چند بیت‌کوین وجود دارد؟ سقف ۲۱ میلیون و بیت‌کوین‌های گم‌شده

اگر بپرسید الان چند بیت‌کوین وجود دارد، جوابش کمی بیشتر از ۲۰ میلیون است. تا پایان ۵ آبان ۱۴۰۵ حدود ۲۰ میلیون و ۱۰۴ هزار بیت‌کوین استخراج شده؛ یعنی حدود ۹۵٫۷ درصد سقف ۲۱ میلیونی‌ای که در قاعده‌های خود بیت‌کوین نوشته شده است. کمتر از ۹۰۰ هزار بیت‌کوین دیگر مانده و ساختنش بیش از صد سال طول می‌کشد. آخرین ذره‌هایش حدود سال ۲۱۴۰ میلادی استخراج می‌شود.

ولی عددی که روی کاغذ است با عددی که واقعاً دست مردم است یکی نیست. خیلی‌ها کلید کیف پولشان را گم کرده‌اند و دیگر هیچ‌کس نمی‌تواند بیت‌کوین‌هایشان را خرج کند. حدود یک میلیون بیت‌کوین هم هست که به ساتوشی ناکاموتو، سازنده ناشناس بیت‌کوین، نسبت می‌دهند و از سال‌های اول تکان نخورده است. منبع هر کدام از این عددها را پایین‌تر آورده‌ایم و گفته‌ایم سقف ۲۱ میلیون را در عمل چه کسی نگه می‌دارد.

چند بیت‌کوین وجود دارد و چند تا مانده است؟

طبق داده روزانه Coin Metrics، تا پایان ۵ آبان ۱۴۰۵ تعداد بیت‌کوین‌های استخراج‌شده به ۲۰٬۱۰۴٬۴۸۲ رسیده بود. پس تا سقف حدود ۸۹۵ هزار و ۵۰۰ بیت‌کوین دیگر مانده است.

در نمودار زیر، خط پررنگ تعداد واقعی بیت‌کوین‌ها را از ۱۳۸۷ تا امروز نشان می‌دهد و خط‌چین، ادامه همان برنامه را در سال‌های بعد. به شیب منحنی بعد از هر هاوینگ دقت کنید؛ هر بار ملایم‌تر شده است.

تا هاوینگ اول در ۸ آذر ۱۳۹۱، یعنی کمتر از چهار سال بعد از راه افتادن شبکه، نصف همه بیت‌کوین‌ها ساخته شده بود. بیت‌کوین بیست‌میلیونم هم طبق همین داده ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ استخراج شد.

الان پاداش هر بلاک ۳٫۱۲۵ بیت‌کوین است و قرار است هر ۱۰ دقیقه یک بلاک ساخته شود؛ پس روزی ۱۴۴ بلاک و حدود ۴۵۰ بیت‌کوین تازه به شبکه اضافه می‌شود. در عمل بلاک‌ها کمی تندتر ساخته می‌شوند و در ۳۰ روز منتهی به ۵ آبان، میانگین روزانه به حدود ۴۷۶ بیت‌کوین رسید. در کل یک سال گذشته هم ۱۶۳٬۶۶۶ بیت‌کوین تازه به گردش آمد که کمی بیشتر از ۰٫۸ درصد کل عرضه است.

خودتان حساب کنید: تعداد بیت‌کوین‌ها از روی شماره بلاک

پاداش هر بلاک از روز اول معلوم بوده است؛ پس با داشتن شماره آخرین بلاک می‌شود تعداد بیت‌کوین‌ها را تقریباً حساب کرد. این شماره را هر کاوشگر بلاک‌چین نشان می‌دهد. روز ۶ آبان ۱۴۰۵، mempool.space شماره آخرین بلاک را ۹۷۳٬۵۹۲ نشان می‌داد. حسابش این‌طور است:

جواب حدود ۵۰۰ بیت‌کوین از عدد Coin Metrics بیشتر است و این فرق طبیعی است. عدد Coin Metrics مال پایان روز قبل است و چند ده بلاکِ روز ۶ آبان را ندارد. پاداش ۵۰ بیت‌کوینی بلاک اول هم در داده Coin Metrics حساب نشده است. هر جا هم ماینری کمتر از سهمش برداشته باشد، باقی‌اش هیچ‌وقت ساخته نشده است (پایین‌تر توضیح داده‌ایم). برای یک حساب سرانگشتی، همین جدول کافی است.

چرا سقف بیت‌کوین ۲۱ میلیون است؟

عدد ۲۱ میلیون از دو عدد ساده بیرون می‌آید: پاداش هر بلاک در شروع ۵۰ بیت‌کوین بود و این پاداش هر ۲۱۰ هزار بلاک نصف می‌شود.

در دوره اول ۲۱۰ هزار بلاک ساخته شد و هر کدام ۵۰ بیت‌کوین پاداش داشت که روی‌هم می‌شود ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار بیت‌کوین. در دوره دوم نصف این مقدار ساخته شد، در دوره سوم نصفِ نصف و همین‌طور تا آخر. اگر این نصف‌ها را پشت سر هم جمع کنید، حاصل به دو برابر دوره اول نزدیک می‌شود: ۲ × ۱۰٫۵ میلیون = ۲۱ میلیون.

سقف دقیق کمی کمتر از ۲۱ میلیون است. پاداش‌ها به واحد ساتوشی و با عدد صحیح حساب می‌شوند و هر بیت‌کوین ۱۰۰ میلیون ساتوشی است. وقتی نصف کردن پاداش به عدد کسری برسد، کسر کمتر از یک ساتوشی کنار گذاشته می‌شود و پاداش آخر سر به صفر می‌رسد. طبق صفحه قاعده‌های پروتکل در ویکی بیت‌کوین، جمع همه پاداش‌ها ۲٬۰۹۹٬۹۹۹٬۹۹۷٬۶۹۰٬۰۰۰ ساتوشی می‌شود، یعنی ۲۰٬۹۹۹٬۹۹۹٫۹۷۶۹ بیت‌کوین.

سقف ۲۱ میلیون را چه کسی نگه می‌دارد؟

هیچ شرکت، بانک یا شورایی این کار را نمی‌کند. هر کسی که نرم‌افزار کامل بیت‌کوین را اجرا می‌کند، یعنی یک نود کامل دارد، هر بلاک تازه را خودش بررسی می‌کند. یکی از چیزهایی که چک می‌کند تراکنش اول بلاک است؛ همان تراکنشی که پاداش ماینر در آن نوشته می‌شود. مبلغ این تراکنش نباید از پاداش مجاز آن بلاک به‌اضافه کارمزد تراکنش‌های داخلش بیشتر باشد، وگرنه نود کل بلاک را رد می‌کند.

پس ماینری که برای خودش پاداش بیشتری بنویسد، هر قدر هم قدرت پردازش داشته باشد، فقط برق سوزانده است. بقیه نودها بلاکش را قبول نمی‌کنند و بیت‌کوین اضافه‌اش در زنجیره‌ای که همه قبولش دارند جایی ندارد. اگر با کار ماینرها آشنا نیستید، راهنمای ماینینگ را ببینید.

این قاعده یک ریزه‌کاری هم دارد: فقط برداشتن «بیشتر» از سهم را رد می‌کند. اگر ماینری، مثلاً به‌خاطر یک اشتباه، کمتر از سهمش بردارد، بلاکش معتبر است ولی باقی پاداش هیچ‌وقت ساخته نمی‌شود. این یکی از دلیل‌هایی است که تعداد واقعی بیت‌کوین‌ها کمی از عدد حساب‌شده کمتر است.

ماجرای ۱۸۴ میلیارد بیت‌کوین در ۱۳۸۹

یک بار نزدیک بود همین قاعده بشکند. طبق ویکی بیت‌کوین، ۲۴ مرداد ۱۳۸۹ معلوم شد در بلاک ۷۴٬۶۳۸ تراکنشی هست که ۱۸۴ میلیارد و ۴۶۷ میلیون بیت‌کوین ساخته است. دو آدرس هر کدام ۹۲٫۲ میلیارد بیت‌کوین گرفته بودند. علتش باگی در کد بود: جمع خروجی‌های خیلی بزرگ از ظرفیت عددی که نرم‌افزار نگه می‌داشت بیرون می‌زد (به این می‌گویند سرریز) و تراکنش از بررسی رد می‌شد.

ظرف پنج ساعت نسخه تازه‌ای از نرم‌افزار منتشر شد که چنین تراکنش‌هایی را رد می‌کرد. زنجیره برای مدتی دو شاخه شد و آخر سر شاخه سالم در بلاک ۷۴٬۶۹۱ از شاخه خراب جلو زد. از آن به بعد همه نودها شاخه سالم را قبول کردند و در زنجیره امروز اثری از آن ۱۸۴ میلیارد بیت‌کوین نیست.

از این ماجرا معلوم می‌شود که قاعده‌های بیت‌کوین را نرم‌افزاری اجرا می‌کند که خود مردم روی دستگاهشان نصب کرده‌اند و همین نرم‌افزار هم ممکن است باگ داشته باشد. آن روز چیزی که سقف را نجات داد این بود که بیشتر شبکه خیلی زود سر درست کردن باگ توافق کرد.

آیا می‌شود سقف ۲۱ میلیون را عوض کرد؟

کد بیت‌کوین متن‌باز است و هر کسی می‌تواند نسخه‌ای با سقف بزرگ‌تر بنویسد. ولی آن نسخه فقط وقتی معنی دارد که بقیه هم اجرایش کنند. نودهایی که نسخه فعلی را دارند، بلاک‌هایی را که بیت‌کوین اضافه بسازند رد می‌کنند. پس چنین تغییری در عمل یک شبکه جدا راه می‌اندازد و بیت‌کوین بیشتری ساخته نمی‌شود.

برای اینکه سقف واقعاً عوض شود، بیشتر کسانی که نود اجرا می‌کنند، استخراج می‌کنند، صرافی دارند یا بیت‌کوین نگه می‌دارند باید خودشان نسخه تازه را نصب کنند. برای خیلی از همین آدم‌ها سقف ثابت یکی از دلیل‌هایی است که بیت‌کوین را ارزشمند می‌کند، پس بعید است چنین تغییری حمایت کافی پیدا کند. با این حال، سقف ۲۱ میلیون قانون ریاضیِ تغییرناپذیر نیست؛ توافقی است که با رضایت همین آدم‌ها سر پا مانده است.

بیت‌کوین‌های باقی‌مانده کی ساخته می‌شوند؟

هر ۲۱۰ هزار بلاک یک بار پاداش بلاک نصف می‌شود؛ به این اتفاق هاوینگ بیت‌کوین می‌گویند. هاوینگ بعدی در بلاک ۱٬۰۵۰٬۰۰۰ است. اگر بلاک‌ها به‌طور میانگین هر ۱۰ دقیقه ساخته شوند، این بلاک حدود فروردین ۱۴۰۷ می‌رسد و اگر مثل این روزها کمی تندتر ساخته شوند، کمی زودتر. از آن به بعد پاداش هر بلاک ۱٫۵۶۲۵ بیت‌کوین می‌شود.

در نمودار زیر می‌بینید در هر سال شمسی چند بیت‌کوین تازه ساخته شده است. هر جا ستون‌ها یک پله پایین آمده‌اند، یک هاوینگ اتفاق افتاده است.

ستون بلند ۱۳۸۹ شاید عجیب به نظر برسد. سختی استخراج هر ۲۰۱۶ بلاک یک بار تنظیم می‌شود تا ساخت هر بلاک حدود ۱۰ دقیقه طول بکشد. آن سال قدرت استخراج شبکه با سرعت بالا می‌رفت و تنظیم سختی از آن عقب می‌ماند. برای همین بلاک‌ها خیلی تندتر از ۱۰ دقیقه ساخته شدند و در یک سال حدود ۳٫۴ میلیون بیت‌کوین به گردش آمد که از هر سال دیگری بیشتر است.

از اینجا به بعد سهم هر هاوینگ کوچک‌تر می‌شود. وقتی هاوینگ هفتم در بلاک ۱٬۴۷۰٬۰۰۰ برسد، بیش از ۹۹٫۲ درصد همه بیت‌کوین‌ها ساخته شده است. اگر هر بلاک ۱۰ دقیقه طول بکشد، این بلاک حدود سال ۱۴۱۵ ساخته می‌شود و ساختن کمتر از یک درصدی که می‌ماند، بیش از صد سال دیگر طول می‌کشد.

آخرین بیت‌کوین کی ساخته می‌شود؟

طبق ویکی بیت‌کوین، پاداش بلاک در بلاک ۶٬۹۳۰٬۰۰۰ به صفر ساتوشی می‌رسد و این بلاک حدود سال ۲۱۴۰ میلادی ساخته می‌شود. در آخرین دوره، پاداش هر بلاک فقط یک ساتوشی است. پس «آخرین بیت‌کوین» در واقع یک بیت‌کوین کامل نیست؛ آخرین ساتوشی‌هاست که یکی‌یکی ساخته می‌شوند.

شبکه بعد از آن هم کار می‌کند؛ ماینرها باز هم بلاک می‌سازند، ولی درآمدشان فقط از کارمزد تراکنش‌ها می‌آید.

ساتوشی این را از اول در وایت‌پیپر بیت‌کوین پیش‌بینی کرده بود. او در بخش ششم آن نوشته است وقتی همه سکه‌ها وارد گردش شوند، پاداش ماینرها می‌تواند کاملاً از کارمزد تأمین شود. تا آن روز هنوز راه زیادی مانده است: در یک سال منتهی به ۱۵ مهر ۱۴۰۵، کارمزدها کمتر از یک درصد درآمد ماینرها بودند. اینکه صد سال بعد کارمزدها برای امن نگه داشتن شبکه کافی باشند یا نه، سؤالی است که هنوز کسی جواب قطعی‌اش را نمی‌داند.

چند بیت‌کوین برای همیشه گم شده است؟

بیت‌کوین بانک ندارد که دکمه «فراموشی رمز» داشته باشد. هر کس کلید خصوصی یا عبارت بازیابی کیف پولش را گم کند، بیت‌کوین‌هایش سر جایشان روی بلاک‌چین می‌مانند، ولی دیگر هیچ‌کس نمی‌تواند خرجشان کند. گم شدن هم معمولاً اتفاق ساده‌ای است: هارددیسک قدیمی را دور می‌ریزند، برگه‌ای که عبارت بازیابی رویش بوده می‌سوزد، یا صاحب کیف پول فوت می‌کند و کسی از آن خبر ندارد. فورچون در گزارشی که پایین‌تر به آن می‌رسیم، ماجرای مردی را آورده که هارددیسکی با کلید ۷٬۵۰۰ بیت‌کوین را دور انداخته بود.

مشکل اینجاست که روی بلاک‌چین برچسب «گم‌شده» وجود ندارد. بیت‌کوینی که ده سال تکان نخورده ممکن است گم شده باشد، یا شاید صاحبش فقط آدم صبوری است. برای همین هر عددی که درباره بیت‌کوین‌های گم‌شده می‌شنوید، برآورد است.

یکی از برآوردهای معروف کار شرکت تحلیل بلاک‌چین چینالیسیس (Chainalysis) است که فورچون ۴ آذر ۱۳۹۶ گزارشش را منتشر کرد. طبق این برآورد، تا آن زمان بین ۲٫۷۸ تا ۳٫۷۹ میلیون بیت‌کوین گم شده بود، یعنی ۱۷ تا ۲۳ درصد همه بیت‌کوین‌هایی که تا آن روز ساخته شده بودند. این عدد را با این توضیح‌ها بخوانید:

• چینالیسیس بیت‌کوین‌ها را بر اساس قدمتشان و آخرین باری که جابه‌جا شده‌اند دسته‌بندی کرده و برای بعضی دسته‌ها نمونه‌گیری آماری کرده است. جزئیات کامل روشش را منتشر نکرده است.
• در این برآورد، بیشتر گم‌شده‌ها یا بیت‌کوین‌های سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ بودند، یا بیت‌کوین‌هایی که سال‌ها در کیف پول دارنده‌های قدیمی دست‌نخورده مانده بودند.
• در هر دو عدد فرض شده که حدود یک میلیون بیت‌کوینی که به ساتوشی نسبت می‌دهند، برای همیشه از دسترس خارج شده است.
• بیت‌کوین دزدیده‌شده یا هک‌شده جزو گم‌شده‌ها حساب نشده است، چون دزد کلیدش را دارد.

این برآورد مال سال ۱۳۹۶ است و از آن موقع به‌احتمال زیاد بیت‌کوین‌های دیگری هم گم شده‌اند. البته فورچون در همان گزارش حدس زده بود که سرعت گم شدن کمتر می‌شود، چون حالا که بیت‌کوین گران شده، مردم بیشتر مراقب کلیدشان هستند.

حساب سرانگشتی: چند بیت‌کوین واقعاً در دسترس است؟

اگر عدد امروز را کنار برآورد چینالیسیس بگذاریم، تصویر تقریبی این می‌شود:

یعنی از ۲۰٫۱ میلیون بیت‌کوینی که ساخته شده، شاید فقط ۱۶ تا ۱۷ میلیون هنوز دست کسی باشد که کلیدش را دارد. برآورد گم‌شده‌ها قدیمی است و از آن موقع باز هم بیت‌کوین گم شده، پس عدد واقعی احتمالاً کمی پایین‌تر است. این حساب دقیق نیست، ولی نشان می‌دهد بیت‌کوین قابل خرج از عدد روی کاغذ کمتر است.

ساتوشی چند بیت‌کوین دارد؟ ماجرای سکه‌های ساتوشی

هیچ آدرسی رسماً مال ساتوشی اعلام نشده است. عدد معروفِ حدود ۱٫۱ میلیون بیت‌کوین از تحلیل سرخیو دمیان لرنر (Sergio Demian Lerner)، پژوهشگر امنیت بیت‌کوین، بیرون آمده است. او در بلاک‌های سال اول الگویی پیدا کرد که به نظرش کار یک ماینر بود. لرنر در پستی در ۲۷ فروردین ۱۳۹۸ نوشت که این الگو حدود ۲۲ هزار بلاک را در بر می‌گیرد.

حساب ساده‌اش این است: ۲۲٬۰۰۰ بلاک × ۵۰ بیت‌کوین = حدود ۱٫۱ میلیون بیت‌کوین، یعنی بیش از ۵ درصد کل ۲۱ میلیون. به گفته لرنر، تا آن زمان پاداش ۹۹٫۹ درصد این بلاک‌ها خرج نشده بود.

همه هم با این عدد موافق نیستند. لرنر در همان پست به نظر گرگوری مکسول (Gregory Maxwell)، از برنامه‌نویس‌های باسابقه بیت‌کوین، هم اشاره کرده است؛ مکسول سهم ساتوشی را به حدود ۲۰۰ هزار بیت‌کوین نزدیک‌تر می‌دانست. ماجرای کامل‌تر را در مقاله ساتوشی ناکاموتو کیست آورده‌ایم.

آیا بیت‌کوین روی شبکه‌های دیگر به ۲۱ میلیون اضافه می‌شود؟

ممکن است BTC را روی شبکه‌ای مثل BEP20 یا اتریوم ببینید و فکر کنید این‌ها هم به ۲۱ میلیون اضافه می‌شوند. اضافه نمی‌شوند. توکن‌هایی مثل BTCB روی BNB Chain یا WBTC روی اتریوم نماینده بیت‌کوینی‌اند که یک شرکت یا قرارداد جایی نگه داشته است. با ساختن این توکن‌ها بیت‌کوین تازه‌ای ساخته نمی‌شود و اعتبارشان به همان نگه‌دارنده بستگی دارد. توضیح بیشترش را در بخش بیت‌کوین روی شبکه‌های دیگر در راهنمای بیت‌کوین آورده‌ایم.

موجودی بیت‌کوین در حساب صرافی هم بیت‌کوین تازه‌ای نیست؛ سهم شما از بیت‌کوین‌هایی است که خود صرافی نگه می‌دارد. اگر می‌خواهید کلید را خودتان داشته باشید، بیت‌کوین را روی شبکه خود بیت‌کوین به کیف پول شخصی‌تان بفرستید.

آیا کمیاب بودن بیت‌کوین یعنی قیمتش حتماً بالا می‌رود؟

نه. سقف ثابت فقط طرف عرضه را معلوم می‌کند. قیمت به تقاضا هم بستگی دارد و تقاضا ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها پایین بماند. در تاریخچه قیمت بیت‌کوین بعد از هر اوج، قیمت بین حدود ۵۰ تا ۸۵ درصد ریخته است؛ در حالی که سقف ۲۱ میلیون تمام این سال‌ها سر جایش بود. اگر بیت‌کوین می‌خرید، مبلغی را انتخاب کنید که افت شدیدش زندگی‌تان را به هم نریزد.

یک نکته دیگر هم از همین سقف بیرون می‌آید. اگر همه ۲۱ میلیون بیت‌کوین بین حدود ۸ میلیارد آدم روی زمین تقسیم شود، به هر نفر فقط حدود ۲۶۰ هزار ساتوشی می‌رسد. برای همین بیشتر مردم بیت‌کوین را تکه‌ای می‌خرند و لازم نیست یک بیت‌کوین کامل بخرید. قیمت لحظه‌ای و نمودار بیت‌کوین را هم می‌توانید در صفحه بیت‌کوین در سواپ‌ولت ببینید.