند، «پایان سال» در این سال‌ها نرخ آخر مارس است که حدود ۱۰ فروردین سال بعد می‌شود. «بیشترین قیمت» هم بالاترین نرخ آخر ماه است، نه بالاترین قیمت روزانه. هر جا در این ستون «پایان سال» نوشته‌ایم، دلار تا آخر سال بالا رفته و بیشترین قیمتش همان نرخ پایان سال بوده است.
• ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۹: برای این سال‌ها فقط میانگین سالانه نرخ فروش دلار در بازار آزاد تهران در دست است. این میانگین‌ها را بانک مرکزی منتشر کرده و سایت انتخاب به نقل از ایسنا آورده است.
• از ۱۳۹۰ به بعد: «پایان سال» قیمت پایانی آخرین روز کاری سال است و «بیشترین قیمت» بالاترین قیمت روزانه. هر دو از تاریخچه قیمت دلار در شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز (tgju) آمده‌اند. داده‌های این سایت از ۵ آذر ۱۳۹۰ شروع می‌شود و برای همین تغییر سال ۱۳۹۰ را حساب نکرده‌ایم. میانگین سالانه همین داده‌ها را با میانگینی که بانک مرکزی برای ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۹ اعلام کرده مقایسه کردیم؛ در هشت سال از این نه سال، فرقشان کمتر از ۳ درصد بود.

هر صفر تازه چند سال طول کشید؟

برای این‌که سرعت گرانی دلار دستتان بیاید، ببینید هر بار چقدر طول کشید تا یک صفر به قیمتش اضافه شود:

تاریخ دقیق رسیدن به ۱٬۰۰۰ تومان را نمی‌دانیم، چون برای آن سال‌ها فقط میانگین سالانه در دست است: ۹۹۷ تومان در ۱۳۸۸ و ۱٬۰۴۴ تومان در ۱۳۸۹. صفر سوم بیش از دو دهه طول کشید؛ دلار در دهه ۷۰ چند برابر شد، ولی بعد نزدیک ده سال بین ۸۰۰ تا ۱٬۰۰۰ تومان ماند. از آن به بعد، هر صفر تازه زودتر از قبلی رسید.

دوره به دوره: دلار چرا و چطور گران شد؟

۱۳۵۷ تا ۱۳۶۷: انقلاب، فرار سرمایه و جنگ

در سال‌های آخر حکومت پهلوی، دلار بازار آزاد تقریباً هم‌قیمت دلار رسمی بود و بین ۶٫۶ تا ۸ تومان بالا و پایین می‌رفت. به نوشته بهمنی اسکویی، در ۱۳۵۷ اعتصاب‌ها از بانک‌ها به صنعت و نفت هم رسید و تولید نفت تا دی ماه از حدود ۶ میلیون بشکه در روز به ۳۰۰ هزار بشکه افتاد. دولت از مهر و آبان کنترل ارز را سخت‌تر کرد، ولی تا زمستان حدود ۱۰ میلیارد دلار سرمایه از کشور بیرون رفته بود. دلار که دی ۱۳۵۷ حدود ۸٫۴ تومان بود، اواسط بهمن به ۹٫۸ و اوایل اسفند به ۱۱٫۲ تومان رسید.

بعد از انقلاب، اتفاق‌ها یکی پس از دیگری رسیدند. آبان ۱۳۵۸ گروگان‌گیری در سفارت آمریکا پیش آمد، فروردین ۱۳۵۹ آمریکا رابطه‌اش را با ایران قطع کرد و تحریم‌ها را شروع کرد و شهریور همان سال عراق به ایران حمله کرد. آبان ۱۳۵۹ همه صرافی‌ها بسته شدند و تولید نفت به یک میلیون بشکه در روز یا کمتر رسید. به نوشته همان مقاله، دولت برای هزینه جنگ پول بیشتری چاپ کرد. دلار از ۱۸ تومان در پایان ۱۳۵۸ به ۴۷٫۵ تومان در پایان ۱۳۶۰ رسید و فقط در سال ۱۳۶۰ بیش از دو برابر شد.

دلار اردیبهشت ۱۳۶۱ به ۵۰ تومان رسید، ولی بعد ورق برگشت. به نوشته بهمنی اسکویی، ایران نفتش را بشکه‌ای ۳۰٫۲ دلار فروخت، یعنی ۴ دلار ارزان‌تر از قیمت رسمی اوپک، و ارز بیشتری به دست آورد. تا آخر سال کالاهای اساسی به اندازه کافی در بازار بود و از دی ماه مقررات ارزی هم شل‌تر شد: هر کس اجازه داشت هر قدر ارز می‌خواهد به کشور بیاورد و در حساب ارزی بانک نگه دارد. دلار در بیشتر ماه‌های ۱۳۶۲ بین ۳۴ تا ۳۷ تومان ماند.

از ۱۳۶۳ دلار دوباره بالا رفت. به نوشته همین مقاله، هواپیماهای عراقی در ۱۳۶۳ و ۱۳۶۴ بارها به پایانه نفتی خارک حمله کردند و دلار دی ۱۳۶۳ به ۶۲ و اوایل اسفند به ۶۸ تومان رسید. زمستان ۱۳۶۴ قیمت جهانی نفت سقوط کرد و در ماه‌های بعد هر شش پالایشگاه کشور بمباران شدند؛ دلار دی ۱۳۶۵ به ۸۱٫۵ تومان رسید. تابستان ۱۳۶۶ برای اولین بار از ۱۰۰ تومان گذشت و فروردین ۱۳۶۷ به ۱۲۰ تومان رسید.

در ماه‌های پایانی جنگ و بعد از آتش‌بس تابستان ۱۳۶۷، دلار عقب نشست و دی همان سال به ۷۷٫۵ تومان رسید؛ حدود ۳۵ درصد ارزان‌تر از اوجش در فروردین. این ارزانی دوام نیاورد و دلار تا پایان ۱۳۶۷ دوباره به ۱۱۸ تومان برگشت.

۱۳۶۸ تا ۱۳۸۰: سازندگی، نرخ‌های چندگانه و بحران ۱۳۷۴

بعد از جنگ، سیاست ارزی جهت دیگری گرفت. از ۱۳۶۸ بانک‌ها اجازه گرفتند به واردکننده‌ها ارز را با نرخی نزدیک بازار آزاد، حدود ۱۲۰ تومان، بفروشند و هر مسافر می‌توانست تا ۵ هزار دلار با خودش ببرد. در ۱۳۶۹ ارز سه نرخ داشت: نرخ رسمی برای کالاهای اساسی، نرخ «رقابتی» برای مواد اولیه و قطعات که اول ۸۰ و بعد ۶۰ تومان شد، و نرخ شناور که بازار تعیینش می‌کرد. دلار آزاد هم آرام‌تر شد و از ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۱ بین ۱۳۰ تا ۱۶۶ تومان ماند.

در ۱۳۷۲ دولت نرخ‌ها را به هم نزدیک کرد: تخصیص ارز دولتی از قانون بودجه حذف شد و بیشتر واردات با نرخ شناور انجام شد. ولی کشور باید بخشی از بدهی خارجی‌اش را هم پس می‌داد. دلار آزاد از ۱۶۶ تومان در پایان ۱۳۷۱ به ۲۴۴ تومان در پایان ۱۳۷۲ و ۴۲۶ تومان در پایان ۱۳۷۳ رسید و اوایل اردیبهشت ۱۳۷۴ از ۵۰۰ تومان هم گذشت.

در همین سال بانک مرکزی نرخ ارز صادراتی را روی ۳۰۰ تومان ثابت کرد و معامله ارز بیرون از نظام بانکی غیرقانونی شد. دلار در بازار سیاه تابستان ۱۳۷۴ حدود ۳۶۰ تومان بود. به نوشته بهمنی اسکویی، بانک مرکزی نمی‌توانست همه تقاضا را با نرخ رسمی جواب بدهد؛ برای همین بازار سیاه از بین نرفت و تا آخر دهه ۷۰ ارز دو نرخ داشت.

در ۱۳۷۷ قیمت جهانی نفت سقوط کرد و دلار در همین یک سال از ۵۴۲ به ۸۰۶ تومان رسید؛ یعنی حدود ۴۹ درصد گران شد. تیر ۱۳۷۸ هم به ۹۱۴ تومان رسید. بعد درآمد نفت دوباره بالا رفت، دلار حدود ۸۰۰ تومان آرام گرفت و کمی بعد محدودیت‌های نرخ ارز صادراتی هم برداشته شد.

۱۳۸۱ تا ۱۳۸۹: یکسان‌سازی نرخ ارز و یک دهه آرام

اول فروردین ۱۳۸۱ نرخ ارز یکی شد. به گزارش صندوق بین‌المللی پول، از آن روز معامله ارز به بازار بین‌بانکی رفت و نرخ «شناور مدیریت‌شده» شد؛ یعنی عرضه و تقاضا نرخ را تعیین می‌کرد و بانک مرکزی با خرید و فروش ارز جلوی نوسان تند را می‌گرفت. چون نرخ رسمی تا سطح بازار بالا آمد، خود دلار آزاد تکان زیادی نخورد و حدود ۸۰۰ تومان ماند.

این هشت سال آرام‌ترین دوره دلار بعد از انقلاب بود. به گزارش بانک مرکزی، میانگین سالانه دلار در بازار آزاد تهران از ۸۰۱ تومان در ۱۳۸۱ به ۱٬۰۴۴ تومان در ۱۳۸۹ رسید. یعنی دلار در هشت سال فقط حدود ۳۰ درصد گران شد، سالی کمتر از ۴ درصد.

۱۳۹۰ و ۱۳۹۱: تحریم نفت و بانک مرکزی

نمودار زیر ۱۵ سال آخر را روزبه‌روز نشان می‌دهد. شماره‌ها رویدادهایی‌اند که در ادامه از آن‌ها حرف می‌زنیم.

آرامش دهه ۸۰ در ۱۳۹۰ تمام شد. به گزارش بانک مرکزی، میانگین دلار در ده ماه اول این سال، از فروردین تا دی، ۱٬۵۴۱ تومان بود. از زمستان ۱۳۹۰ تحریم‌های آمریکا و اروپا بانک مرکزی و فروش نفت ایران را هدف گرفتند و دلار ۳۰ دی به ۱٬۹۷۰ تومان رسید.

تحریم نفتی اروپا از تیر ۱۳۹۱ اجرا شد و پاییز همان سال دلار در چند روز جهش کرد: اول مهر حدود ۲٬۵۰۰ تومان بود و ۱۱ مهر به ۳٬۶۳۰ تومان رسید؛ یعنی در ده روز نزدیک ۵۰ درصد گران شد. ۱۲ مهر بسیاری از مغازه‌های بازار تهران بسته شدند و به گزارش آسوشیتدپرس، چند نفر از صراف‌های بازار سیاه بازداشت شدند. به نوشته همین گزارش، تحریم‌ها صادرات نفت ایران را هدف گرفته و کشور را از شبکه بانکی جهان جدا کرده بودند. منتقدان دولت هم سیاست‌هایی مثل پایین نگه داشتن سود بانکی را در هجوم مردم به دلار مقصر می‌دانستند. دلار بهمن ۱۳۹۱ به ۳٬۸۹۰ تومان رسید و سال را با ۳٬۴۰۵ تومان تمام کرد؛ ۷۸ درصد بالاتر از پایان ۱۳۹۰.

۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶: مذاکره، برجام و آرامشی که دوام نیاورد

خرداد ۱۳۹۲، کمی پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری، دلار به ۳٬۶۹۰ تومان رسید. بعد از انتخابات پایین آمد و آخر خرداد حدود ۳٬۳۰۰ تومان بود. از مهر تا آخر سال، یعنی ماه‌هایی که مذاکرات هسته‌ای دوباره راه افتاد و آذر توافق موقت ژنو امضا شد، دلار بین ۲٬۹۰۰ تا ۳٬۱۰۰ تومان ماند. در جدول بالا، ۱۳۹۲ تنها سال دهه ۹۰ است که دلار ارزان‌تر از سال قبل تمام شد.

در سه سال بعد دلار تقریباً آرام ماند. روز توافق برجام، ۲۳ تیر ۱۳۹۴، دلار حدود ۳٬۲۰۰ تومان بود و بعد از اجرای توافق در دی همان سال هم پایین نیامد؛ آرام‌آرام بالا رفت و آخر ۱۳۹۵ به ۳٬۷۴۸ تومان رسید. یعنی دلار با برجام ارزان نشد، فقط چند سال کم‌نوسان ماند. زمستان ۱۳۹۶ این آرامش هم تمام شد و دلار از حدود ۴٬۲۰۰ تومان در دی به ۴٬۹۰۰ تومان در اسفند رسید.

۱۳۹۷: دلار ۴٬۲۰۰ تومانی و خروج آمریکا از برجام

دلار ۱۹ فروردین ۱۳۹۷ از ۶ هزار تومان گذشت. شب ۲۰ فروردین، اسحاق جهانگیری، معاون اول رئیس‌جمهور وقت، اعلام کرد که از فردا دلار برای همه کارها ۴٬۲۰۰ تومان است و هر نرخ دیگری در بازار «قاچاق» حساب می‌شود و با آن برخورد خواهد شد. کمتر از یک ماه بعد، ۱۸ اردیبهشت، آمریکا از برجام خارج شد و در ماه‌های بعد تحریم‌هایی را برگرداند که فروش نفت ایران و دسترسی‌اش به ارز را محدود می‌کرد.

بازار آزاد با دستور تعطیل نشد. مردم برای خرید دلار ۴٬۲۰۰ تومانی هجوم آوردند و این نرخ خیلی زود به واردات کالاهای اساسی محدود شد. دلار آزاد ۳ مهر ۱۳۹۷ به ۱۹٬۳۵۴ تومان رسید؛ بیش از چهار و نیم برابر نرخ دولتی. سال با ۱۲٬۸۹۴ تومان تمام شد، یعنی ۱۶۳ درصد بالاتر از پایان ۱۳۹۶؛ این بزرگ‌ترین جهش یک‌ساله در کل جدول است. به گزارش بانک مرکزی، میانگین دلار در کل ۱۳۹۷ به ۱۰٬۷۸۳ تومان رسید.

۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰: کرونا، تحریم بانک‌ها و رکورد ۳۲ هزار تومان

۱۳۹۸ نسبتاً آرام گذشت و دلار بیشتر سال بین ۱۱ تا ۱۴ هزار تومان ماند. اسفند ۱۳۹۸ کرونا به ایران رسید و قیمت جهانی نفت هم افت کرد. به گزارش رویترز، با افت قیمت نفت و کرونا، ریال از دی ۱۳۹۸ تا مهر ۱۳۹۹ حدود ۵۷ درصد از ارزشش را از دست داد. ۱۷ مهر ۱۳۹۹ آمریکا ۱۸ بانک ایرانی را هم تحریم کرد و دلار ۲۳ مهر به ۳۲٬۱۸۴ تومان رسید. بعد از انتخابات آمریکا در آبان، دلار عقب نشست و دی ماه تا حدود ۲۱ هزار تومان پایین آمد.

۱۴۰۰ سال مذاکرات وین برای احیای برجام بود. دلار در این سال بین ۲۰٬۶۴۸ و ۳۱٬۰۶۰ تومان بالا و پایین رفت و سال را با حدود ۲۶ هزار تومان تمام کرد.

۱۴۰۱ و ۱۴۰۲: اعتراض‌ها و دلار ۶۰ هزار تومانی

دلار در شش ماه اول ۱۴۰۱ بین ۲۶ تا ۳۳ هزار تومان بود. از پاییز، هم‌زمان با اعتراض‌های سراسری و بی‌نتیجه ماندن مذاکرات برجام، بالا رفت: آذر به نزدیک ۴۰ هزار و بهمن به ۵۰ هزار تومان رسید و ۶ اسفند رکورد ۶۰٬۰۶۰ تومان را زد. بعد عقب نشست و ۱۷ اسفند حدود ۴۹ هزار تومان بود. ۱۹ اسفند ایران و عربستان توافق کردند روابطشان را از سر بگیرند و دلار روز کاری بعد تا ۴۲٬۱۸۰ تومان هم پایین آمد. ۱۴۰۱ با ۴۸٬۰۹۱ تومان تمام شد.

۱۴۰۲ آرام‌تر گذشت. دلار بیشتر سال بین ۴۷ تا ۵۵ هزار تومان ماند و اسفند به حدود ۶۲ هزار تومان رسید.

۱۴۰۳ و ۱۴۰۴: فشار حداکثری، جنگ دوازده‌روزه و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل

۱۴۰۳ با حدود ۶۲ هزار تومان شروع شد و دلار تا آخر تابستان بین ۵۷ تا ۶۵ هزار تومان ماند. از پاییز بالا رفت. ۱۶ بهمن دونالد ترامپ دستور از سر گرفتن «فشار حداکثری» را امضا کرد که هدفش متوقف کردن صادرات نفت ایران بود. به گزارش آسوشیتدپرس، فردای آن روز دلار به رکورد ۸۵ هزار تومان (۸۵۰ هزار ریال) رسید. دلار سال را با ۹۷٬۷۸۰ تومان تمام کرد و اوایل فروردین ۱۴۰۴ برای اولین بار از ۱۰۰ هزار تومان گذشت. به گزارش رویترز، ریال از وقتی مسعود پزشکیان تابستان ۱۴۰۳ رئیس‌جمهور شد تا آن روزها، بیش از نصف ارزشش را از دست داده بود.

فروردین ۱۴۰۴ مذاکرات ایران و آمریکا شروع شد و دلار عقب نشست؛ اول اردیبهشت تا ۷۹٬۴۴۰ تومان پایین آمد. ۲۳ خرداد اسرائیل به ایران حمله کرد و جنگی دوازده‌روزه شروع شد که آمریکا هم در آن به تأسیسات هسته‌ای ایران حمله کرد. در روزهای جنگ هیچ قیمتی در داده‌های tgju ثبت نشده است. بعد از آتش‌بس، دلار از حدود ۸۳ هزار تومان شروع کرد و ۹ تیر به ۹۲٬۸۰۰ تومان رسید. شهریور سه کشور اروپایی طرف برجام، یعنی فرانسه، آلمان و بریتانیا، سازوکار بازگشت تحریم‌ها (اسنپ‌بک) را فعال کردند و ۶ مهر ۱۴۰۴ تحریم‌های سازمان ملل برگشت. دلار ۱۰ مهر به ۱۱۸٬۰۷۰ تومان رسید.

زمستان ۱۴۰۴ از همه سخت‌تر بود. دلار دی ماه به حدود ۱۴۸ هزار تومان رسید و اوایل بهمن در کمتر از یک هفته از حدود ۱۴۰ هزار به نزدیک ۱۶۵ هزار تومان پرید. به نوشته آسوشیتدپرس، شوک ارزی دی و بهمن به اعتراض‌های سراسری دامن زد. ۹ اسفند ۱۴۰۴ جنگ با آمریکا و اسرائیل شروع شد و دلار همان روز به ۱۶۶٬۳۷۰ تومان رسید. به گفته آسوشیتدپرس، در هفته‌های اول جنگ معامله و واردات آن‌قدر کم شده بود که ریال نسبتاً ثابت ماند؛ دلار ۲۶ اسفند حتی تا ۱۴۳٬۴۰۰ تومان پایین آمد. ۱۴۰۴ با ۱۵۹٬۲۸۰ تومان تمام شد؛ ۶۳ درصد بالاتر از پایان ۱۴۰۳.

۱۴۰۵: آتش‌بس، محاصره دریایی و رکوردهای تازه

دلار فروردین ۱۴۰۵ بین ۱۴۸ تا ۱۶۰ هزار تومان بود. به گزارش آسوشیتدپرس، در روزهای آتش‌بس آمریکا بنادر ایران را محاصره دریایی کرد و جلوی محموله‌های نفت را گرفت. به نوشته همین گزارش، دلار ۹ اردیبهشت به رکورد ۱٫۸ میلیون ریال (۱۸۰ هزار تومان) رسید. در داده‌های tgju، دلار ۱۴ اردیبهشت تا ۱۹۰٬۴۲۰ تومان هم بالا رفت و خرداد تا حدود ۱۵۳ هزار تومان عقب نشست.

به گزارش رویترز، آمریکا تابستان محاصره بنادر ایران را دوباره برقرار کرد و از ۲ شهریور کارزاری را شروع کرد تا ارتباط مالی و تجاری باقی‌مانده ایران با اقتصاد جهان را هم قطع کند. طبق داده‌های ورتکسا، شرکتی که حرکت نفتکش‌ها را ردیابی می‌کند، صادرات دریایی نفت ایران از نیمه دوم شهریور به صفر رسید و تا ۱۳ مهر هم صفر مانده بود. دلار که آخر خرداد حدود ۱۶۰ هزار تومان بود، آخر شهریور به ۲۳۳ هزار تومان رسید.

مهر ۱۴۰۵ بانک مرکزی فروش اسکناس دلار را در بانک‌ها شروع کرد و گفت تا ۲ میلیارد دلار به بازار می‌آورد، ولی دلار ۱۲ مهر به رکورد ۲۷۲٬۰۲۰ تومان رسید. به گزارش رویترز، مرکز آمار ایران تورم سالانه را ۷۳٫۶ درصد اعلام کرده است. دلار ۲۳ مهر با ۲۶۷٬۹۰۰ تومان بسته شد؛ ۶۸ درصد بالاتر از پایان ۱۴۰۴.

دلار رسمی و دلار آزاد: چرا تقریباً همیشه دو قیمت داشته‌ایم؟

در بیشتر این سال‌ها دلار در ایران دست‌کم دو قیمت داشته است: نرخ رسمی، که فقط به کارهای مشخصی مثل واردات کالا می‌رسد، و نرخ بازار آزاد که مردم می‌پردازند. دولت سال‌ها بخشی از ارز نفت را ارزان‌تر از بازار به واردکننده‌های کالاهای اساسی داده تا قیمت این کالاها کمتر بالا برود. ولی این ارز به همه نمی‌رسد؛ بقیه تقاضا به بازار آزاد می‌رود و هرچه ارز کمتری به کشور برسد، فاصله دو نرخ بیشتر می‌شود. چند نمونه از همین تاریخچه:

• خرداد و تیر ۱۳۵۸: نرخ رسمی حدود ۷ تومان بود و دلار آزاد ۱۲٫۱ تومان؛ یعنی دلار آزاد نزدیک ۷۰ درصد گران‌تر بود.
• ۱۳۶۹: نرخ رسمی هنوز ۹۲٫۳ ریال برای هر واحد «حق برداشت ویژه» (SDR) بود، یعنی کمتر از ۱۰ تومان برای هر دلار. این واحد را صندوق بین‌المللی پول از سبد چند ارز بزرگ می‌سازد. در همان زمان نرخ رقابتی ۶۰ تا ۸۰ تومان بود و دلار آزاد حدود ۱۴۰ تومان.
• مهر ۱۳۹۷: نرخ دولتی همان ۴٬۲۰۰ تومان بود و دلار آزاد تا ۱۹٬۳۵۴ تومان رفت.
• مهر ۱۴۰۵: ۱۹ مهر دلار آزاد حدود ۲۶۵ هزار تومان بود و نرخ فروش حواله دلار در مرکز مبادله ارز و طلای ایران حدود ۱۷۹ هزار تومان؛ یعنی نرخ رسمی نزدیک یک‌سوم پایین‌تر بود. آسوشیتدپرس هم اردیبهشت از «فاصله رو به افزایش نرخ رسمی و نرخ بازار آزاد» نوشته بود.

هر کس ارز ارزان دولتی بگیرد، به اندازه همین فاصله سود می‌برد؛ سودی که در اقتصاد ایران به آن «رانت ارزی» می‌گویند. برای همین هرچه فاصله بیشتر شود، تقاضا برای ارز دولتی هم بیشتر می‌شود. در جدول و نمودارهای این صفحه فقط نرخ بازار آزاد را آورده‌ایم، چون قیمتی است که یک خانواده یا یک کسب‌وکار کوچک واقعاً می‌پردازد و تنها نرخی است که آمارش برای همه این سال‌ها در دست است.

این‌که امروز هر نرخ دلار، از اسکناس و حواله تا دلار توافقی مرکز مبادله، به دست چه کسی می‌رسد موضوع مقاله جداگانه‌ای است. قیمت تتر به تومان هم دنبال دلار آزاد می‌رود؛ سازوکارش را در قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود نوشته‌ایم.

این تاریخچه چه چیزهایی را نشان می‌دهد؟

جهش‌ها بعد از کم شدن ارز آمده‌اند. اعتصاب نفت در ۱۳۵۷، جنگ و حمله به خارک، سقوط قیمت نفت در زمستان ۱۳۶۴ و در ۱۳۷۷، تحریم‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۷، تحریم بانک‌ها در ۱۳۹۹ و محاصره ۱۴۰۵ هر کدام ارز کمتری به کشور رساندند و دلار بعد از هر کدام بالا رفت. برعکس، دلار وقتی عقب نشسته که ارز بیشتری رسیده یا امید به توافق بیشتر شده است: فروش بیشتر نفت در ۱۳۶۱، آتش‌بس ۱۳۶۷، انتخابات و مذاکرات ۱۳۹۲، انتخابات آمریکا در ۱۳۹۹، توافق ایران و عربستان در ۱۴۰۱ و مذاکرات فروردین ۱۴۰۴.

قیمت دستوری بازار آزاد را از بین نبرده است. نه ممنوعیت معامله ارز در ۱۳۷۴ بازار سیاه را جمع کرد و نه دلار ۴٬۲۰۰ تومانی جلوی رسیدن دلار آزاد به ۱۹ هزار تومان را گرفت. هر دو بار ارز ارزان به همه نرسید و بقیه تقاضا به بازار آزاد رفت.

آرامش‌های طولانی هم تمام شده‌اند. دلار در هشت سال دهه ۸۰ فقط حدود ۳۰ درصد گران شد، ولی در دو سال ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ بیش از سه برابر شد. چند سال آرام بعد از ۱۳۹۲ هم با جهش ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ به پایان رسید.

این‌ها برداشت ما از گذشته است و قیمت فردا را پیش‌بینی نمی‌کند. یک نکته دیگر هم هست: همه گرانی دلار به تومان از ضعف تومان نیست و گاهی بخشی از آن به قوی‌تر شدن خود دلار در برابر ارزهای دیگر دنیا برمی‌گردد. آزمایشگاه ارزش تومان سواپ‌ولت این دو سهم را از فروردین ۱۳۹۷ تا امروز از هم جدا می‌کند و نشان می‌دهد تومان در هر بازه چقدر ارزش از دست داده است. رابطه دلار و گرانی کالاها را هم در تورم چیست و آمار تورم ایران در آزمایشگاه سواپ‌ولت ببینید.

اگر برای حفظ ارزش پس‌اندازتان به دارایی دلاری فکر می‌کنید، تتر (USDT) رمزارزی است که قیمتش به دلار گره خورده و در سواپ‌ولت می‌توانید آن را با تومان بخرید. پیش از خرید، فرق تتر و دلار و ریسک‌های هر کدام را بخوانید.