تورم چیست و چرا قیمت‌ها مدام بالا می‌رود؟

تورم یعنی بالا رفتن عمومی و پیوسته قیمت‌ها. منظور گران شدن یک جنس نیست؛ منظور بالا رفتن میانگین قیمت سبدی است که یک خانواده معمولی ماه‌به‌ماه می‌خرد. روی دیگر همین سکه آب رفتن پول است: با تورم ۲۵ درصد، همان اسکناس‌هایی که امروز در جیب دارید سال بعد یک‌پنجم کمتر جنس می‌خرد.

عددهای این روزها را ببینید. طبق گزارش مرکز آمار ایران، قیمت‌ها در مرداد ۱۴۰۵ به‌طور میانگین ۸۹ درصد بالاتر از مرداد ۱۴۰۴ بود. یعنی چیزی که پارسال همین موقع یک میلیون تومان می‌خریدید، حالا به‌طور میانگین حدود یک میلیون و ۸۹۰ هزار تومان است. تورم کل سال ۱۴۰۴ هم ۵۰٫۶ درصد اعلام شده است.

تورم دقیقاً یعنی چه؟

اگر فقط قیمت گوجه دو برابر شود و بقیه چیزها ثابت بمانند، با تورم طرف نیستیم. یک جنس گران شده و شاید فصل بعد ارزان شود. تورم وقتی است که بیشتر قیمت‌ها با هم و برای مدتی طولانی بالا بروند: نان، اجاره، کرایه تاکسی، دارو و لباس.

برای همین ساده‌ترین تعریف تورم کم شدن قدرت خرید پول است و حسابش هم سخت نیست. وقتی قیمت‌ها ۸۹ درصد بالا می‌رود، با هر تومان فقط حدود ۵۳ درصدِ جنسی را می‌خرید که قبلاً می‌خریدید (۱ تقسیم بر ۱٫۸۹). پس پولی که یک سال دست‌نخورده مانده، نزدیک به نصف قدرت خریدش را از دست داده است، بی‌آنکه حتی یک تومان از عددش کم شده باشد.

تورم را چطور اندازه می‌گیرند؟

سبد خانوار و شاخص قیمت مصرف‌کننده

مأموران آمار هر ماه قیمت کالاها و خدماتی را که خانوارها می‌خرند ثبت می‌کنند. بعد قیمت هر قلم را به اندازه سهمش در خرج خانوار وزن می‌دهند و از جمع آن‌ها یک عدد می‌سازند به اسم شاخص قیمت مصرف‌کننده (Consumer Price Index یا CPI). تورم همان درصد تغییر این شاخص است.

در سبد فعلی مرکز آمار، بزرگ‌ترین سهم با «مسکن، آب، برق، گاز و سوخت» است که حدود ۳۶ درصد وزن دارد و فقط اجاره ۳۳٫۶ درصد کل سبد را تشکیل می‌دهد. خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها حدود ۲۹ درصد، حمل‌ونقل حدود ۹ درصد و بهداشت و درمان نزدیک ۷ درصد سهم دارند.

سال پایه این شاخص ۱۴۰۰ است، یعنی میانگین قیمت‌ها در سال ۱۴۰۰ برابر ۱۰۰ گرفته شده است. شاخص مرداد ۱۴۰۵ به ۷۰۰٫۱ رسید. به زبان ساده، همان سبدی که در سال ۱۴۰۰ صد هزار تومان می‌شد، حالا حدود ۷۰۰ هزار تومان است.

سه عددی که در خبرها می‌بینید

مرکز آمار هر ماه سه نرخ تورم اعلام می‌کند و خبرها معمولاً یکی را بدون توضیح تیتر می‌کنند. این سه را با عددهای مرداد ۱۴۰۵ ببینید.

تورم نقطه‌به‌نقطه سریع‌تر نشان می‌دهد قیمت‌ها الان با چه سرعتی بالا می‌روند. تورم سالانه آرام‌تر حرکت می‌کند، چون میانگین دوازده ماه است. وقتی تورم در حال تند شدن است، مثل امروز، عدد نقطه‌به‌نقطه از سالانه بالاتر است و وقتی کند می‌شود برعکس. تورم سالانه اسفند هر سال همان «تورم آن سال» است که در گزارش‌ها می‌آید، مثل ۵۰٫۶ درصدِ سال ۱۴۰۴.

عدد ماهانه را هم دست‌کم نگیرید. ۳٫۴ درصد در ماه کم به نظر می‌رسد، اما اگر دوازده ماه پشت سر هم تکرار شود، قیمت‌ها حدود ۴۹ درصد بالا می‌روند، چون افزایش هر ماه روی قیمتِ بالارفته ماه قبل حساب می‌شود.

مرکز آمار یا بانک مرکزی؟

در ایران دو نهاد رسمی شاخص قیمت حساب می‌کنند. به روایت خود مرکز آمار، بانک مرکزی از همان سال‌های تأسیسش شاخص قیمت مناطق شهری را حساب می‌کرده و مرکز آمار شاخص کل کشور را جدا برای شهر و روستا منتشر می‌کند. پوشش و سال پایه این دو شاخص همیشه یکی نبوده، برای همین گاهی برای یک دوره دو عدد متفاوت در خبرها می‌بینید.

اهمیت پوشش را از خود گزارش مرکز آمار هم می‌شود دید: تورم سالانه مرداد ۱۴۰۵ در شهرها ۶۷٫۷ درصد بود و در روستاها ۸۳٫۱ درصد. پس هر وقت عددی دیدید، سه چیز را بپرسید: کدام نهاد؟ کدام نوع تورم؟ کدام ماه؟

چرا تورمی که حس می‌کنید با عدد رسمی فرق دارد؟

عدد رسمی میانگین همه خانوارهاست، ولی سبد هر خانواده فرق دارد. مرکز آمار تورم را برای ده گروه هزینه‌ای (دهک) هم جدا حساب می‌کند. در مرداد ۱۴۰۵ تورم سالانه برای کم‌هزینه‌ترین دهک ۷۷٫۳ درصد بود و برای پرهزینه‌ترین دهک ۶۷٫۶ درصد.

دلیلش خوراکی‌هاست. در سبد دهک اول، خوراکی‌ها حدود ۴۲ درصد خرج خانوار است و در سبد دهک دهم فقط حدود ۲۲ درصد. تورم سالانه همین خوراکی‌ها در ۱۲ ماه منتهی به مرداد ۱۴۰۵ حدود ۱۰۴ درصد بود، در حالی که تورم کالاها و خدمات غیرخوراکی ۵۲٫۵ درصد بود. پس خانواده‌ای که بیشتر درآمدش خرج سفره می‌شود، گرانی را تندتر از عدد رسمی حس کرده است. تورم شخصی شما هم به سبد خودتان بستگی دارد: اجاره‌نشین هستید یا نه، ماشین دارید یا نه، داروی ثابت مصرف می‌کنید یا نه.

چرا قیمت‌ها بالا می‌رود؟

اقتصاددان‌ها علت‌های تورم را معمولاً در چند دسته می‌گذارند. در اقتصاد ایران این علت‌ها جدا از هم نیستند و اغلب هم‌زمان کار می‌کنند.

پول زیاد می‌شود، کالا نه

به مجموع اسکناس و سپرده‌های بانکی نقدینگی می‌گویند. اگر نقدینگی تندتر از تولید کالا و خدمات زیاد شود، پول بیشتری دنبال همان مقدار جنس می‌گردد و قیمت‌ها بالا می‌رود. یکی از راه‌های رایج زیاد شدن پول، کسری بودجه است. وقتی خرج دولت از درآمدش بیشتر باشد و این فاصله با قرض از بانک مرکزی یا بانک‌ها پر شود، پول تازه ساخته می‌شود.

داده‌های بانک جهانی این رابطه را در ایران نشان می‌دهد. به حساب ما از همین داده‌ها، در ۲۶ سالِ تقریباً ۱۳۷۰ تا ۱۳۹۵ نقدینگی ایران به‌طور میانگین سالی حدود ۲۸ درصد زیاد شد و قیمت‌ها سالی حدود ۲۰ درصد. بخشی از این فاصله را رشد خود اقتصاد جذب کرده است. گزارش مهر ۱۴۰۵ بانک جهانی درباره ایران هم هشدار می‌دهد که اگر دولت همچنان برای تأمین مالی به نظام بانکی تکیه کند، تورم ماندگارتر می‌شود.

ارز گران می‌شود

بسیاری از کالاها یا وارداتی‌اند یا مواد اولیه و قطعه‌شان از خارج می‌آید؛ از نهاده دامی و دارو تا قطعه خودرو. وقتی دلار به تومان گران می‌شود، هزینه این کالاها بالا می‌رود و دیر یا زود به قیمت مغازه می‌رسد. به گفته همان گزارش بانک جهانی، اختلال در تجارت و سختی برگرداندن درآمد صادرات در ماه‌های اخیر به افت شدید ارزش ریال انجامید و فشار تورمی را بیشتر کرد.

این رابطه دوطرفه هم هست. وقتی قیمت‌ها در ایران سال‌به‌سال خیلی تندتر از بقیه دنیا بالا می‌رود، ریال در بلندمدت ناچار ارزش خود را در برابر ارزهای خارجی از دست می‌دهد.

همه منتظر گرانی‌اند

وقتی همه انتظار دارند قیمت‌ها بالا برود، فروشنده زودتر قیمت را بالا می‌برد، کارگر و کارمند دستمزد بیشتری می‌خواهند و خریدار عجله می‌کند که پولش را زودتر به جنس یا دلار تبدیل کند. همین رفتارها قیمت‌ها را بالا می‌برد و انتظار گرانی به گرانی واقعی تبدیل می‌شود. در کشوری که چند دهه تورم بالا داشته، این انتظار در ذهن مردم جا افتاده و پایین آوردن تورم را کند می‌کند.

کالا کم می‌شود

گاهی مشکل از طرف عرضه است. وقتی خشکسالی می‌شود، برق و گاز کم می‌آید، کارخانه‌ها و جاده‌ها آسیب می‌بینند یا واردات قطع می‌شود، کالای کمتری به بازار می‌رسد و قیمت‌ها بالا می‌رود. گزارش بانک جهانی از آسیب به زیرساخت‌های انرژی، صنعت و حمل‌ونقل، یک دهه خشکسالی و افت ۲۶ درصدی واردات در پنج ماه اول ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال قبل نوشته است.

چرا تورم ایران دهه‌هاست بالاست؟

تورم بالا در ایران پدیده چند سال اخیر نیست. نمودار زیر تورم سالانه از ۱۳۹۱ به این طرف را با آمار خود مرکز آمار نشان می‌دهد.

در این چهارده سال فقط ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ تورم تک‌رقمی داشتند. از ۱۳۹۷ به بعد تورم هیچ سالی زیر ۲۵ درصد نبوده، در ۱۴۰۴ به ۵۰٫۶ درصد رسیده و در ۱۲ ماه منتهی به مرداد ۱۴۰۵ به ۶۹٫۹ درصد.

اگر عقب‌تر برویم، تصویر همین است. بانک جهانی آمار تورم ایران را بر پایه سال میلادی منتشر می‌کند. طبق این داده‌ها، در ۵۲ سال اخیر (تقریباً از ۱۳۵۳ تا ۱۴۰۴) فقط چهار سال تورم ایران زیر ۱۰ درصد بوده است. در سه دهه گذشته میانگین تورم ایران حدود ۲۳ درصد در سال بوده، در حالی که میانگین جهانی در همین مدت حدود ۴ درصد بوده است. نتیجه این سال‌ها این است که سطح قیمت‌ها در همین ۵۲ سال نزدیک ۲۰ هزار برابر شده است.

چرا این وضع تمام نمی‌شود؟ اقتصاددان‌ها درباره وزن هر عامل با هم اختلاف دارند، اما سازوکار کلی روشن است. درآمد ارزی ایران به فروش نفت و صادرات گره خورده است. هر بار این درآمد کم می‌شود، چه با افت قیمت نفت، چه با محدودیت فروش یا سختی برگرداندن پول صادرات، دو اتفاق با هم می‌افتد: ارز گران می‌شود و فاصله خرج و درآمد دولت بیشتر. این فاصله از راه نظام بانکی پر می‌شود و نقدینگی بالا می‌رود. بعد هم انتظار تورمی که سال‌ها جا افتاده، نمی‌گذارد قیمت‌ها آرام بگیرند. شوک‌های عرضه، از خشکسالی تا جنگ، هم هر چند سال یک بار این چرخه را تندتر کرده‌اند.

برای خواننده‌ای که بازار رمزارز را دنبال می‌کند، یک تفاوت هم مهم است. تورم آمریکا با تورم ایران فرق دارد و از راه دیگری روی بازار اثر می‌گذارد. آن رابطه را در مقاله چرا قیمت بیت‌کوین به تورم آمریکا واکنش نشان می‌دهد جدا توضیح داده‌ایم.

تورم با پس‌انداز شما چه می‌کند؟ مثالی با عدد رسمی

فرض کنید در سال ۱۴۰۰ صد میلیون تومان پس‌انداز داشتید و آن را نقد نگه داشتید، مثلاً در حسابی بدون سود. عدد حسابتان تغییر نمی‌کند، اما با شاخص میانگین هر سال می‌شود حساب کرد که این پول با قیمت‌های ۱۴۰۰ چقدر جنس می‌خرد:

شاخص میانگین ۱۴۰۴ را خودمان از دوازده عدد ماهانه گزارش مرکز آمار حساب کرده‌ایم. نتیجه این است که در چهار سال، سه‌چهارم قدرت خرید این پول از بین رفته است. با شاخص مرداد ۱۴۰۵، همان ۱۰۰ میلیون فقط به اندازه حدود ۱۴ میلیون تومانِ سال ۱۴۰۰ جنس می‌خرد.

حالا فرض کنید پول را در سپرده‌ای با سود سالانه ۲۰ درصد گذاشته بودید. این عدد فرضی است؛ نرخ واقعی را از بانک خودتان بپرسید. با سود مرکب، حسابتان در ۱۴۰۴ به حدود ۲۰۷ میلیون تومان می‌رسید. ولی همین پول با قیمت‌های ۱۴۰۰ حدود ۵۰٫۷ میلیون تومان می‌ارزید. سپرده ضرر را کمتر کرده، اما باز هم نزدیک نصف قدرت خرید از دست رفته است.

قاعده کلی این است که آنچه به جیب شما می‌رسد سود واقعی است، نه سود اسمی:

سود واقعی = (۱ + نرخ سود) ÷ (۱ + نرخ تورم) − ۱

با سود ۲۰ درصد و تورم ۵۰٫۶ درصد، سود واقعی حدود منفی ۲۰ درصد می‌شود. یعنی هر سودی که از تورم کمتر باشد، در عمل بخشی از اصل پول را می‌خورد. یک حساب سرانگشتی هم به کار می‌آید: با تورم ۴۰ درصد، قیمت‌ها تقریباً هر دو سال دو برابر می‌شود.

مردم برای حفظ ارزش پس‌انداز چه می‌کنند؟

هیچ راهی بیمه کامل در برابر تورم نیست. هر کدام جلوی یک خطر را می‌گیرد و ریسک خودش را دارد. آنچه در ادامه می‌آید توصیه سرمایه‌گذاری نیست؛ فقط مقایسه‌ای است برای اینکه بدانید با هر انتخاب چه چیزی را می‌پذیرید.

قبل از هر چیز از خودتان بپرسید این پول را کی لازم دارید. پولی که ماه بعد باید با آن اجاره بدهید، جای دارایی‌ای نیست که قیمتش ممکن است در چند روز چند ده درصد جابه‌جا شود.

سپرده تومانی برای پولی که به‌زودی لازم دارید، معمولاً امن‌ترین جاست، چون عددش پایین نمی‌آید و هر وقت بخواهید در دسترس است. مشکلش همان سود واقعی منفی است که در مثال بالا دیدید.

دلار و تتر هر دو به نرخ ارز گره خورده‌اند. قیمت تومانی تتر تقریباً همان نرخ دلار در بازار آزاد است، با کمی فاصله که دلیلش را در مقاله قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود توضیح داده‌ایم. فرق اصلی‌شان در نگهداری و ریسک است: اسکناس را باید جایی امن نگه داشت و تتر را در حساب صرافی یا کیف پول. تتر به اعتماد به شرکت ناشرش وابسته است و ناشر می‌تواند آن را مسدود کند. مقایسه کامل را در تتر بهتر است یا دلار بخوانید و اگر با خود این دارایی آشنا نیستید، از استیبل‌کوین چیست و تتر چیست شروع کنید.

طلا قیمت تومانی‌اش را از دو جا می‌گیرد: قیمت جهانی طلا به دلار و نرخ دلار به تومان. پس گاهی دو نوسان هم را خنثی می‌کنند و گاهی روی هم جمع می‌شوند. اجرت ساخت طلای زینتی و حباب سکه هم هنگام فروش برنمی‌گردد. تتر بهتر است یا طلا این دو را کنار هم گذاشته و پکس گلد یا تتر گلد طلای توکنی را توضیح داده است.

بیت‌کوین را بعضی‌ها به خاطر سقف ۲۱ میلیون واحدی‌اش «طلای دیجیتال» می‌دانند، اما قیمتش در کوتاه‌مدت خیلی بیشتر از تورم تکان می‌خورد. مثلاً از اوجش در مهر ۱۴۰۴ تا مهر ۱۴۰۵ حدود یک‌سوم از قیمت دلاری‌اش کم شد. قیمت تومانی بیت‌کوین هم به دو چیز بستگی دارد: قیمت دلاری‌اش و نرخ دلار. اگر سراغش می‌روید، فقط آن بخش از پس‌انداز را به آن اختصاص دهید که تا چند سال لازمش ندارید. قبلش بیت‌کوین چیست و مدیریت ریسک در ارز دیجیتال را بخوانید.

دو عادت ساده هم ریسک هر کدام از این راه‌ها را کم می‌کند. یکی اینکه همه پس‌انداز را یک‌جا وارد یک دارایی نکنید و آن را بین چند گزینه پخش کنید. دوم اینکه به جای خرید یک‌باره، پله‌ای و در چند نوبت بخرید تا مجبور نباشید زمان مناسب خرید را حدس بزنید. با قرض هم سراغ دارایی پرنوسان نروید.

اگر تصمیم گرفتید بخشی از پس‌اندازتان را به تتر یا طلای توکنی تبدیل کنید، در سواپ‌ولت می‌توانید با تومان تتر بخرید. طلای توکنی هم با دو توکن تتر گلد (XAUT) و پکس گلد (PAXG) در دسترس است. برای خرید با تومان باید احراز هویت سطح متوسط را انجام داده باشید. کارمزدها ثابت نیستند و رقم به‌روز را در صفحه کارمزدها می‌بینید.