عرضه اولیه سهام چیست و چطور در آن شرکت کنیم؟

در عرضه اولیه (IPO)، سهام شرکتی که تازه در بورس تهران یا فرابورس پذیرفته شده، برای اولین بار به همه فروخته می‌شود. برای شرکت در آن سه چیز لازم دارید: ثبت‌نام در سامانه سجام، کد بورسی از یک کارگزاری و پول کافی در حساب همان کارگزاری. روز عرضه، در ساعتی که اعلام شده، از سامانه معاملاتی کارگزاری سفارش خرید می‌گذارید. بعد از پایان عرضه، به هر کد چند سهم می‌رسد و باقی پولتان آزاد می‌شود. معمولاً سهم هر نفر کم است و سودش هم تضمینی نیست.

عرضه اولیه سهام دقیقاً یعنی چه؟

شرکتی که می‌خواهد سهامش در بورس معامله شود، اول باید «پذیرش» بگیرد؛ یعنی هیئت پذیرش بورس یا فرابورس بررسی می‌کند که شرایط لازم را دارد یا نه. بعد اسمش با یک نماد در فهرست بازار «درج» می‌شود، ولی هنوز کسی آن را معامله نمی‌کند. روز عرضه اولیه، بخشی از سهام شرکت برای اولین بار به عموم فروخته می‌شود و بعد از آن، نماد برای خرید و فروش در تابلو باز می‌شود.

فرابورس در پرسش‌های متداول پذیرش برای این مسیر مهلت گذاشته است: شرکت تا شش ماه بعد از پذیرش فرصت دارد درج شود و عرضه هم باید تا شش ماه بعد از درج انجام شود. پیش از عرضه، شرکت باید صورت‌های مالی حسابرسی‌شده سه سال گذشته و گزارش ارزش‌گذاری‌اش را منتشر کند و از سازمان بورس مجوز عرضه بگیرد. خبر عرضه هم دست‌کم دو روز کاری زودتر روی سایت فرابورس می‌آید.

چند درصد سهام عرضه شود، با هیئت پذیرش است. طبق همان صفحه، حداقل سهام شناور آزاد در بازار اول فرابورس ۱۰ درصد و در بازار دوم ۵ درصد است. از دو عرضه‌ای که پایین‌تر آورده‌ایم، یکی ۱۰ درصد و دیگری ۹ درصد سهام شرکت را به بازار آورد و بقیه دست سهامداران قبلی ماند.

عرضه اولیه را با پذیره‌نویسی یکی نگیرید. در پذیره‌نویسی سهم یا واحد تازه‌ای ساخته می‌شود و پولش به خود شرکت یا صندوق می‌رسد. در عرضه اولیه، سهم‌هایی که از قبل وجود داشته‌اند برای اولین بار در بازار فروخته می‌شوند و پولشان به فروشنده می‌رسد که معمولاً سهامدار عمده است.

روش‌های عرضه اولیه: ثبت سفارش، قیمت ثابت، حراج و ترکیبی

روش هر عرضه را اطلاعیه همان عرضه می‌گوید. فرق روش‌ها در این است که قیمت را چه کسی تعیین می‌کند و شما در سامانه معاملاتی چه عددی وارد می‌کنید.

ثبت سفارش (بوک‌بیلدینگ)

در این روش به‌جای یک قیمت، یک دامنه قیمت اعلام می‌شود. مثلاً در عرضه پتروشیمی غدیر (نماد «شغدیر») در فرابورس، تیر ۱۳۹۷، دامنه ثبت سفارش از ۱٬۶۵۰ تا ۱٬۷۰۰ ریال بود و هر شخص حقیقی یا حقوقی حداکثر ۲٬۶۰۰ سهم می‌توانست بخرد (خبر فرابورس). خریدارها قیمتشان را داخل این دامنه وارد می‌کنند و اولویت با قیمت بالاتر است، نه با کسی که زودتر سفارش داده. برای همین بیشتر خریدارها سقف دامنه را می‌زنند. بعد از پایان مهلت، قیمت نهایی از روی سفارش‌ها کشف می‌شود و سهم‌ها تقریباً مساوی بین کدهایی پخش می‌شود که با همین قیمت یا بالاتر سفارش داده‌اند.

قیمت ثابت

قیمت از قبل معلوم است و شما فقط تعداد را انتخاب می‌کنید. اگر تقاضا از تعداد سهام بیشتر باشد، سهم‌ها «تسهیم» می‌شوند؛ یعنی کل سهام عرضه‌شده تقریباً مساوی بین متقاضی‌ها تقسیم می‌شود. اگر تقاضا کمتر باشد، هر کس همان تعدادی را که خواسته می‌گیرد. باقی سهام را «متعهد خرید»، یعنی نهادی که از قبل خرید سهم‌های فروش‌نرفته را گردن گرفته، به قیمت مبنا می‌خرد.

حراج

قیمت مبنا اعلام می‌شود و هر خریدار قیمت پیشنهادی خودش را می‌دهد. هر کس قیمت بالاتری بدهد، زودتر سهم می‌گیرد. گاهی مرحله اول عرضه‌های ترکیبی، که مخصوص صندوق‌ها و سرمایه‌گذاران واجد شرایط است، با حراج برگزار می‌شود؛ عرضه ذرت که پایین‌تر آمده همین‌طور بود.

ترکیبی یا دو مرحله‌ای

طبق راهنمای کارگزاری کاریزما که خرداد ۱۴۰۵ به‌روز شده، بیشتر عرضه‌های اولیه این روزها دو مرحله دارند. در مرحله اول، بخشی از سهام به صندوق‌های سرمایه‌گذاری و سرمایه‌گذاران واجد شرایط عرضه می‌شود و قیمت همان‌جا کشف می‌شود. در مرحله دوم، بقیه سهام با همان قیمت و به روش قیمت ثابت به همه عرضه می‌شود و هر کد سقف مشخصی دارد.

نمونه‌اش عرضه «ذرت» (زرین ذرت شاهرود) در فرابورس بود، شنبه ۳۰ خرداد ۱۴۰۵. به گزارش همان راهنما، ۲۰۷ میلیون و ۹۰۰ هزار سهم، یعنی ۹ درصد شرکت، در دو مرحله عرضه شد. مرحله اول ۶۹ میلیون و ۳۰۰ هزار سهم بود که با حراج به سرمایه‌گذاران واجد شرایط عرضه شد. مرحله دوم ۱۳۸ میلیون و ۶۰۰ هزار سهم بود، با قیمت ثابت برای همه و سقف ۲۸۰ سهم برای هر کد معاملاتی. این عددها از گزارش کارگزاری است؛ اطلاعیه رسمی این عرضه را خودمان ندیده‌ایم.

جدول زیر فرق این چهار روش را از دید کسی نشان می‌دهد که پشت سامانه معاملاتی نشسته است:

پیش‌نیازهای عرضه اولیه: سجام، کد بورسی و پول در حساب کارگزاری

نمودار زیر کل مسیر را از ثبت‌نام در سجام تا باز شدن نماد نشان می‌دهد. چهار مرحله اولش باید پیش از روز عرضه تمام شده باشد؛ اگر یکی‌شان بماند، روز عرضه دیگر فرصتی برای جبرانش ندارید.

سجام. سجام (سامانه جامع اطلاعات مشتریان) جایی است که مشخصات هویتی، شماره موبایل و حساب بانکی شما یک بار ثبت و تأیید می‌شود تا همه کارگزاری‌ها از همان اطلاعات استفاده کنند. شماره موبایل و حساب بانکی باید به اسم خودتان باشد. تا ثبت‌نامتان در سجام کامل نشود، کارگزاری کد بورسی نمی‌دهد.

کد بورسی. بعد از سجام، در سایت یکی از کارگزاری‌های مجاز ثبت‌نام می‌کنید. کارگزاری کد بورسی‌تان را فعال می‌کند و نام کاربری و رمز سامانه معاملاتی آنلاینش را به شما می‌دهد. این کار را برای شب عرضه نگذارید؛ گاهی فعال شدن کد چند روز طول می‌کشد.

پول در حساب کارگزاری. سفارش عرضه اولیه فقط وقتی ثبت می‌شود که «قدرت خرید» حسابتان کافی باشد؛ یعنی پول را باید از قبل به حساب کارگزاری واریز کرده باشید. کاریزما مبلغ لازم را این‌طور حساب می‌کند: سقف سهم هر کد ضرب در قیمت هر سهم، به‌علاوه کارمزد معامله. پول را دست‌کم یک روز زودتر واریز کنید تا اگر انتقال بانکی طول کشید، از عرضه جا نمانید.

ثبت سفارش عرضه اولیه در سامانه کارگزاری

اطلاعیه هر عرضه را می‌توانید در تارنمای عرضه اولیه فرابورس، سایت بورس تهران و پیام‌های کارگزاری‌تان ببینید. روز عرضه این کارها را به ترتیب انجام دهید:

1. اطلاعیه را یک بار دیگر بخوانید: روش عرضه، قیمت یا دامنه قیمت، سقف هر کد و ساعت ثبت سفارش.
2. در همان ساعتی که ناظر بازار اعلام کرده، وارد سامانه معاملاتی شوید و نماد را جست‌وجو کنید. بعضی کارگزاری‌ها برای این کار بخش جدایی به اسم «عرضه اولیه» دارند.
3. قیمت را مطابق روش وارد کنید: در قیمت ثابت همان قیمت اعلام‌شده و در ثبت سفارش معمولاً سقف دامنه. تعداد را هم سقف هر کد بگذارید؛ اگر عدد کمتری بزنید، بیشتر از همان عدد به شما نمی‌رسد.
4. سفارش را تأیید کنید و در فهرست سفارش‌ها ببینید که ثبت شده است. از این لحظه مبلغ سفارش از قدرت خریدتان کنار گذاشته می‌شود.

اگر ساعت عرضه سر کار هستید یا به اینترنت دسترسی ندارید، از کارگزاری‌تان بپرسید ثبت سفارش آفلاین دارد یا نه. در این حالت درخواست را از روزهای قبل ثبت می‌کنید و کارگزاری خودش آن را در ساعت عرضه می‌فرستد.

چند سهم به شما می‌رسد؟ یک مثال با عددهای عرضه ذرت

در مرحله دوم عرضه ذرت، ۱۳۸ میلیون و ۶۰۰ هزار سهم برای عموم بود و سقف هر کد ۲۸۰ سهم. فرض کنید یک میلیون نفر همگی با سقف ۲۸۰ سهم سفارش داده باشند (این تعداد خریدار فرضی است). تقاضا می‌شود ۲۸۰ میلیون سهم، یعنی بیش از دو برابر سهامی که عرضه شده. پس سهام تسهیم می‌شود: ۱۳۸٬۶۰۰٬۰۰۰ تقسیم بر ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ می‌شود ۱۳۸٫۶ سهم، یعنی به هر کد حدود ۱۳۸ سهم می‌رسد.

حالا حساب پول را بکنیم. فرض کنید قیمت هر سهم ۱۰٬۰۰۰ ریال بوده باشد؛ این قیمت فرضی است و قیمت واقعی ذرت نیست. برای ساده ماندن حساب، کارمزد را کنار گذاشته‌ایم.

• موقع سفارش: ۲۸۰ × ۱۰٬۰۰۰ = ۲٬۸۰۰٬۰۰۰ ریال از قدرت خریدتان کنار گذاشته می‌شود.
• بعد از تخصیص: ۱۳۸ × ۱۰٬۰۰۰ = ۱٬۳۸۰٬۰۰۰ ریال خرج سهم می‌شود.
• باقی‌مانده: ۲٬۸۰۰٬۰۰۰ − ۱٬۳۸۰٬۰۰۰ = ۱٬۴۲۰٬۰۰۰ ریال به قدرت خریدتان برمی‌گردد.

حالا فرض کنید قیمت در روزهای اول ۲۰ درصد بالا برود (باز هم فرضی). سود شما روی ۱٬۳۸۰٬۰۰۰ ریال می‌شود ۲۷۶٬۰۰۰ ریال، یعنی ۲۷ هزار و ۶۰۰ تومان، منهای کارمزدها. می‌بینید که سود عرضه اولیه برای یک کد معمولاً عدد کوچکی است. برای همین، دنبال کردن همین سود با خریدن سهم گران از صف روزهای بعد معمولاً حساب‌شده نیست.

بعد از عرضه اولیه: صف خرید، صف فروش و زمان فروش

بعد از تخصیص، سهم‌ها در پرتفوی شما می‌نشینند. از روزی که نماد برای معامله باز شود می‌توانید بفروشید و مجبور نیستید نگهشان دارید.

روزهای اول معمولاً سهم در صف خرید است: خریدارها بیشتر از فروشنده‌ها هستند و قیمت هر روز تا سقف مجاز روزانه، یعنی «دامنه نوسان»، بالا می‌رود. بعد از چند روز صف جمع می‌شود و قیمت به تعادل می‌رسد. کسانی که در عرضه سهم گرفته‌اند هم معمولاً در همین روزها تصمیم می‌گیرند بفروشند یا نگه دارند.

بیشترین ریسک را کسی می‌کند که روزهای بعد، از صف خرید سهم می‌خرد. هرچه دیرتر بخرد، قیمتش بالاتر است. وقتی صف جمع شد و فروشنده‌ها زیاد شدند، ممکن است صف فروش تشکیل شود و او چند روز نتواند سهمش را بفروشد.

بعضی عرضه‌ها «بازارگردان» دارند؛ یعنی صندوقی که با خرید و فروش مداوم در تابلو، نوسان قیمت را کم می‌کند. مثلاً در نشست خبری فرابورس پیش از عرضه شغدیر، نماینده سهامدار عمده گفت با یک صندوق بازارگردانی قرارداد بسته‌اند. با این حال بازارگردان فقط نوسان را کمتر می‌کند و جلوی افت قیمت را نمی‌گیرد.

قیمت عرضه را با عدد ارزش‌گذار مقایسه کنید

قیمت عرضه را فروشنده پیشنهاد می‌دهد و ممکن است با عددی که ارزش‌گذار حساب کرده فاصله زیادی داشته باشد. عرضه شغدیر نمونه خوبی است؛ در نمودار زیر عدد گزارش ارزش‌گذاری را کنار دامنه قیمتی ببینید که برای ثبت سفارش اعلام شد.

در گزارشی که شرکت تأمین سرمایه امین تهیه کرده بود، هر سهم ۱٬۲۱۷ ریال ارزش‌گذاری شده بود، ولی دامنه ثبت سفارش ۱٬۶۵۰ تا ۱٬۷۰۰ ریال بود؛ یعنی حدود ۳۶ تا ۴۰ درصد بالاتر. نماینده سهامدار عمده در همان نشست توضیح داد که طبق دستورالعمل، سهامدار عمده می‌تواند فارغ از ارزش‌گذاری، قیمت پیشنهادی خودش را اعلام کند. به گفته او، آن‌ها با پیش‌بینی خودشان از ادامه سودآوری شرکت، قیمتی بالاتر از ارزش‌گذاری اعلام کرده بودند (خبر فرابورس، ۱۱ تیر ۱۳۹۷).

بالاتر بودن قیمت از ارزش‌گذاری لزوماً به این معنا نیست که قیمت اشتباه بوده است. گزارش ارزش‌گذاری و صورت‌های مالی هر شرکت در کدال منتشر می‌شود؛ پیش از ثبت سفارش نگاهی به آن بیندازید و ببینید قیمت عرضه چقدر از عدد ارزش‌گذار فاصله دارد.

چک‌لیست پیش از روز عرضه

اگر همه این‌ها درباره شما درست است، آماده‌اید:

• ثبت‌نامتان در سجام کامل است، کد بورسی فعال دارید و رمز سامانه معاملاتی را امتحان کرده‌اید.
• قدرت خرید حسابتان دست‌کم به اندازه سقف سهم هر کد ضرب در قیمت، به‌علاوه کارمزد است.
• اطلاعیه را خوانده‌اید و روش عرضه، قیمت یا دامنه، سقف هر کد، روز و ساعت را می‌دانید.
• گزارش ارزش‌گذاری را در کدال دیده‌اید و می‌دانید قیمت عرضه چقدر با آن فاصله دارد.
• از قبل تصمیم گرفته‌اید سهم را تا کی نگه می‌دارید و در چه شرایطی می‌فروشید.
• پولی را که برای عرضه کنار می‌گذارید، در چند روز آینده لازم ندارید.

ریسک‌های عرضه اولیه

سود عرضه اولیه تضمینی نیست. سهم می‌تواند زیر قیمت عرضه هم برود؛ مثلاً وقتی قیمت عرضه بالا تعیین شده، وقتی کل بازار در روزهای بعد افت می‌کند یا وقتی عملکرد شرکت بعد از عرضه ناامیدکننده است. هیجان صف خرید هم گاهی قیمت را از ارزش واقعی شرکت جلوتر می‌برد و بعد همان هیجان در صف فروش برمی‌گردد. پس عرضه اولیه را فرصتی کوچک و گاه‌به‌گاه ببینید و برای پس‌انداز رویش حساب نکنید.

اگر می‌خواهید بدانید بورس در کنار طلا، دلار و گزینه‌های دیگر کجای سبدتان می‌نشیند، در مقایسه بهترین سرمایه‌گذاری در ایران بازده هر کدام را کنار تورم سنجیده‌ایم. برای سهم شرکت‌های خارجی هم راهنمای S&P 500 و مطلب xStocks را بخوانید؛ آنجا گفته‌ایم سهام توکنیزه چیست و چه فرقی با مالکیت مستقیم سهم دارد.