نیر پروتکل (NEAR) چیست؟ کاربرد، توکن و ریسک‌های آن

نیر پروتکل (NEAR Protocol) یک بلاک‌چین لایه اول برای قراردادهای هوشمند است و ارز اصلی‌اش NEAR است که در فارسی به آن «نیر» می‌گویند. کارمزد تراکنش‌ها را با NEAR می‌پردازید، برای داده‌ای که روی شبکه نگه داشته می‌شود باید مقداری NEAR در حساب بماند و اعتبارسنج‌ها هم با استیک کردن NEAR از شبکه محافظت می‌کنند. بعضی‌ها اسمش را «نیر پروتوکل» می‌نویسند که همان شبکه است. اگر با خود بلاک‌چین آشنا نیستید، اول بلاک‌چین چیست را بخوانید.

NEAR دو ویژگی دارد که آن را از بیشتر بلاک‌چین‌ها جدا می‌کند. یکی اینکه شبکه به چند بخش موازی به اسم «شارد» تقسیم شده و هر شارد بخشی از کار را انجام می‌دهد. دیگری اینکه حساب‌ها می‌توانند به‌جای رشته‌ای طولانی از حرف و عدد، اسمی خوانا مثل alice.near داشته باشند. برای کسی که NEAR می‌خرد یا جابه‌جا می‌کند، دومی مهم‌تر است: آدرس در NEAR چند شکل دارد و حتی آدرسی که با 0x شروع می‌شود ممکن است حساب NEAR باشد، نه اتریوم.

نیر پروتکل در یک نگاه

• نماد ارز: NEAR. کوچک‌ترین واحدش «یوکتونیر» (yoctoNEAR) است و هر NEAR برابر است با یک و ۲۴ صفر یوکتونیر.
• نوع شبکه: بلاک‌چین لایه اول با اجماع اثبات سهام (Proof of Stake). ماینر ندارد و اعتبارسنج‌ها با NEAR استیک‌شده شبکه را می‌چرخانند.
• شاردینگ: شبکه اصلی از مرداد ۱۴۰۴ نُه شارد دارد.
• سرعت: از اردیبهشت ۱۴۰۴ تقریباً هر ۶۰۰ میلی‌ثانیه یک بلاک ساخته می‌شود و تراکنش حدود ۱٫۲ ثانیه بعد نهایی و برگشت‌ناپذیر می‌شود.
• قرارداد هوشمند: قراردادهای هوشمند NEAR روی WebAssembly اجرا می‌شوند و با ماشین مجازی اتریوم (EVM) کار نمی‌کنند.
• عرضه: سقف ثابتی ندارد. هر سال حداکثر به اندازه ۲٫۵ درصد کل عرضه NEAR تازه ساخته می‌شود و بخشی از کارمزدها هم می‌سوزد.
• قیمت: قیمت لحظه‌ای NEAR را در صفحه نیر سواپ‌ولت ببینید.

نیر از کجا آمد؟

بنیان‌گذاران NEAR ایلیا پولوسوخین (Illia Polosukhin) و الکساندر اسکیدانوف (Alexander Skidanov) هستند و شبکه اصلی‌اش سال ۱۳۹۹ راه افتاد. پولوسوخین قبل از NEAR در پژوهش هوش مصنوعی کار می‌کرد و یکی از نویسندگان مقاله Attention Is All You Need است. این مقاله خرداد ۱۳۹۶ منتشر شد و معماری ترنسفورمر را معرفی کرد؛ همان معماری‌ای که ChatGPT و مدل‌های مشابه روی آن ساخته شده‌اند.

این سابقه هنوز در معرفی NEAR پیداست. سایت NEAR حالا این شبکه را «بلاک‌چین ایجنت‌های هوش مصنوعی» معرفی می‌کند و از هوش مصنوعی‌ای حرف می‌زند که مال خود کاربر باشد و بشود درستی کارش را بررسی کرد. برای همین اسم NEAR را معمولاً در فهرست ارزهای هوش مصنوعی هم می‌بینید. ولی NEAR بلاک‌چینی همه‌منظوره است و ارزشش به کل شبکه بستگی دارد، نه فقط به پروژه‌های هوش مصنوعی‌اش.

شاردینگ نایت‌شید: NEAR چطور بار را تقسیم می‌کند؟

در بیشتر بلاک‌چین‌ها هر نود باید همه تراکنش‌ها را ببیند و اجرا کند. هرچه کاربرها بیشتر شوند، کار همه نودها هم بیشتر می‌شود و شبکه کند و گران می‌شود. به این مشکل، مسئله مقیاس‌پذیری می‌گویند.

راه‌حل NEAR نوعی شاردینگ به اسم نایت‌شید (Nightshade) است. حساب‌ها بین چند شارد پخش شده‌اند و نودهای هر شارد فقط داده و تراکنش‌های همان شارد را نگه می‌دارند و اجرا می‌کنند. با این حال، کاربر فقط یک زنجیره می‌بیند. هر شارد در هر بلاک یک تکه (chunk) دارد و این تکه‌ها کنار هم یک بلاک کامل می‌سازند، پس لازم نیست بدانید حسابتان روی کدام شارد است.

انتقال پول در NEAR هم دو مرحله دارد. اول مبلغ از حساب فرستنده کم می‌شود و یک «رسید» (receipt) ساخته می‌شود. بعد این رسید روی شارد گیرنده اجرا می‌شود و پول به حساب او می‌رسد؛ اگر فرستنده و گیرنده روی دو شارد جدا باشند هم همین‌طور است. برای همین هر کاری در NEAR چند قدم پشت سر هم دارد، ولی چون تقریباً هر ۶۰۰ میلی‌ثانیه یک بلاک ساخته می‌شود، کل کار باز هم زود تمام می‌شود.

حساب و آدرس در NEAR

در بیشتر بلاک‌چین‌ها آدرس فقط یک شکل دارد؛ مثلاً در اتریوم همیشه با 0x شروع می‌شود و ۴۰ کاراکتر بعد از آن می‌آید. ولی حساب کاربرها در NEAR سه شکل مختلف دارد و به هر سه می‌شود NEAR فرستاد. تصویر زیر صفحه آدرس‌ها در مستندات NEAR است که این سه نوع را کنار هم آورده؛ شماره‌های روی تصویر همان شماره بخش‌های پایین است.

۱. حساب ضمنی: ۶۴ کاراکتر

حساب ضمنی (implicit) از روی یک جفت کلید عمومی و خصوصی ساخته می‌شود و آدرسش ۶۴ کاراکتر از عددها و حرف‌های a تا f است. هر کس کلید خصوصی آن را داشته باشد، صاحب حساب است. لازم نیست این حساب را جداگانه بسازید و آدرسش از همان اول معتبر است. ولی تا کسی به آن NEAR نفرستد، نمی‌شود از آن تراکنشی فرستاد، چون چیزی برای پرداخت کارمزد ندارد.

۲. حساب اسم‌دار، مثل alice.near

حساب اسم‌دار (named) مثل دامنه سایت کار می‌کند. حساب near می‌تواند زیرحساب‌هایی مثل alice.near بسازد و alice.near هم می‌تواند app.alice.near را بسازد. ولی هیچ حسابی نمی‌تواند برای حساب دیگری زیرحساب بسازد. حساب مادر هم بعد از ساختن زیرحساب هیچ اختیاری روی آن ندارد و هر کدام حسابی مستقل است. اسم حساب بین ۲ تا ۶۴ کاراکتر است و هر کسی می‌تواند برای خودش یک اسم .near بگیرد.

۳. آدرس شبیه اتریوم که با 0x شروع می‌شود

ظاهر این حساب‌ها دقیقاً مثل آدرس اتریوم است، ولی روی شبکه NEAR هستند. وقتی کسی با کیف پول اتریومی مثل متامسک وارد یک برنامه NEAR می‌شود، چنین حسابی خودبه‌خود برایش ساخته می‌شود. پس فقط از روی 0x نمی‌شود فهمید آدرس مال کدام شبکه است.

در تصویر نوع چهارمی هم می‌بینید که با 0s شروع می‌شود. این آدرس‌ها مال قراردادهای خاصی‌اند که از روی کد اولیه‌شان ساخته می‌شوند و کاربر معمولی با آن‌ها سروکاری ندارد.

قبل از فرستادن NEAR آدرس مقصد را چک کنید

اگر اولین بار است به آدرسی NEAR می‌فرستید، اول مبلغ کمی بفرستید و بعد از رسیدنش بقیه را.

کارمزد تراکنش در NEAR چطور حساب می‌شود؟

هر کاری در NEAR مقدار ثابتی «گس» (gas) مصرف می‌کند؛ مثلاً یک انتقال ساده همیشه همان‌قدر گس می‌خواهد. گس را با واحدی به اسم «ترا‌گس» (Tgas) می‌شمارند و هر ترا‌گس تقریباً یک میلی‌ثانیه کار پردازشی است. کارمزد نهایی از ضرب مقدار گس در «قیمت گس» به دست می‌آید و قیمت گس به NEAR است.

قیمت گس در هر بلاک دوباره حساب می‌شود. اگر بلاک قبلی بیشتر از نصفش پر شده باشد، قیمت ۱ درصد بالا می‌رود و اگر نه، ۱ درصد پایین می‌آید. البته قیمت هیچ‌وقت کمتر از ۰٫۰۰۰۱ NEAR برای هر ترا‌گس نمی‌شود و به این عدد کف قیمت گس می‌گویند. مستندات NEAR جدولی دارد که هزینه چند کار رایج را با همین کف قیمت نشان می‌دهد؛ در تصویر زیر، ردیف ساختن حساب و انتقال ساده NEAR مشخص شده‌اند.

یک مثال با عددهای فرضی

فرض کنید قیمت هر NEAR ۲ دلار باشد؛ این عدد فقط برای مثال است. یک انتقال ساده ۰٫۴۵ ترا‌گس گس می‌خواهد و با کف قیمت گس، کارمزدش این می‌شود:

• ۰٫۴۵ × ۰٫۰۰۰۱ = ۰٫۰۰۰۰۴۵ NEAR
• ۰٫۰۰۰۰۴۵ × ۲ دلار = ۰٫۰۰۰۰۹ دلار، یعنی کمتر از یک‌صدم سنت

حالا فرض کنید گیرنده یک حساب ضمنی است که هنوز هیچ NEAR نگرفته. اولین انتقال به این آدرس، حساب را روی شبکه می‌سازد و ساختن حساب هزینه ثابت ۰٫۰۰۷ NEAR دارد که از فرستنده کم می‌شود و می‌سوزد. با همان قیمت فرضی، این می‌شود ۰٫۰۱۴ دلار، یعنی حدود ۱٫۴ سنت. وقتی شبکه شلوغ باشد، قیمت گس بلاک‌به‌بلاک بالا می‌رود و کارمزد انتقال هم بیشتر می‌شود.

این‌ها کارمزد خود شبکه NEAR است. صرافی‌ها و کیف پول‌ها هم برای برداشت کارمزد خودشان را می‌گیرند؛ کارمزدهای سواپ‌ولت را در صفحه کارمزدها ببینید.

کارمزدها کجا می‌روند؟

کارمزدی که بابت گس می‌دهید می‌سوزد و از گردش بیرون می‌رود. فقط یک استثنا دارد: وقتی تراکنش یک قرارداد هوشمند را اجرا می‌کند، ۳۰ درصد گسی که آن قرارداد مصرف کرده به حساب خود قرارداد می‌رود. به این ترتیب سازنده‌های برنامه‌های پرکاربرد هم سهمی می‌برند.

نگه‌داشتن داده روی شبکه هم هزینه دارد

هر چیزی که روی NEAR می‌ماند، از اطلاعات یک حساب تا کد یک قرارداد، باید روی نودهای شارد خودش نگه داشته شود. برای همین NEAR برای جای داده حساب جدایی دارد و به‌ازای هر حدود ۱۰۰ کیلوبایت داده، ۱ NEAR در حساب قفل می‌ماند. به این روش «استیک ذخیره‌سازی» (storage staking) می‌گویند. ۷۷۰ بایت اول هر حساب این سپرده را نمی‌خواهد.

توکن NEAR به چه کاری می‌آید؟

طبق مستندات NEAR، این توکن سه کار اصلی دارد:

• امنیت شبکه: اعتبارسنج‌ها و کسانی که NEAR خودشان را به آن‌ها می‌سپارند، با استیک کردن NEAR شبکه را امن نگه می‌دارند و پاداششان را هم به NEAR می‌گیرند.
• واحد حساب: کارمزد اجرای تراکنش‌ها و هزینه نگه‌داری داده به NEAR حساب می‌شود.
• وسیله مبادله: حساب‌ها و برنامه‌ها مستقیم به هم NEAR می‌فرستند و هر برنامه می‌تواند بابت خدماتش NEAR بگیرد.

عرضه NEAR: تورمی که نصف شد

NEAR سقف عرضه ثابتی ندارد. هر سال NEAR تازه ساخته می‌شود و به‌عنوان پاداش به اعتبارسنج‌ها می‌رسد. سقف این تورم تا آبان ۱۴۰۴ سالی ۵ درصد بود. ۸ آبان ۱۴۰۴ با یک ارتقا این سقف نصف شد و حالا پاداش اعتبارسنج‌ها بر پایه تورم سالانه حدود ۲٫۵ درصد کل عرضه حساب می‌شود.

کارمزدهایی که می‌سوزند از عرضه کم می‌کنند و انتظار می‌رفت بخش بزرگی از تورم را جبران کنند. ولی به گزارش Blockworks، سوختن واقعی حدود ۰٫۱ درصد بود، نه ۲ تا ۳ درصدی که پیش‌بینی می‌شد. طرفداران نصف کردن تورم هم به همین فاصله اشاره می‌کردند. پس فعلاً سوختن کارمزد جلوی رشد عرضه را نمی‌گیرد و هر سال NEAR بیشتری در گردش است. اگر می‌خواهید بدانید این عددها چرا برای قیمت مهم‌اند، توکنومیک چیست را بخوانید.

استیک NEAR چطور کار می‌کند؟

برای استیک NEAR لازم نیست خودتان اعتبارسنج باشید. NEAR را به استخر استیک (staking pool) یکی از اعتبارسنج‌ها می‌سپارید و او با آن در اداره شبکه شرکت می‌کند. طبق مستندات NEAR، پاداشتان از «دوره» (epoch) بعدی شروع می‌شود. اگر با خود استیک آشنا نیستید، استیکینگ چیست را بخوانید.

برگرداندن NEAR استیک‌شده دو مرحله دارد. اول درخواست آزادسازی (unstake) می‌دهید. بعد NEAR شما چهار دوره در حالت آزادسازی می‌ماند؛ مستندات NEAR این مدت را حدود ۲۴ ساعت تخمین زده است. در این مدت نه پاداشی می‌گیرید و نه می‌توانید آن را جابه‌جا کنید. وقتی این مدت تمام شد، باید خودتان دستور برداشت را بزنید تا NEAR به موجودی آزادتان برگردد.

اعتبارسنج را با دقت انتخاب کنید. مستندات NEAR پیشنهاد می‌کند در سایت‌هایی مثل NearBlocks و Pikespeak سابقه اعتبارسنج، مدت آنلاین بودنش و کمیسیونش را ببینید. کمیسیون سهمی از پاداش است که اعتبارسنج برای خودش برمی‌دارد. پاداش استیک عدد ثابتی نیست و هیچ‌کس نمی‌تواند سود مشخصی را برایش تضمین کند.

راه دیگر، استیک نقدشونده (liquid staking) است. در این روش NEAR را به یک قرارداد هوشمند می‌سپارید و در عوض توکنی می‌گیرید که نماینده NEAR استیک‌شده شماست و می‌توانید آن را جابه‌جا کنید یا بفروشید. این روش انعطاف بیشتری دارد، ولی ریسک همان قرارداد را هم باید بپذیرید.

NEAR به شبکه خودش محدود نمی‌ماند

تیم NEAR این روزها روی ایده‌ای کار می‌کند که اسمش را chain abstraction گذاشته‌اند، یعنی پنهان کردن زنجیره از چشم کاربر. هدف این است که کاربر لازم نباشد بداند دارایی‌اش روی کدام بلاک‌چین است.

دو بخش این ایده از بقیه شناخته‌شده‌ترند. اولی Chain Signatures است که با آن یک حساب NEAR می‌تواند برای آدرس‌هایی روی بلاک‌چین‌های دیگر مثل بیت‌کوین و اتریوم تراکنش امضا کند. دومی NEAR Intents است. در این سرویس فقط می‌گویید چه می‌خواهید، مثلاً «این مقدار از این توکن را می‌دهم و آن توکن را روی فلان شبکه می‌خواهم»، و بازارسازها برای انجام سفارشتان با هم رقابت می‌کنند. به گزارش Decrypt، با NEAR Intents می‌شود بین ۳۵ بلاک‌چین توکن معاوضه کرد.

نیر در کنار اتریوم و سولانا

اگر با اتریوم آشنایید، مهم‌ترین فرق این است که قراردادهای NEAR با EVM کار نمی‌کنند. توکن‌ها و برنامه‌های اتریومی خودبه‌خود روی NEAR اجرا نمی‌شوند و برای جابه‌جا کردن دارایی بین این دو شبکه باید از یک پل یا سرویسی مثل NEAR Intents کمک بگیرید.

ریسک‌ها و نقطه‌ضعف‌های NEAR

باگ در سرویس‌هایی که روی شبکه ساخته شده‌اند

پنجشنبه ۹ مهر ۱۴۰۵، مهاجمی با سوءاستفاده از یک باگ در NEAR Intents حدود ۳٫۸ میلیون دلار از آن بیرون کشید. به گزارش Decrypt، مشکل در ارتباط بخش واریز و برداشت این سرویس با قرارداد اصلی‌اش بود و تیم NEAR Intents سرویس را متوقف کرد. فردای آن روز مدیر NEAR Intents اعلام کرد که همه پول برگشته است. ماجرا به خیر گذشت، ولی نشان داد سرویس‌هایی که روی یک بلاک‌چین ساخته می‌شوند ریسک خودشان را دارند، حتی وقتی خود شبکه بی‌مشکل کار می‌کند.

عرضه‌ای که هر سال بیشتر می‌شود

حتی با تورم ۲٫۵ درصدی، هر سال NEAR تازه به بازار می‌آید. اگر NEAR را نگه دارید و استیک نکنید، سهمتان از کل عرضه سال‌به‌سال کمی کوچک‌تر می‌شود.

تصمیم‌هایی که همیشه با رأی جامعه گرفته نمی‌شوند

به گزارش The Defiant، همان ارتقایی که تورم را نصف کرد اجرا شد، با اینکه رأی‌گیری جامعه برای آن رأی لازم را نیاورده بود. پس همیشه این‌طور نیست که تغییرهای مهم اقتصادی شبکه با رأی دارندگان توکن تصویب شوند.

اشتباه در نوع آدرس

آدرسی که با 0x شروع می‌شود ممکن است حساب NEAR باشد یا آدرس اتریوم. اگر شبکه را فقط از روی ظاهر آدرس انتخاب کنید، ممکن است دارایی‌تان به شبکه‌ای برود که گیرنده منتظرش نبوده است. قبل از فرستادن، یک بار دیگر جدول بخش آدرس‌ها را ببینید.

رقابت و نوسان قیمت

NEAR با اتریوم، سولانا و ده‌ها بلاک‌چین لایه اول دیگر برای جذب کاربر و سازنده رقابت می‌کند و ارزشش در درازمدت به استفاده واقعی از شبکه بستگی دارد. قیمت NEAR هم مثل بیشتر رمزارزها می‌تواند در مدت کوتاهی خیلی بالا و پایین برود. فقط پولی را وارد کنید که اگر مدتی ارزشش نصف شد، زندگی‌تان به هم نریزد.

خرید نیر در سواپ‌ولت

در سواپ‌ولت می‌توانید نیر پروتکل را با تومان بخرید، بفروشید یا به رمزارزهای دیگر مثل تتر (USDT) تبدیلش کنید. لازم نیست یک NEAR کامل بخرید؛ با مبلغ کم هم می‌شود شروع کرد. برای خرید با تومان باید احراز هویت سطح متوسط را انجام داده باشید، ولی تبدیل رمزارز به رمزارز، مثلاً تتر به NEAR، احراز هویت نمی‌خواهد.

صفحه خرید NEAR در سواپ‌ولت کار را در چهار قدم نشان می‌دهد. در تصویر زیر، قدم دوم همان احراز هویت برای خرید با تومان است و در قدم سوم مقدار را انتخاب می‌کنید.

بعد از پرداخت، NEAR به کیف پول سواپ‌ولت شما اضافه می‌شود. جزئیات هر قدم را در راهنمای خرید رمزارز در سواپ‌ولت ببینید.