شاخص ترس و طمع چیست و چطور از آن استفاده کنیم؟

شاخص ترس و طمع کریپتو (Crypto Fear & Greed Index) عددی بین ۰ تا ۱۰۰ است که سایت Alternative.me هر روز منتشر می‌کند و با آن حال‌وهوای بازار بیت‌کوین را خلاصه می‌کند. هرچه عدد به صفر نزدیک‌تر باشد، بازار ترسیده‌تر است و هرچه به صد نزدیک‌تر شود، طمع بیشتری در بازار هست. ۱۷ مهر ۱۴۰۵ عدد شاخص ۵۹ بود، یعنی «طمع». (Alternative.me)

این عدد دماسنج احساسات بازار است، نه چراغ سبز خرید یا فروش. ما همه ۳۱۶۹ عدد روزانه این شاخص را از بهمن ۱۳۹۶ تا امروز کنار قیمت بیت‌کوین گذاشتیم. دیدیم که شاخص بیشتر نشان می‌دهد قیمت در هفته‌های گذشته چه کرده است، نه اینکه بعداً چه می‌کند. در ۸۵ درصد روزهایی که شاخص «ترس شدید» نشان می‌داد، قیمت بیت‌کوین از ۳۰ روز قبلش پایین‌تر بود. ولی ۹۰ روز بعد از همین روزها، قیمت فقط در ۴۶ درصد موارد بالاتر رفته بود. پس بهتر است از آن برای شناختن لحظه‌هایی استفاده کنید که احساسات ممکن است به‌جای برنامه‌تان تصمیم بگیرند.

شاخص ترس و طمع از چه چیزهایی ساخته می‌شود؟

سازنده شاخص روی دو فرض ساده کار کرده است. ترس شدید می‌تواند نشانه این باشد که سرمایه‌گذارها بیش از حد نگران شده‌اند و شاید فرصت خرید باشد. طمع زیاد هم یعنی بازار ممکن است به‌زودی اصلاح شود. خود سایت تأکید می‌کند که این عدد توصیه سرمایه‌گذاری نیست. چند بخش پایین‌تر با داده نشان داده‌ایم این دو فرض در عمل چقدر درست درآمده‌اند.

طبق صفحه روش‌شناسی سایت، شاخص فعلاً فقط برای بیت‌کوین ساخته می‌شود، چون بخش بزرگی از آن به نوسان قیمت خود بیت‌کوین بستگی دارد. ورودی‌ها و وزن هر کدام این‌هاست: (Alternative.me)

منظور از جست‌وجوی نگران چیزی است مثل «دستکاری قیمت بیت‌کوین»؛ خود سایت همین را مثال زده است.

یک نکته در این جدول از بقیه مهم‌تر است. نیمی از وزن شاخص، یعنی نوسان و تکانه، مستقیم از رفتار خود قیمت می‌آید. پس طبیعی است که شاخص بیشتر پشت سر قیمت حرکت کند تا جلوتر از آن. سایت فرمول دقیق ترکیب این ورودی‌ها را منتشر نکرده و نمی‌توانید عدد را خودتان دوباره حساب کنید.

شاخص روزی یک بار، حدود ساعت ۳:۳۰ بامداد به وقت تهران، به‌روز می‌شود. (API شاخص) پس اگر بازار ساعت ۴ بعدازظهر بریزد، اثرش را در عدد بامداد روز بعد می‌بینید.

عدد کدام سایت را می‌بینید؟

«شاخص ترس و طمع» اسم یک عدد واحد نیست. کوین‌مارکت‌کپ هم شاخصی با همین اسم دارد که ورودی‌هایش فرق می‌کند. این شاخص به‌جای اینکه فقط بیت‌کوین را ببیند، قیمت ده رمزارز بزرگ را بررسی می‌کند. علاوه بر آن، نوسانی که بازار آپشن برای بیت‌کوین و اتریوم انتظار دارد، نسبت اختیار فروش به اختیار خرید (Put/Call) در همان بازار، نسبت ارزش بیت‌کوین به ارزش استیبل‌کوین‌ها و داده‌های جست‌وجو و تعامل کاربران خود کوین‌مارکت‌کپ را هم حساب می‌کند. (CoinMarketCap) برای همین ممکن است این دو شاخص در یک روز عددهای متفاوتی نشان دهند. هر جا عددی دیدید، اول ببینید مال کدام شاخص است. همه عددهای این مطلب مال شاخص Alternative.me است.

عددهای شاخص ترس و طمع را چطور بخوانیم؟

سایت هر روز کنار عدد یک برچسب هم می‌گذارد. ما برچسب همه روزها را از API سایت بیرون کشیدیم. مرز هر حالت و سهمش از کل روزها این است:

از همین جدول دو چیز معلوم می‌شود. اول اینکه ترس شدید اتفاق نادری نیست؛ تقریباً از هر چهار روز، یک روز در این حالت بوده است. دوم اینکه در این هشت سال و نیم روزهای ترس از روزهای طمع بیشتر بوده‌اند: ۵۲ درصد در برابر ۳۵ درصد.

موقع خواندن شاخص به این سه نکته توجه کنید:

1. جهت و سرعت تغییر را ببینید، نه فقط عدد امروز را. سایت عدد دیروز، هفته پیش و ماه پیش را هم کنار عدد امروز نشان می‌دهد. اگر شاخص مثل ۱۰ تا ۱۷ مهر ۱۴۰۵ در یک هفته از ۷۲ به ۵۹ برسد، معنایش با ۵۹ای که چند هفته ثابت مانده فرق دارد.
2. انتظار پرش‌های تند را داشته باشید. چون نیمی از شاخص به حرکت قیمت بستگی دارد، یک روز پرنوسان می‌تواند عدد را چند ده واحد جابه‌جا کند. ۱۸ مهر ۱۴۰۴ بیت‌کوین در یک روز حدود ۶٫۵ درصد افت کرد و شاخص بامداد روز بعد از ۶۴ به ۲۷ رسید.
3. مدت هر حالت را جدی بگیرید. ترس شدید می‌تواند ماه‌ها بماند. در سال ۱۴۰۱ از ۳ اردیبهشت تا ۲۷ تیر، ۸۳ روز از ۸۷ روز در ترس شدید گذشت.

داده‌ها چه می‌گویند؟ ترس شدید همیشه فرصت خرید نبود

برای این بررسی، ۳۱۶۹ عدد روزانه شاخص از ۱۲ بهمن ۱۳۹۶ تا ۱۷ مهر ۱۴۰۵ را از API خود Alternative.me گرفتیم و کنار قیمت روزانه بیت‌کوین از Coin Metrics گذاشتیم. بعد برای هر روز حساب کردیم قیمت بیت‌کوین در ۳۰ روز قبلش چقدر تغییر کرده بود و ۹۰ روز و یک سال بعدش به کجا رسید.

شاخص پشت سر قیمت حرکت می‌کند

در ۸۵ درصد روزهای ترس شدید، قیمت بیت‌کوین از ۳۰ روز قبل پایین‌تر بود و میانه این افت حدود ۱۴ درصد بود. (میانه یعنی عدد وسط؛ نیمی از روزها بیشتر و نیمی کمتر.) در روزهای طمع شدید وضع برعکس بود. تقریباً همیشه، یعنی در ۹۹ درصد این روزها، قیمت از ۳۰ روز قبل بالاتر بود و میانه رشد حدود ۳۱ درصد بود. به زبان ساده، شاخص بیشتر گزارش می‌دهد که چه اتفاقی افتاده است.

بعد از هر حالت چه شد؟

این جدول نشان می‌دهد بیت‌کوین ۹۰ روز و یک سال بعد از روزهایی که شاخص در هر حالت بود، چه کرد:

برای روزهای ۹۰ روز و یک سال اخیر هنوز نمی‌دانیم بعدش چه می‌شود، پس آن‌ها را در ستون‌های مربوط حساب نکرده‌ایم.

اگر قاعده «در ترس بخر، در طمع بفروش» همیشه جواب می‌داد، باید ردیف ترس شدید بهترین نتیجه‌ها را می‌داشت و ردیف طمع شدید بدترین را. داده چنین چیزی نشان نمی‌دهد. ۹۰ روز بعد از ترس شدید، نتیجه حتی از ردیف «همه روزها» هم بدتر بود. در افق یک‌ساله هم ترس شدید از یک روز معمولی بهتر نبود. طمع شدید در کوتاه‌مدت اتفاقاً بیشتر با ادامه رشد همراه بود؛ شاید چون بازار صعودی گاهی هفته‌ها در همین حالت می‌ماند.

چند نمونه واقعی

کف‌های بزرگ بیت‌کوین واقعاً در ترس شدید ساخته شدند. عدد شاخص در کف ۲۴ آذر ۱۳۹۷، ۱۳ بود. در ریزش کرونا در اسفند ۱۳۹۸ به ۱۰ رسید، در کف آبان ۱۴۰۱ به ۲۲ و در ۹ تیر ۱۴۰۵، که قیمت به پایین‌ترین حد این دوره تا امروز رسید، به ۱۱. مشکل اینجاست که ترس شدید گاهی ماه‌ها پیش از کف شروع می‌شود و هیچ‌کس نمی‌داند کدام روزش آخرین روز است.

• اسفند ۱۳۹۸: ترس شدید از ۱۹ اسفند شروع شد و بیت‌کوین آن روز حدود ۸٬۱۰۰ دلار بود. یک ماه بعد قیمت ۱۱ درصد پایین‌تر بود، ولی یک سال بعد به بیش از ۶ برابر رسیده بود.
• ۱۴۰۱: از ۳ اردیبهشت، ترس شدید تقریباً بی‌وقفه تا ۲۷ تیر ادامه داشت و در همین مدت قیمت از حدود ۳۹٬۷۰۰ دلار به حدود ۲۰٬۸۰۰ دلار رسید. اگر کسی روز اول این دوره خریده بود، ۹۰ روز بعد ۴۲ درصد و یک سال بعد هنوز ۳۰ درصد در ضرر بود. حتی ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ که شاخص به ۶ رسید، کف نبود. کف واقعی آن دوره حدود پنج ماه بعد در آبان آمد و قیمتش حدود ۲۳ درصد پایین‌تر از قیمت آن روز بود.
• ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵: از ۱۰ بهمن ۱۴۰۴ تا ۲۸ فروردین ۱۴۰۵، ۷۶ روز از ۷۸ روز ترس شدید بود. شاخص ۲۳ بهمن و ۴ اسفند ۱۴۰۴ به ۵ رسید که با پایین‌ترین عدد تاریخ این شاخص در ۳۱ مرداد ۱۳۹۸ برابر است. بیت‌کوین آن روزها حدود ۶۷ هزار دلار بود، ولی ۹ تیر ۱۴۰۵ به حدود ۵۸٬۵۰۰ دلار هم رسید.

سمت طمع هم همین‌قدر گمراه‌کننده بوده است:

• ۱۶ آبان تا ۱ بهمن ۱۳۹۹: ۷۶ روز پشت سر هم طمع شدید بود و در همین مدت قیمت از حدود ۱۵٬۶۰۰ به حدود ۳۶٬۲۵۰ دلار رسید. کسی که در اولین روز طمع شدید فروخته بود، بیشتر این رشد را از دست داد.
• سقف مهر ۱۴۰۴: ۱۴ مهر ۱۴۰۴ که بیت‌کوین با حدود ۱۲۴٬۸۰۰ دلار رکورد تاریخی‌اش را زد، عدد شاخص حدود ۷۰ بود؛ یعنی طمع، نه طمع شدید. از ۲۲ تیر ۱۴۰۴ تا ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ حتی یک روز طمع شدید ثبت نشد. کسی که برای فروش منتظر طمع شدید مانده بود، هیچ‌وقت این علامت را ندید و در همین مدت قیمت تا تیر ۱۴۰۵ حدود ۵۳ درصد از سقفش پایین آمد.

این داده‌ها هشت سال و نیم از گذشته را توصیف می‌کنند. در این مدت فقط چند چرخه کامل بازار اتفاق افتاده است. از طرف دیگر، روزهای پشت سر هم تقریباً یک دوره را می‌سنجند؛ پس ۷۳۹ روز ترس شدید در واقع چند ده دوره است، نه ۷۳۹ آزمایش جدا. این عددها آزمون یک روش معامله نیستند و آینده هم لزوماً شبیه گذشته نمی‌شود. چرخه‌های گاوی و خرسی بیت‌کوین را با عدد و تاریخ در مطلب جداگانه‌ای بررسی کرده‌ایم: بول ران و بازار خرسی چیست؟

محدودیت‌های شاخص ترس و طمع

• به گذشته نگاه می‌کند. نیمی از وزن شاخص از نوسان و تکانه قیمت می‌آید. برای همین بعد از ریزش پایین و بعد از رشد بالاست و درباره هفته‌های بعد چیز زیادی نمی‌گوید.
• فقط درباره بیت‌کوین است. آلت‌کوین‌ها معمولاً با حال‌وهوای بیت‌کوین همراه می‌شوند، ولی ممکن است روزهایی خیلی بیشتر بریزند یا خلاف جهت بیت‌کوین حرکت کنند.
• با دلار حساب می‌شود. شاخص بازار جهانی را می‌سنجد و قیمت تومانی بیت‌کوین، که نرخ دلار هم در آن اثر دارد، در حسابش نیست. ممکن است قیمت دلاری بیت‌کوین پایین بیاید و همان روز قیمت تومانی‌اش به خاطر بالا رفتن دلار ثابت بماند یا حتی بالا برود.
• حال‌وهوای بازار ایران را نمی‌بیند. داده شبکه‌های اجتماعی و جست‌وجوی گوگل در این شاخص جهانی است. هیجان کانال‌های تلگرامی فارسی یا خبرهای داخل ایران در این عدد دیده نمی‌شود.
• فرمولش شفاف نیست و ورودی‌هایش ثابت نمانده‌اند. نظرسنجی‌ها طبق صفحه خود سایت متوقف شده‌اند و وزن دقیق بقیه ورودی‌ها در عمل معلوم نیست.
• حالت‌های شدید طول می‌کشند. در سال ۱۴۰۱، ۱۶۲ روز از ۳۶۵ روز در ترس شدید گذشت و در سال ۱۴۰۴، ۱۱۳ روز. «شاخص خیلی پایین است» به‌تنهایی نمی‌گوید ریزش تمام شده است.

چطور از شاخص ترس و طمع استفاده کنیم؟

این شاخص بیشتر به درد آینه می‌خورد تا پیشگویی. وقتی عدد در یکی از دو سر جدول است، احتمال اینکه شما هم زیر فشار همان ترس یا طمع تصمیم بگیرید بیشتر است. همان وقت است که باید سرعتتان را کم کنید. اینکه ترس از جا ماندن و خبرهای ترسناک چطور تصمیم‌ها را خراب می‌کنند، در فومو و فاد چیست؟ آمده است.

چند عادت ساده هم کمک می‌کند:

1. برنامه را قبل از دیدن شاخص بنویسید. بنویسید چقدر پول وارد می‌کنید، برای چه مدت نگهش می‌دارید و در چه شرایطی می‌فروشید. شاخص فقط باید یادتان بیندازد که به همان برنامه برگردید.
2. اگر قرار است بخرید، خرید را پخش کنید. شاخص دلیل خرید نیست. ولی اگر برنامه‌تان از قبل خرید بود، خرید پله‌ای (DCA) کمک می‌کند همه پولتان در یک لحظه اشتباه وارد بازار نشود.
3. شاخص را کنار ابزارهای دیگر ببینید. روند قیمت را با تحلیل تکنیکال و اندازه هر معامله را با قانون‌های مدیریت ریسک بسنجید.
4. با عدد شاخص اهرم نگیرید. ترس شدید و طمع شدید هر دو ممکن است هفته‌ها ادامه پیدا کنند و معامله اهرمی آن‌قدر صبر نمی‌کند.

اگر بعد از مرور برنامه‌تان تصمیم به خرید گرفتید، در سواپ‌ولت می‌توانید مستقیم با تومان بیت‌کوین بخرید. کارمزد هر کار را پیش از شروع در صفحه کارمزدها ببینید.