محاسبه سود و ضرر ارز دیجیتال به تومان؛ با کارمزد و اسپرد

محاسبه سود و ضرر ارز دیجیتال به تومان در اصل یک تفریق ساده است: تومانی که بعد از فروش و کم شدن کارمزد واقعاً به حسابتان می‌نشیند، منهای تومانی که برای خرید، با کارمزدش، از حسابتان رفته است. درصد سبزی که اپلیکیشن کنار دارایی‌تان نشان می‌دهد، یا سودی که از روی نمودار دلاری حساب می‌کنید، لزوماً همین عدد نیست.

علتش این است که قیمت تومانی هر ارز دیجیتال از دو قیمت ساخته می‌شود: قیمت خود ارز به تتر (USDT) و قیمت تتر به تومان. این دو جدا از هم بالا و پایین می‌روند. برای همین ممکن است ارزی که خریده‌اید به تتر ضرر کرده باشد ولی به تومان سود نشان بدهد، یا برعکس. کارمزد و اسپرد، یعنی فاصله قیمت خرید و فروش، هم سر هر معامله سهم خودشان را برمی‌دارند.

فرمول ساده محاسبه سود و ضرر ارز دیجیتال

اگر فقط یک بار خریده‌اید و یک بار فروخته‌اید، حسابش دو خط بیشتر نیست:

• سود یا ضرر (تومان) = مبلغ خالص فروش − مبلغ کل خرید
• درصد سود یا ضرر = سود یا ضرر ÷ مبلغ کل خرید × ۱۰۰

«مبلغ کل خرید» یعنی کل تومانی که بابت خرید، با کارمزدش، از حسابتان کم شده است. «مبلغ خالص فروش» هم تومانی است که بعد از کم شدن کارمزد فروش واقعاً به دستتان رسیده است. مثلاً اگر ۵ میلیون تومان داده‌اید و موقع فروش ۵ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان خالص گرفته‌اید، ۴۰۰ هزار تومان سود کرده‌اید؛ یعنی ۸ درصد.

تا وقتی دارایی را نفروخته‌اید، سود یا ضررتان «کاغذی» (تحقق‌نیافته) است؛ یعنی هنوز قطعی نشده و با هر تکان قیمت عوض می‌شود. اگر می‌خواهید همین عدد کاغذی هم به واقعیت نزدیک باشد، ارزش دارایی را با قیمت فروش حساب کنید، نه با آخرین قیمت معامله‌شده، و کارمزد فروش را هم از آن کم کنید. عددی که به دست می‌آید همان پولی است که اگر همین حالا بفروشید، به حسابتان می‌نشیند.

چرا سود تومانی با سود به تتر فرق دارد؟

در عمل، قیمت تومانی هر ارز نزدیک به حاصل این ضرب است:

قیمت تومانی ارز = قیمت ارز به تتر × قیمت تتر به تومان

پس تغییر قیمت تومانی هم از ترکیب این دو تغییر به دست می‌آید. ساده‌ترین راه حسابش این است که هر درصد را به یک ضریب تبدیل کنید: ۱۵ درصد رشد یعنی ضرب در ۱٫۱۵ و ۱۰ درصد افت یعنی ضرب در ۰٫۹. بعد دو ضریب را در هم ضرب کنید و عدد ۱ را از حاصل کم کنید:

درصد تغییر تومانی = (۱ + تغییر به تتر) × (۱ + تغییر قیمت تتر) − ۱

فرض کنید ارزی که خریده‌اید به تتر ۱۵ درصد بالا رفته و در همین مدت تتر ۱۰ درصد ارزان‌تر شده است. حساب سرانگشتی می‌گوید ۱۵ منهای ۱۰، یعنی ۵ درصد سود. ولی جواب درست ۱٫۱۵ × ۰٫۹ = ۱٫۰۳۵ است؛ یعنی ۳٫۵ درصد. ماجرا این است که افت ۱۰ درصدی تتر از ارزشی کم می‌شود که دیگر ۱۰۰ نیست و به ۱۱۵ رسیده است؛ پس به‌جای ۱۰ واحد، ۱۱٫۵ واحد درصد از سود را می‌برد.

نمودار زیر چهار سناریوی فرضی را کنار هم گذاشته است. در هر سناریو، میله آبی تغییر ارزش دارایی به تتر است و میله زرد تغییر ارزش همان دارایی به تومان.

سناریوی دوم را با دقت ببینید. ارز شما به تتر ۱۰ درصد ضرر کرده، ولی چون تتر ۲۰ درصد گران‌تر شده، دارایی‌تان به تومان ۸ درصد رشد کرده است. این سود تومانی حاصل انتخاب درست شما نیست؛ از ارزان شدن تومان آمده است. اگر همان پول را فقط تتر نگه داشته بودید، الان به تومان ۲۰ درصد جلو بودید.

اگر می‌خواهید بدانید قیمت تتر در ایران از کجا می‌آید و چرا این‌قدر تکان می‌خورد، مطلب قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود را بخوانید.

کدام عدد مهم‌تر است: سود به تتر یا سود به تومان؟

هر دو مهم‌اند، چون هر کدام جواب یک سؤال جداست. قبل از اینکه از نتیجه یک معامله خوشحال یا ناراحت شوید، ببینید دنبال جواب کدام سؤالید.

اگر خرج‌هایتان تومانی است، مثل اجاره، شهریه یا قسط، عددی که به کارتان می‌آید سود خالص تومانی است. فقط یادتان باشد سود تومانی‌ای که از تورم همان دوره کمتر باشد، حتی اگر مثبت باشد، یعنی با پولتان کمتر از قبل می‌توانید بخرید. مطلب تاریخچه قیمت دلار در ایران نشان می‌دهد این اثر در چند سال چقدر بزرگ می‌شود.

کارمزد و اسپرد را کجای حساب بگذارید؟

سه هزینه بیشتر از بقیه از حساب سود و ضرر جا می‌افتند.

کارمزد معامله. هر خرید و هر فروش کارمزد جداگانه‌ای دارد که معمولاً درصدی از ارزش همان معامله است. اگر ارز را مستقیم با تومان بخرید و به تومان بفروشید، دو بار کارمزد می‌دهید. ولی اگر اول تتر بخرید، با تتر ارز بخرید و بعد همین مسیر را برگردید، چهار معامله کرده‌اید و چهار بار کارمزد داده‌اید.

بعضی صرافی‌ها از سفارشی که در دفتر سفارش منتظر می‌ماند یک کارمزد می‌گیرند و از سفارشی که فوری اجرا می‌شود کارمزدی دیگر؛ به این دو می‌گویند کارمزد میکر و تیکر. در حسابتان همان کارمزدی را بیاورید که واقعاً پرداخته‌اید.

اسپرد. وقتی می‌خرید، با قیمت خرید معامله می‌کنید و وقتی می‌فروشید، با قیمت فروش که همیشه کمی پایین‌تر است. این فاصله هیچ‌جا جدا نوشته نمی‌شود، ولی از سودتان کم می‌کند. اگر ارزش دارایی‌تان را با آخرین قیمت معامله‌شده حساب کنید، سودتان را کمی بیشتر از واقع می‌بینید. توضیح کامل‌ترش را در مطلب اسپرد چیست بخوانید.

کارمزد انتقال. اگر ارز را بین صرافی‌ها یا به کیف پول دیگری فرستاده‌اید، کارمزد شبکه هم بخشی از هزینه است. این کارمزد معمولاً از خود ارز کم می‌شود، پس در مقصد کمتر از مقداری که فرستاده‌اید به دستتان می‌رسد. اگر برای برداشت تومان به حساب بانکی مبلغی کم می‌شود، آن را هم در حساب بیاورید.

در سواپ‌ولت، طبق صفحه کارمزدها، کارمزد هر معامله درصدی از ارزش همان معامله است. این درصد به سطح کاربری‌تان بستگی دارد و سطح کاربری را حجم معاملات ۳۰ روز اخیرتان تعیین می‌کند. بازار تومانی و بازار تتری هم نرخ‌های جداگانه دارند و کارمزد دقیق را پیش از تأیید هر معامله و هر برداشت می‌بینید.

طبق راهنمای خرید ارز دیجیتال، در صفحه بازبینی سفارش مقدار ارزی که می‌گیرید، کارمزد خرید و مبلغ پرداختی را می‌بینید. قیمت و مقداری که در قدم اول می‌بینید تقریبی است، پس برای حساب سود و ضرر عددهای همین صفحه بازبینی را یادداشت کنید. اگر می‌خواهید با تومان تتر بخرید، از صفحه خرید تتر شروع کنید.

مثال کامل: از خرید تا فروش، با همه هزینه‌ها

همه عددهای این مثال فرضی‌اند و گرد شده‌اند تا حساب راحت باشد. اسم ارز را X می‌گذاریم.

موقع خرید:

• X در بازار جهانی ۲ تتر است و هر تتر ۱۰۰ هزار تومان. پس قیمت مرجع تومانی X، یعنی حاصل ضرب این دو، ۲۰۰ هزار تومان است.
• در بازار تومانی، قیمتی که با آن می‌خرید ۲۰۱ هزار تومان است و قیمتی که با آن می‌فروشید ۱۹۹ هزار تومان؛ یعنی اسپرد ۲ هزار تومان است.
• فرض می‌کنیم کارمزد هر معامله ۰٫۲۵ درصد است و از دارایی‌ای که می‌گیرید کم می‌شود.

۱۰۰ واحد X را واحدی ۲۰۱ هزار تومان می‌خرید و ۲۰٬۱۰۰٬۰۰۰ تومان از حسابتان می‌رود. کارمزد خرید ۰٫۲۵ واحد است، پس ۹۹٫۷۵ واحد به حسابتان می‌آید.

چند ماه بعد: X به تتر ۱۵ درصد بالا رفته و به ۲٫۳ تتر رسیده است. در همین مدت تتر ۱۰ درصد ارزان شده و حالا ۹۰ هزار تومان است. قیمت مرجع تومانی می‌شود ۲٫۳ × ۹۰ هزار، یعنی ۲۰۷ هزار تومان، و در بازار تومانی می‌توانید واحدی ۲۰۶ هزار تومان بفروشید.

موقع فروش:

• ۹۹٫۷۵ واحد × ۲۰۶٬۰۰۰ تومان = ۲۰٬۵۴۸٬۵۰۰ تومان
• کارمزد فروش، ۰٫۲۵ درصد: حدود ۵۱٬۳۷۱ تومان
• مبلغ خالصی که به حسابتان می‌نشیند: ۲۰٬۴۹۷٬۱۲۹ تومان

نتیجه: ۲۰٬۴۹۷٬۱۲۹ − ۲۰٬۱۰۰٬۰۰۰ = ۳۹۷٬۱۲۹ تومان سود؛ یعنی حدود ۱٫۹۸ درصد.

نمودار زیر همین معامله را از سه زاویه نشان می‌دهد. به فاصله میله آبی و میله سبز دقت کنید.

اگر فقط نمودار تتری X را نگاه می‌کردید، خیال می‌کردید ۱۵ درصد سود کرده‌اید. اگر با قیمت مرجع تومانی حساب کنید، این عدد ۳٫۵ درصد می‌شود. ولی پولی که واقعاً به حسابتان اضافه شده، کمتر از ۲ درصد است. بیشتر سود را ارزان شدن تتر برده و فاصله ۳٫۵ تا ۱٫۹۸ درصد را هم اسپرد و دو کارمزد خورده‌اند.

نقطه سر به سر کجاست؟

نقطه سر به سر قیمتی است که اگر به آن بفروشید، نه سود کرده‌اید نه ضرر. با هزینه‌های همین مثال، برای اینکه فقط همان ۲۰٬۱۰۰٬۰۰۰ تومان برگردد، قیمت فروش باید به حدود ۲۰۲ هزار تومان برسد؛ یعنی تقریباً نیم درصد بالاتر از قیمتی که با آن خریده‌اید. اگر اسپرد همان ۲ هزار تومان بماند، قیمت مرجع باید از ۲۰۰ هزار به حدود ۲۰۳ هزار تومان برسد؛ یعنی حدود ۱٫۵ درصد رشد کند.

هر معامله اضافه در مسیر، مثلاً وقتی اول تتر می‌خرید و بعد با تتر ارز، این آستانه را بالاتر می‌برد. اگر هم به امید سودهای کوچک پشت سر هم بخرید و بفروشید، هر بار باید از همین آستانه رد شوید؛ برای همین این کار معمولاً بیشتر هزینه روی دستتان می‌گذارد تا سود.

محاسبه میانگین قیمت خرید وقتی چند بار خریده‌اید

وقتی یک ارز را در چند نوبت و با قیمت‌های مختلف می‌خرید، برای حساب سود و ضرر میانگین قیمت خرید را لازم دارید. میانگین ساده قیمت‌ها اینجا به کار نمی‌آید. باید میانگین وزنی بگیرید؛ یعنی میانگینی که حساب می‌کند با هر قیمت چه مقداری خریده‌اید:

میانگین قیمت خرید = جمع تومانی که پرداخته‌اید (با کارمزد) ÷ جمع مقدار ارزی که واقعاً دریافت کرده‌اید

در این مثال فرضی، برای اینکه حساب ساده بماند، کارمزد داخل همین مبلغ‌هاست:

• خرید اول: ۴۰ واحد، هر واحد ۱۵۰ هزار تومان؛ جمعاً ۶ میلیون تومان.
• خرید دوم: ۶۰ واحد، هر واحد ۲۰۰ هزار تومان؛ جمعاً ۱۲ میلیون تومان.

روی هم ۱۰۰ واحد دارید که ۱۸ میلیون تومان برایتان آب خورده است؛ پس میانگین قیمت خریدتان ۱۸۰ هزار تومان است. میانگین ساده دو قیمت، یعنی ۱۷۵ هزار تومان، اینجا غلط است، چون بیشتر ارز را با قیمت بالاتر خریده‌اید.

حالا فرض کنید ۳۰ واحد را می‌فروشید و بعد از کارمزد، برای هر واحد ۲۱۰ هزار تومان خالص می‌گیرید:

• سود قطعی: ۳۰ × (۲۱۰ هزار − ۱۸۰ هزار) = ۹۰۰ هزار تومان.
• سود کاغذی ۷۰ واحد باقی‌مانده، اگر قیمت خالص فروش همان ۲۱۰ هزار تومان بماند: ۷۰ × ۳۰ هزار = ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان.

جمع این دو ۳ میلیون تومان است؛ یعنی همان ۱۰۰ واحد × ۳۰ هزار تومان. اگر با میانگین ساده حساب می‌کردید، سود قطعی‌تان را ۱ میلیون و ۵۰ هزار تومان می‌دیدید؛ ۱۵۰ هزار تومان بیشتر از واقع.

روش رایج دیگر این است که فرض کنید هر چه اول خریده‌اید، اول هم فروخته‌اید (FIFO). در این روش، آن ۳۰ واحد از خرید اول کم می‌شود، یعنی از همان واحدهای ۱۵۰ هزار تومانی. سود قطعی ۱ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان درمی‌آید و سود کاغذی باقی‌مانده ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان.

جمع باز همان ۳ میلیون است و فقط سهم قطعی و کاغذی فرق می‌کند. مهم این است که یکی از این دو روش را انتخاب کنید و همیشه با همان حساب کنید.

یک جدول ساده برای ثبت معامله‌ها

حساب سود و ضرر وقتی دقیق درمی‌آید که عددها را همان لحظه معامله یادداشت کنید، نه چند ماه بعد از روی حافظه. یک برگه ساده در اکسل یا گوگل شیت با این ستون‌ها کار یک دفترچه معاملات را برایتان می‌کند. دو ردیف زیر همان خریدهای فرضی بخش قبل‌اند:

اگر ستون‌ها را به همین ترتیب از A تا F بچینید، فرمول `=SUMIF(B:B,"خرید",E:E)/SUMIF(B:B,"خرید",D:D)` میانگین قیمت خرید را حساب می‌کند.

ستون آخر برای حساب سود به تتر است. مبلغ تومانی هر ردیف را بر قیمت تتر همان ردیف تقسیم کنید تا ببینید آن خرید چند تتر می‌ارزید؛ مثلاً خرید اول می‌شود ۶۰ تتر. با این ستون، هر وقت بخواهید سودتان را هم به تتر می‌بینید و هم به تومان.

این حساب‌ها فقط می‌گویند تا امروز چه شده و درباره قیمت فردا چیزی نمی‌گویند. قیمت ارزهای دیجیتال و تتر هر دو می‌توانند در مدت کوتاهی تند بالا و پایین بروند؛ پس فقط با پولی وارد شوید که اگر مدتی ضرر نشان داد، مجبور نباشید بفروشیدش. برای اینکه از قبل بدانید کجا از معامله بیرون می‌آیید، حد سود و حد ضرر و مدیریت ریسک در ارز دیجیتال را ببینید.