فومو و فاد چیست؟ تصمیم‌های احساسی که سرمایه را می‌سوزانند

فومو (FOMO) یعنی ترس از جا ماندن؛ همان حسی که وقتی قیمت یک رمزارز چند روز پشت هم بالا رفته، در گوشتان می‌گوید «همین الان بخر وگرنه جا می‌مانی». فاد (FUD) یعنی ترس، تردید و دودلی‌ای که خبر یا شایعه منفی پخش می‌کند تا مردم بفروشند. فومو معمولاً شما را نزدیک سقف به خرید می‌کشد و فاد نزدیک کف به فروش. در هر دو حالت تصمیم را احساس می‌گیرد، نه برنامه‌ای که از قبل داشتید. جومو (JOMO) هم نقطه مقابل فوموست: آرامش کسی که عمداً از هیاهوی بازار جا می‌ماند و از این بابت ناراحت نیست.

راه مقابله با هر دو ساده است، هرچند انجامش سخت است: خرید یا فروشی را که پیش از حرکت قیمت برنامه‌اش را نداشتید، همان لحظه انجام ندهید. منبع اصلی خبر را پیدا کنید، یک روز صبر کنید و مبلغ را پیش از معامله روی کاغذ بیاورید. فقط یک استثنا وجود دارد: هشداری که درباره امنیت جایی است که دارایی‌تان آنجا نگهداری می‌شود. پایین‌تر هر دو حالت را با نمونه‌های واقعی و تاریخ‌دار توضیح داده‌ایم.

فومو چیست و چرا معمولاً دیر سر می‌رسد؟

فومو کوتاه‌شده Fear Of Missing Out است، یعنی ترس از جا ماندن. در بازار رمزارز معمولاً این‌طور پیش می‌آید: اسم توکنی را که هفته پیش نمی‌شناختید، امروز در سه گروه تلگرامی می‌بینید، دوستتان از سودش تعریف می‌کند و نمودار فقط رو به بالاست. حس می‌کنید اگر الان نخرید، فرصت عمرتان را از دست داده‌اید.

مشکل این است که فومو معمولاً دیر می‌رسد. برد باربر و ترنس اودین، دو پژوهشگر مالی، در مقاله‌ای که سال ۱۳۸۷ در مجله Review of Financial Studies منتشر شد نشان دادند سرمایه‌گذارهای خرد سهامی را که سر زبان‌ها افتاده، بیشتر می‌خرند تا بفروشند: سهمی که در خبرهاست، حجم معامله‌اش ناگهان بالا رفته یا در یک روز تکان بزرگی خورده است. توضیحشان ساده است. وقتی هزاران گزینه جلوی شماست، فقط سراغ چیزهایی می‌روید که به چشمتان آمده‌اند. در بازار رمزارز، توکنی که به چشم همه آمده معمولاً همانی است که قیمتش قبلاً بالا رفته. یعنی وقتی خبر به شما می‌رسد، خریدارهای اول احتمالاً دنبال کسی می‌گردند که سهمشان را بخرد.

فومو هم فقط مشکل چند نفر نیست. بنیاد آموزش سرمایه‌گذاران FINRA و مؤسسه CFA در گزارشی که ۳ خرداد ۱۴۰۲ منتشر کردند نوشتند نیمی از سرمایه‌گذارهای جوان آمریکایی (۱۸ تا ۲۵ ساله) می‌گویند دست‌کم یک بار از ترس جا ماندن سرمایه‌گذاری کرده‌اند. ۴۸ درصدشان می‌گویند سرمایه‌گذاری را بیشتر از راه شبکه‌های اجتماعی یاد گرفته‌اند و رمزارز رایج‌ترین دارایی‌شان است.

این نشانه‌ها یعنی فومو دارد به جای شما تصمیم می‌گیرد:

• رمزارزی را می‌خرید که هفته پیش اسمش را نشنیده بودید و هنوز نمی‌دانید به چه کاری می‌آید.
• مبلغ خرید را از سقفی که برای خودتان گذاشته بودید بالاتر می‌برید.
• برای «رسیدن به بقیه» سراغ معامله با اهرم می‌روید.
• هر چند دقیقه قیمت را نگاه می‌کنید و سود دیگران بیشتر از ضرر احتمالی خودتان اذیتتان می‌کند.

یک نمونه واقعی: دوج‌کوین و برنامه تلویزیونی ایلان ماسک

اردیبهشت ۱۴۰۰ یکی از روشن‌ترین نمونه‌های فوموست. دوج‌کوین که با شوخی شروع شده بود، با توییت‌های ایلان ماسک به سرخط خبرها رسید و همه منتظر بودند ببینند او در برنامه کمدی Saturday Night Live (SNL) چه می‌گوید. طبق داده‌های روزانه Coin Metrics، قیمت دوج‌کوین فقط در ۳۰ روز پیش از اوج بیش از ۱۱ برابر شد و قیمت پایانی ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۰ به حدود ۰٫۶۹ دلار رسید.

برنامه صبح ۱۹ اردیبهشت به وقت ایران پخش شد. به گزارش الجزیره، وقتی یکی از بازیگرهای برنامه درباره دوج‌کوین از ماسک پرسید «پس یک جور کلک است؟»، او گفت «آره، کلک است» و خندید. همان روز قیمت در بایننس تا ۰٫۴۲ دلار پایین آمد که حدود ۳۶ درصد کمتر از قیمت پیش از برنامه بود. بعد از آن، طبق همان داده‌های Coin Metrics:

• ۱۰ خرداد ۱۴۰۰، یعنی ۲۴ روز بعد از اوج، قیمت پایانی ۵۲ درصد پایین‌تر بود.
• پایین‌ترین قیمت پایانی بعد از اوج، ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ ثبت شد: حدود ۰٫۰۵ دلار، یعنی ۹۲ درصد زیر اوج.
• بالاترین قیمت پایانی بعد از آن کف، ۱۸ آذر ۱۴۰۳ ثبت شد و باز ۳۲ درصد کمتر از اوج اردیبهشت ۱۴۰۰ بود.
• ۱۶ مهر ۱۴۰۵ قیمت پایانی حدود ۰٫۰۸ دلار بود؛ ۸۸ درصد زیر همان اوج.

کسی که آن روزها با دیدن خبرها و سود دیگران خرید، از کسانی خرید که زودتر وارد شده بودند و حالا دنبال خریدار می‌گشتند. قیمت آن هفته تا ۱۶ مهر ۱۴۰۵ دیگر تکرار نشده است. منظور فقط دوج‌کوین نیست؛ خیلی از جهش‌هایی که با هیجان و خبر ساخته می‌شوند، همین شکل را پیدا می‌کنند. چرا میم‌کوین‌ها این‌قدر پرنوسان‌اند و چه چیزی قیمتشان را بالا و پایین می‌برد، در میم کوین چیست آمده است.

فاد چیست و چرا ترس این‌قدر زور دارد؟

فاد کوتاه‌شده Fear, Uncertainty and Doubt است، یعنی ترس، عدم قطعیت و تردید. این اصطلاح از بازار رمزارز نیامده است. طبق فرهنگ اصطلاحات قدیمی برنامه‌نویس‌ها (Jargon File)، جین امدال بعد از جدا شدن از IBM و راه انداختن شرکت خودش آن را برای ترفند فروشنده‌های IBM به کار برد: ترساندن مشتری از محصول رقیب تا سراغ گزینه «امن» برود. بعدها این کلمه به هر اطلاعات گمراه‌کننده‌ای گفته شد که برای کنار زدن رقیب پخش می‌شود.

در بازار رمزارز، فاد معمولاً یکی از این‌هاست: شایعه ممنوعیت یک رمزارز، خبر «ورشکستگی» یک صرافی بی هیچ منبعی، اسکرین‌شات دستکاری‌شده، یا تحلیلی که فقط بدترین سناریو را می‌گوید. گاهی کسی عمداً آن را پخش می‌کند، مثلاً کسی که می‌خواهد ارزان‌تر بخرد. گاهی هم آدم‌های نگران فقط شایعه‌ای را دست‌به‌دست می‌کنند.

چرا اثرش این‌قدر زیاد است؟ دانیل کانمن و آموس تورسکی نشان دادند بیشتر آدم‌ها ضرر را سنگین‌تر از سودی به همان اندازه حس می‌کنند. ما هر نتیجه را هم با یک نقطه مرجع می‌سنجیم، که معمولاً وضع فعلی‌مان است، نه با کل دارایی‌مان. همین یافته بخشی از دلیلی بود که جایزه نوبل اقتصاد ۱۳۸۱ به کانمن رسید. در بازار، معنی‌اش این است که روزی که ۲۰ درصد ضرر می‌کنید، خیلی سنگین‌تر از روزی حس می‌شود که ۲۰ درصد سود می‌کنید. فاد درست روی همین حس دست می‌گذارد و آدم را به فروشی وامی‌دارد که فقط برای خلاص شدن از آن حس است.

این حس در فومو هم کار می‌کند. وقتی دوستتان با یک توکن پولش را دو برابر کرده، سودی که شما نکرده‌اید در ذهنتان مثل ضرر ثبت می‌شود، چون حالا سود او شده نقطه مرجع شما.

هر خبر بدی فاد نیست: درس FTX

خود کلمه «فاد» هم در بازار رمزارز به سلاح تبدیل شده است. هر هشداری را می‌شود با برچسب فاد کنار گذاشت و گاهی همین برچسب گران تمام می‌شود.

۱۶ آبان ۱۴۰۱، وقتی موج درخواست برداشت به صرافی FTX رسیده بود، سم بنکمن-فرید، مدیرعامل آن، توییت کرد: «FTX مشکلی ندارد. دارایی‌ها هم مشکلی ندارند.» چند روز بعد، در همان آبان ۱۴۰۱، کار FTX به ورشکستگی کشید. نهاد ناظر معاملات آتی آمریکا (CFTC) در شکایتش گفت پول مشتریان با پول آلامدا ریسرچ، صندوق معاملاتی خود بنیان‌گذاران FTX، قاطی شده بود و بیش از ۸ میلیارد دلار از سپرده مشتریان از دست رفته است. گری وانگ، مدیر ارشد فناوری سابق FTX، هم در دادگاه شهادت داد که بنکمن-فرید وقتی آن توییت را می‌زد، از کسری ۸ میلیارد دلاری دارایی مشتریان خبر داشت.

دو درس از این ماجرا می‌شود گرفت:

• خبر بد درباره قیمت با خبر بد درباره نگهدارنده دارایی فرق دارد. شایعه افت قیمت بیت‌کوین ممکن است فاد باشد. ولی اگر خبر درباره توان پرداخت، هک یا بسته شدن برداشت در صرافی‌ای است که دارایی‌تان آنجاست، دیگر بحث قیمت نیست؛ بحث امنیت دارایی است. برای مشتری FTX سؤال درست «بیت‌کوینم را بفروشم؟» نبود؛ «بیت‌کوینم را از صرافی بیرون ببرم؟» بود. برای همین بهتر است فرق نگه داشتن دارایی در صرافی با کیف پول شخصی را از قبل بدانید؛ کیف پول شخصی هم ریسک‌های خودش را دارد.
• دلگرمی دادن مدیرها مدرک نیست. حرف مدیر یک شرکت وقتی ارزش دارد که با سند قابل‌وارسی همراه باشد، نه فقط با «نگران نباشید».

اگر شایعه درباره صرافی یا کیف پولی است که از آن استفاده می‌کنید، از جمله سواپ‌ولت، خبر را از سایت و کانال‌های رسمی خود آن سرویس بگیرید، نه از اسکرین‌شاتی که دست‌به‌دست می‌شود.

کانال‌های پامپ و سیگنال چطور از فومو پول درمی‌آورند؟

فومو برای عده‌ای کسب‌وکار است. نهاد ناظر معاملات آتی آمریکا (CFTC) در هشداری که ۲۶ بهمن ۱۳۹۶ منتشر کرد روش گروه‌های پامپ را توضیح داده است. بعضی از این گروه‌ها در پیام‌رسان‌ها چند هزار عضو دارند. ساعت «پامپ» را از قبل اعلام می‌کنند و روز موعود شمارش معکوس می‌گذارند: «۵ دقیقه مانده؛ پیام بعدی اسم توکن است.» بعد اعضا هم‌زمان یک رمزارز کم‌حجم را می‌خرند و گرداننده‌ها از آن‌ها می‌خواهند لینک را برای بقیه هم بفرستند تا آدم‌های بیرون گروه هم سوار شوند. در نمونه‌ای که CFTC آورده، کل چرخه خرید و فروش کمتر از هشت دقیقه طول کشید. طبق همین هشدار، معمولاً گرداننده‌ها زودتر از همه بیرون می‌آیند و بیشترین سود را می‌برند و بقیه باید با عجله بفروشند تا پولشان دود نشود. بعضی گروه‌ها هم خبر جعلی درست می‌کنند، مثلاً اینکه فلان سرمایه‌گذار معروف می‌خواهد میلیون‌ها دلار روی یک توکن گمنام بگذارد.

این فقط چند مورد پراکنده نیست. جیاهوا شو و بنجامین لیوشیتس در پژوهشی که در کنفرانس امنیتی USENIX ارائه شد، ۴۱۲ پامپ و دامپ را بررسی کردند که فقط در فاصله ۲۷ خرداد تا ۷ اسفند ۱۳۹۷ در کانال‌های تلگرامی راه افتاده بود.

کلید کار این گروه‌ها هول کردن شماست. به گفته CFTC، خبرهای جعلی‌شان معمولاً با پست‌هایی همراه است که حس عجله می‌سازند و می‌گویند همین حالا بخرید. شمارش معکوس، «فقط تا امشب» و وعده خبر زودتر برای اعضای ویژه همه یک کار می‌کنند: وقت فکر کردن را از شما می‌گیرند. فومو هم دقیقاً وقتی بیشترین اثر را دارد که فرصت فکر کردن نباشد. نمونه‌های دیگر این نوع کلاهبرداری، از سود تضمینی تا دوست آنلاینی که ترید یادتان می‌دهد، در کلاهبرداری‌های رایج ارز دیجیتال آمده است.

جومو چیست؟

جومو (JOMO) کوتاه‌شده Joy Of Missing Out است، یعنی لذت جا ماندن. در زندگی روزمره یعنی لازم نباشد در هر مهمانی و هر ترندی که دیگران درباره‌اش پست می‌گذارند حاضر باشید. در بازار رمزارز یعنی برنامه داشته باشید و از اینکه یک جهش را از دست داده‌اید عذاب نکشید.

جومو یعنی بی‌برنامه نخریدن، نه هیچ‌وقت نخریدن. کسی که هر ماه مبلغ ثابتی می‌خرد، لازم نیست هر روز تصمیم بگیرد بازار داغ است یا نه. این روش را در راهنمای DCA توضیح داده‌ایم. یک قاعده ساده هم کمک می‌کند: بازاری که امروز همه درباره‌اش حرف می‌زنند، فردا هم باز است.

قبل از اینکه دکمه خرید یا فروش را بزنید

این بخش برای لحظه‌ای است که قیمت تکان خورده یا پیامی شما را هیجان‌زده یا نگران کرده است. قانون‌های کلی‌تر، مثل اینکه چقدر از سرمایه را در یک معامله بگذارید، در مدیریت ریسک در ارز دیجیتال آمده است.

قانون ۲۴ ساعت

برای هر خرید یا فروشی که پیش از حرکت قیمت برنامه‌اش را نداشتید، ۲۴ ساعت صبر کنید. تصمیم را با دلیل و مبلغش یادداشت کنید و فردا دوباره بخوانید. این قانون شامل اجرای برنامه‌ای که از قبل نوشته‌اید نمی‌شود، مثل حد ضرر یا خرید ماهانه‌ای که با خودتان قرارش را گذاشته‌اید. تصمیم هیجانی یعنی وسط ترس یا شوق، برنامه را عوض کنید.

پامپ‌هایی که CFTC توصیف کرده در چند دقیقه تمام می‌شوند، پس یک روز صبر شما را از وسط بازی بیرون نگه می‌دارد. درباره فروش هم همین است: اگر دلیلتان واقعی باشد، فردا هم سر جایش است. اگر فقط ترس بود، احتمالاً تا فردا کم‌رنگ‌تر شده است.

این قانون یک استثنا دارد: خطر برای خود دارایی. هشدار تأییدشده درباره هک، توقف برداشت یا ورشکستگی جایی که دارایی‌تان آنجاست، صبر ۲۴ ساعته نمی‌خواهد. فقط اول از منبع رسمی مطمئن شوید که خبر درست است.

پنج سؤال پیش از خرید هیجانی

1. اسم این رمزارز را اولین بار کجا و کِی شنیدم: قبل از جهش قیمت یا بعد از آن؟
2. اگر قیمتش هفته گذشته تکان نخورده بود، باز هم می‌خریدمش؟
3. می‌توانم در دو جمله بگویم این پروژه چه کار می‌کند؟
4. اگر کل این پول از بین برود، زندگی‌ام به هم می‌ریزد؟ مبلغ را قبل از خرید نوشته‌ام؟
5. اگر الان بخرم، چه کسی سود می‌برد؟ کسی که اصرار دارد «همین امشب»، معمولاً قبلاً خریده است.

فاد است یا هشدار واقعی؟

این جدول کمکتان می‌کند خبر بد را دسته‌بندی کنید. هیچ نشانه‌ای به‌تنهایی قطعی نیست، ولی هرچه خبر بیشتر به ستون وسط بخورد، بیشتر جای شک دارد:

مثال: پیام ساعت ۱۱ شب

فرض کنید ساعت ۱۱ شب در یک گروه تلگرامی می‌خوانید: «توکن X در سه روز چهار برابر شده و فردا در یک صرافی بزرگ لیست می‌شود. فقط تا نیمه‌شب فرصت دارید.» این مثال فرضی است، ولی همین الگو را بارها می‌بینید.

حالا سؤال‌ها را مرور کنید. اسم X را بعد از جهش شنیده‌اید، پس قیمت را دیگران بالا برده‌اند. شمارش معکوس دارد، یعنی کسی عجله شما را لازم دارد. خبر لیست شدن را می‌شود در اطلاعیه‌های رسمی همان صرافی جست‌وجو کرد و اگر آنجا نیست، فعلاً فقط یک ادعاست. کسی هم که سه روز پیش خریده، از خرید امشب شما بیشترین سود را می‌برد.

نتیجه این نیست که X حتماً کلاهبرداری است. نتیجه این است که امشب وقت خریدش نیست. اسمش را یادداشت کنید و اگر فردا، بعد از خواندن درباره‌اش، هنوز می‌خواهید بخرید، فقط همان مبلغی را بخرید که از قبل نوشته‌اید.

محرک‌ها را کم کنید

فومو و فاد از راه چشم و گوش می‌رسند. اعلان گروه‌های سیگنال را ببندید، برای نگاه کردن به قیمت ساعت مشخصی بگذارید و هر هشدار قیمتی را که به برنامه‌تان ربطی ندارد خاموش کنید. هر چیزی که کمتر شما را وسط روز غافلگیر کند، تصمیم‌های هیجانی را هم کمتر می‌کند.