حد ضرر و حد سود چیست و چطور تعیین‌شان کنیم؟

حد ضرر (Stop Loss) قیمتی است که از قبل تعیین می‌کنید تا اگر بازار برخلاف انتظارتان به آن رسید، معامله خودکار بسته شود و ضررتان از عددی که پذیرفته بودید بزرگ‌تر نشود. حد سود (Take Profit) همین کار را در جهت موافق می‌کند: وقتی قیمت به هدفتان رسید، معامله را می‌بندد و سود را نقد می‌کند.

خلاصه کار این است:

• حد ضرر را جایی بگذارید که رسیدن قیمت به آن یعنی تحلیلتان غلط بوده است. معمولاً کمی آن طرف یک حمایت یا مقاومت مشخص، نه یک درصد گرد و دلبخواهی.
• حد سود را جایی بگذارید که بازار احتمالاً آنجا مکث می‌کند، مثلاً کمی قبل از مقاومت بعدی. فاصله آن تا قیمت ورود بهتر است دست‌کم یک و نیم تا دو برابر فاصله تا حد ضرر باشد.
• حجم معامله را بعد از تعیین حد ضرر حساب کنید، طوری که اگر حد ضرر فعال شد، فقط درصد کوچکی از سرمایه‌تان برود.
• حد ضرر بیمه نیست. در ریزش تند، سفارش ممکن است پایین‌تر از قیمتی که گذاشته‌اید اجرا شود، یا اگر از نوع «استاپ لیمیت» باشد، اصلاً اجرا نشود.

در ادامه انواع سفارش و جای درست هر کدام را توضیح می‌دهیم و یک معامله نمونه را با عدد، از ورود تا خروج، دنبال می‌کنیم.

جای حد ضرر و حد سود در لانگ و شورت

جای این دو قیمت به جهت معامله بستگی دارد. اگر چیزی خریده‌اید و منتظر بالا رفتن قیمت هستید (لانگ)، ضرر وقتی است که قیمت پایین برود. اگر روی ریزش معامله کرده‌اید (شورت)، ضرر وقتی است که قیمت بالا برود.

اگر با لانگ و شورت آشنا نیستید، اول مقاله لانگ و شورت چیست را بخوانید. در بازار اسپات (خرید و فروش معمولی)، تقریباً همیشه با حالت اول سروکار دارید: رمزارزی خریده‌اید و حد ضرر و حد سود هر دو سفارش فروش‌اند.

یک نکته را از همین اول بدانید: بازار رمزارز شب و روز و آخر هفته باز است. حد ضرری که روی صرافی ثبت شده، وقتی خواب هستید یا به گوشی دسترسی ندارید هم کار می‌کند. بخش بزرگی از فایده‌اش همین است.

این سفارش‌ها در صرافی چطور اجرا می‌شوند؟

هر سفارش حد ضرر یا حد سود دو بخش دارد. اول قیمت فعال‌سازی (Trigger یا Stop Price): تا بازار به این قیمت نرسد، سفارش وارد دفتر سفارش‌ها نمی‌شود. دوم شیوه اجرا، یعنی اینکه سفارش بعد از فعال شدن چطور انجام شود. فرق انواع سفارش در همین بخش دوم است.

اگر فرق سفارش بازار (Market) و سفارش محدود (Limit) را نمی‌دانید، در مقاله قیمت رمزارز در صرافی چطور تعیین می‌شود توضیحش داده‌ایم. خلاصه‌اش این است که سفارش بازار حتماً انجام می‌شود ولی قیمتش تضمینی نیست، و سفارش محدود فقط با قیمتی که شما تعیین کرده‌اید یا بهتر انجام می‌شود ولی ممکن است هیچ‌وقت پر نشود.

استاپ مارکت (Stop Market)

رایج‌ترین شکل حد ضرر است. وقتی قیمت به عدد فعال‌سازی رسید، یک سفارش بازار ثبت می‌شود و دارایی با بهترین قیمتی که همان لحظه در بازار هست فروخته می‌شود. سایت آموزشی کمیسیون بورس آمریکا صریحاً می‌گوید قیمت استاپ، قیمت تضمین‌شده اجرا نیست و فقط ماشه‌ای است که سفارش را به سفارش بازار تبدیل می‌کند. فینرا، نهاد ناظر کارگزاری‌های آمریکا، هم هشدار می‌دهد که در بازار پرشتاب ممکن است خیلی کمتر از قیمت استاپ گیرتان بیاید.

به این فاصله بین قیمتی که می‌خواستید و قیمتی که گرفتید، لغزش قیمت (Slippage) می‌گویند. در رمزارزهای کم‌حجم یا لحظه‌های پرهیجان بازار، این فاصله می‌تواند چشمگیر باشد.

استاپ لیمیت (Stop Limit)

اینجا دو قیمت تعیین می‌کنید: قیمت فعال‌سازی و قیمت محدود. وقتی بازار به قیمت فعال‌سازی رسید، به جای سفارش بازار یک سفارش محدود ثبت می‌شود که فقط با قیمت محدود یا بهتر اجرا می‌شود. مثلاً حد ضرری با فعال‌سازی ۳ دلار و قیمت محدود ۲٫۵ دلار یعنی «وقتی قیمت به ۳ رسید، بفروش، ولی ارزان‌تر از ۲٫۵ نه».

مزیتش این است که از فروش در قیمت‌های خیلی بد جلوگیری می‌کند. ایرادش هم همین است: اگر قیمت با یک جهش از روی محدوده شما رد شود، سفارش پر نمی‌شود و شما همچنان دارایی را دارید، در حالی که قیمت دارد پایین‌تر می‌رود. راهنمای صرافی غیرمتمرکز هایپرلیکوئید مثال روشنی دارد. فرض کنید قیمت فعال‌سازی و قیمت محدود حد ضرر هر دو ۱۰ دلار است. اگر قیمت یک‌باره از ۱۱ به ۹ دلار برسد، سفارش به احتمال زیاد روی ۱۰ دلار می‌ماند و پر نمی‌شود. اگر قیمت محدود را ۸ دلار گذاشته بودید، احتمالاً جایی بین ۹ و ۸ دلار فروخته می‌شد.

برای همین بهتر است قیمت محدود را کمی دورتر از قیمت فعال‌سازی بگذارید تا هم سقفی برای لغزش داشته باشند و هم شانس پر شدن سفارش بالا بماند. فینرا هم پیشنهاد می‌کند استاپ لیمیت را وقتی انتخاب کنید که رسیدن به یک قیمت مشخص برایتان مهم‌تر از بیرون آمدن فوری است.

سفارش حد سود

حد سود معمولاً ساده‌تر است. در اسپات می‌توانید یک سفارش فروش محدود در قیمت هدف بگذارید: اگر بازار به آن رسید، با همان قیمت یا بهتر فروخته می‌شود. بعضی صرافی‌ها سفارش «تیک پرافیت» شرطی هم دارند که مثل استاپ، با رسیدن قیمت فعال می‌شود و بعد به سفارش بازار یا محدود تبدیل می‌شود. در حد سود، لغزش قیمت کمتر دردسر می‌سازد، چون قیمت در جهت شما حرکت کرده است.

OCO: یکی اجرا شد، دیگری لغو می‌شود

اگر حد ضرر و حد سود را جدا از هم ثبت کنید، وقتی یکی اجرا شد، دیگری همچنان باز می‌ماند. اگر حواستان نباشد، سفارش باقی‌مانده بعدها می‌تواند دارایی دیگری را بفروشد یا در فیوچرز پوزیشن تازه‌ای باز کند.

سفارش OCO (One Cancels the Other) این را حل می‌کند. حد ضرر و حد سود را با هم و به یک اندازه ثبت می‌کنید و اجرای هر کدام، دیگری را خودکار لغو می‌کند. در بازار فیوچرز معمولاً همین کار با گزینه TP/SL روی خود پوزیشن انجام می‌شود. هایپرلیکوئید هم دو حالت را جدا کرده است: حد ضرر و حد سودی که روی پوزیشن ثبت شود، به‌طور پیش‌فرض کل پوزیشن را می‌بندد، و آن‌هایی که هم‌زمان با سفارش ورود ثبت شوند، معمولاً فقط وقتی فعال می‌شوند که سفارش ورود کامل پر شده باشد.

در فیوچرز گزینه Reduce Only را هم برای این سفارش‌ها روشن کنید. این گزینه تضمین می‌کند سفارش فقط پوزیشن فعلی را کوچک کند و هیچ‌وقت پوزیشن تازه‌ای در جهت مخالف باز نکند.

حد ضرر متحرک (Trailing Stop)

در حد ضرر متحرک، به جای یک قیمت ثابت، یک فاصله تعیین می‌کنید؛ مثلاً ۱ دلار یا ۵ درصد زیر قیمت. تا وقتی قیمت به نفع شما بالا می‌رود، حد ضرر هم با همان فاصله پشت سرش بالا می‌آید. وقتی قیمت برگشت، حد ضرر سر جایش می‌ماند و دیگر پایین نمی‌آید. مثال Investor.gov این است: سهمی را ۲۰ دلار خریده‌اید، به ۲۲ رسیده و حد ضرر متحرک ۱ دلاری می‌گذارید. قیمت تا ۲۴ بالا می‌رود و برمی‌گردد. حد ضرر روی ۲۳ می‌ماند و وقتی قیمت به ۲۳ رسید، سهم فروخته می‌شود؛ البته باز هم با احتمال لغزش.

این سفارش برای وقتی خوب است که روند قوی است و نمی‌خواهید با یک حد سود ثابت، زود از آن بیرون بیایید. ایرادش این است که اگر فاصله را کم بگیرید، با نوسان‌های عادی بازار زود فعال می‌شود.

کدام قیمت، سفارش را فعال می‌کند؟

این جزئیات کوچک گاهی نتیجه را عوض می‌کند. Investor.gov می‌گوید بعضی بازارها قیمت آخرین معامله را مبنا قرار می‌دهند و بعضی قیمت‌های پیشنهادی خرید و فروش را. صرافی‌های فیوچرز رمزارز هم یکسان نیستند. بعضی اجازه می‌دهند بین قیمت آخرین معامله (Last Price) و قیمت مارک (Mark Price) یکی را انتخاب کنید و هایپرلیکوئید برای حد ضرر و حد سود همیشه قیمت مارک را مبنا می‌گیرد. قیمت مارک از قیمت چند بازار حساب می‌شود و با یک معامله عجیب در یک صرافی جابه‌جا نمی‌شود. پیش از ثبت سفارش ببینید صرافی‌تان کدام را مبنا قرار می‌دهد.

قیمت مارک همان قیمتی است که لیکویید شدن را هم تعیین می‌کند. توضیح کاملش را در مقاله لیکویید شدن چیست آورده‌ایم.

مقایسه سریع

حد ضرر را کجا بگذاریم؟

قاعده اصلی یک جمله است: حد ضرر جایی است که اگر قیمت به آن رسید، دلیلتان برای این معامله از بین رفته باشد. پس حد ضرر را نه جایی بگذارید که فقط «ضررش زیاد نشود» و نه روی عدد گردی مثل ۵ یا ۱۰ درصد که از سر عادت انتخاب شده است. سه روش رایج برای پیدا کردن این نقطه این‌هاست:

پشت حمایت یا مقاومت

اگر به این دلیل خریده‌اید که قیمت روی یک حمایت (کفی که قیمت چند بار از آن برگشته) نشسته، شکستن آن کف یعنی تحلیلتان غلط بوده است. پس حد ضرر را کمی زیر آن کف بگذارید. در شورت، حد ضرر کمی بالای مقاومت (سقفی که قیمت چند بار از آن برگشته) قرار می‌گیرد.

«کمی» مهم است. حمایت یک خط دقیق نیست؛ بیشتر یک محدوده است و قیمت معمولاً برای لحظه‌ای کمی از آن رد می‌شود و برمی‌گردد. فینرا هم هشدار می‌دهد که یک حرکت تند و کوتاه می‌تواند حد ضرر را فعال کند و قیمت بعدش به سطح قبلی برگردد، و معامله انجام‌شده را نمی‌شود پس گرفت. اگر حد ضرر را دقیقاً روی کف یا روی یک عدد رند بگذارید، همراه با حد ضرر خیلی‌های دیگر فعال می‌شود. پیدا کردن حمایت و مقاومت را در مقاله تحلیل تکنیکال چیست توضیح داده‌ایم.

به اندازه نوسان معمول آن رمزارز

هر رمزارزی نوسان روزانه خودش را دارد. حد ضرر ۳ درصدی برای بیت‌کوین در روزی آرام شاید معقول باشد، ولی برای یک میم‌کوین که در یک ساعت ۱۵ درصد بالا و پایین می‌رود، تقریباً حتماً زود فعال می‌شود. بعضی معامله‌گرها از اندیکاتوری به اسم ATR (میانگین دامنه واقعی نوسان) استفاده می‌کنند و حد ضرر را مثلاً یک و نیم یا دو برابر آن از قیمت ورود فاصله می‌دهند. اگر با اندیکاتور کار نمی‌کنید، به نمودار چند روز اخیر نگاه کنید و ببینید قیمت بدون اینکه روند عوض شود، معمولاً چقدر عقب می‌کشد. حد ضرر باید بیرون از این نوسان عادی باشد.

در فیوچرز، خیلی قبل از قیمت لیکویید

با اهرم، یک قیمت دیگر هم هست که باید حواستان به آن باشد: قیمتی که صرافی پوزیشن را به‌زور می‌بندد. حد ضرر باید خیلی زودتر از آن فعال شود. اگر حد ضرری که تحلیل می‌گوید آن طرف قیمت لیکویید می‌افتد، اهرم را کم کنید یا پوزیشن را کوچک‌تر بگیرید. نزدیک آوردن حد ضرر فقط برای اینکه قبل از قیمت لیکویید جا شود راه‌حل نیست، چون آن‌وقت حد ضرر وسط نوسان‌های عادی قیمت قرار می‌گیرد.

اگر تازه با معاملات آتی آشنا شده‌اید، اول مقاله معاملات فیوچرز چیست را بخوانید.

بعد از تعیین حد ضرر، حجم معامله

فاصله تا حد ضرر که معلوم شد، حجم معامله از روی آن حساب می‌شود: حجم معامله = مبلغی که حاضرید از دست بدهید ÷ درصد فاصله تا حد ضرر. حد ضرر دورتر یعنی حجم کوچک‌تر. این ترتیب را برعکس نکنید. اگر اول تصمیم بگیرید چقدر بخرید و بعد حد ضرر را جایی بگذارید که ضرر زیاد نشود، حد ضرر معمولاً آن‌قدر نزدیک می‌افتد که با کمترین نوسان فعال می‌شود. فرمول و قانون ۱ تا ۲ درصد را در راهنمای مدیریت ریسک در ارز دیجیتال کامل توضیح داده‌ایم.

حد سود را کجا بگذاریم؟

حد سود را معمولاً کمی قبل از مقاومت بعدی می‌گذارند، چون آنجا فروشنده‌ها زیاد می‌شوند و قیمت ممکن است درست چند قدم مانده به آن برگردد. در شورت هم حد سود را کمی بالاتر از حمایت بعدی می‌گذارند.

دو روش دیگر هم رایج است:

• خروج پله‌ای. مثلاً نصف حجم معامله را در هدف اول بفروشید و برای بقیه هدف دورتری بگذارید یا از حد ضرر متحرک استفاده کنید. این‌طوری بخشی از سود نقد شده و اگر روند ادامه پیدا کرد، از آن هم جا نمی‌مانید.
• انتقال حد ضرر به نقطه سربه‌سر. بعد از اینکه هدف اول خورد، حد ضرر باقی معامله را به قیمت ورود ببرید. از آن به بعد، بدترین حالت این است که بقیه معامله را بدون سود و ضرر ببندید، البته به جز کارمزد و لغزش.

حد سود باید واقع‌بینانه باشد. هدفی که قیمت در چند ماه اخیر هیچ‌وقت به آن نزدیک نشده، روی کاغذ نسبت سود به ضرر را قشنگ می‌کند، ولی قیمت در عمل کمتر به آن می‌رسد.

نسبت سود به ضرر و درصد بردی که لازم دارید

نسبت سود به ضرر (Risk/Reward) یعنی فاصله تا حد سود چند برابر فاصله تا حد ضرر است. اگر حد ضرر ۵ درصد پایین‌تر و حد سود ۱۰ درصد بالاتر از قیمت ورود باشد، این نسبت ۱ به ۲ است.

این عدد مستقیماً تعیین می‌کند چند درصد از معامله‌هایتان باید درست از آب دربیاید تا فقط سربه‌سر شوید. حسابش ساده است: درصد برد لازم = ۱ ÷ (۱ + نسبت سود به ضرر).

این عددها بدون کارمزد و لغزش‌اند و در عمل کمی بالاتر می‌روند. با نسبت ۱ به ۲، اگر از ۱۰ معامله ۴ تا را ببرید، ۴ بار دو واحد سود می‌کنید و ۶ بار یک واحد ضرر؛ یعنی ۸ واحد سود در برابر ۶ واحد ضرر، و در کل ۲ واحد جلو هستید. با نسبت ۱ به ۰٫۵، همان ۴ برد از ۱۰ معامله شما را ۴ واحد عقب می‌اندازد.

نسبت بالاتر همیشه بهتر نیست. هرچه حد سود را دورتر بگذارید، احتمال رسیدن قیمت به آن کمتر می‌شود. پس دنبال بزرگ‌ترین نسبت ممکن روی کاغذ نباشید. کافی است معامله‌ای را که قبل از ورود نسبتش کمتر از ۱ به ۱٫۵ است، شروع نکنید.

یک معامله نمونه از ورود تا خروج

عددهای این مثال فرضی‌اند و کارمزد را در آن حساب نکرده‌ایم.

سرمایه معاملاتی‌تان ۲۰۰۰ تتر است و تصمیم گرفته‌اید در هر معامله بیشتر از ۱ درصد آن، یعنی ۲۰ تتر، از دست ندهید. می‌خواهید رمزارزی را به قیمت ۲ تتر بخرید که چند بار از محدوده ۱٫۹۳ برگشته و مقاومت بعدی‌اش حدود ۲٫۳ است.

1. حد ضرر: کمی زیر حمایت، روی ۱٫۹۰. فاصله تا قیمت ورود ۰٫۱۰ تتر است، یعنی ۵ درصد.
2. حجم معامله: ۲۰ ÷ ۰٫۰۵ = ۴۰۰ تتر، یعنی ۲۰۰ واحد از این رمزارز.
3. حد سود اول: ۲٫۲۰، کمی قبل از مقاومت. فاصله‌اش ۰٫۲۰ است، یعنی دو برابر فاصله حد ضرر؛ نسبت ۱ به ۲.
4. سفارش‌ها: برای نصف حجم یک OCO با حد سود ۲٫۲۰ و حد ضرر ۱٫۹۰ می‌گذارید و برای نصف دیگر فقط یک حد ضرر روی ۱٫۹۰.

حالا سه اتفاق ممکن را ببینیم:

حالت اول: حد ضرر با لغزش اجرا می‌شود

قیمت حمایت را می‌شکند. حد ضرر از نوع استاپ مارکت است، روی ۱٫۹۰ فعال می‌شود ولی به خاطر شلوغی بازار، میانگین قیمت فروش ۱٫۸۸ درمی‌آید. ضرر شما ۲۰۰ × ۰٫۱۲ = ۲۴ تتر است، یعنی ۱٫۲ درصد سرمایه به جای ۱ درصد. برای همین بهتر است در حساب حجم معامله، فاصله تا حد ضرر را کمی بیشتر از عدد واقعی بگیرید. اگر آن را ۶ درصد حساب کرده بودید، حجم معامله حدود ۳۳۳ تتر می‌شد و ضررتان با همین لغزش هم از ۲۰ تتر بیشتر نمی‌شد.

حالت دوم: استاپ لیمیت پر نمی‌شود

فرض کنید به جای استاپ مارکت، استاپ لیمیتی با فعال‌سازی ۱٫۹۰ و قیمت محدود ۱٫۸۹ گذاشته بودید. خبری بد منتشر می‌شود و قیمت در چند دقیقه از ۱٫۹۵ به ۱٫۸۰ می‌رسد، بدون اینکه بین ۱٫۸۹ و ۱٫۹۰ خریدار کافی پیدا شود. سفارش شما فعال شده ولی پر نشده است. با قیمت ۱٫۸۰، ضررتان ۲۰۰ × ۰٫۲۰ = ۴۰ تتر است، دو برابر برنامه، و اگر ریزش ادامه پیدا کند بیشتر هم می‌شود. فاصله ۰٫۰۱ تتری بین قیمت فعال‌سازی و قیمت محدود، برای چنین روزی خیلی کم بود.

حالت سوم: معامله درست پیش می‌رود

قیمت به ۲٫۲۰ می‌رسد و نصف حجم، یعنی ۱۰۰ واحد، فروخته می‌شود: ۲۰ تتر سود. حد ضرر ۱۰۰ واحد باقی‌مانده را به ۲٫۰۰، یعنی قیمت ورود، می‌برید و بعد آن را به حد ضرر متحرکی با فاصله ۰٫۱۰ تتر تبدیل می‌کنید. قیمت تا ۲٫۴۵ بالا می‌رود و برمی‌گردد. حد ضرر متحرک روی ۲٫۳۵ ثابت می‌ماند و بقیه را همان‌جا می‌فروشد: ۱۰۰ × ۰٫۳۵ = ۳۵ تتر سود.

جمع سود ۵۵ تتر است، نزدیک به سه برابر ریسکی که پذیرفته بودید. ولی نکته اصلی این مثال سود نیست: ریسک هر معامله از قبل ۲۰ تتر تعیین شده بود. حتی اگر حالت اول دو سه بار پشت سر هم پیش بیاید، فقط چند درصد از سرمایه‌تان کم می‌شود و حسابتان سر پا می‌ماند.

در معامله واقعی، کارمزد خرید و فروش و اسپرد را هم از این عددها کم کنید. کارمزدهای سواپ‌ولت را در صفحه کارمزدها ببینید.

اشتباه‌هایی که حد ضرر را بی‌اثر می‌کنند

• پایین‌تر کشیدن حد ضرر وقتی قیمت به آن نزدیک شد. این کار ضرر ۱ درصدی را بی‌سروصدا به ۳ یا ۵ درصد تبدیل می‌کند. حد ضرر را فقط در جهت سود جابه‌جا کنید.
• حد ضرر خیلی نزدیک. اگر حد ضرر داخل نوسان عادی قیمت باشد، تحلیلتان شاید درست باشد ولی باز هم ضرر می‌کنید.
• معامله اهرمی بدون حد ضرر. در فیوچرز، نبود حد ضرر یعنی قیمت لیکویید جای آن را می‌گیرد و معمولاً کل مارجین می‌رود.
• فراموش کردن سفارش‌های باز. اگر معامله را دستی بستید، حد ضرر و حد سودی که جدا ثبت کرده بودید را هم لغو کنید.
• حد سودی که فقط روی کاغذ معنی دارد. اگر قیمت هیچ‌وقت به هدف نرسد، نسبت ۱ به ۵ فقط یعنی همه معامله‌ها با حد ضرر بسته می‌شوند.
• خیال اینکه حد ضرر سقف ضرر را تضمین می‌کند. همان‌طور که در مثال دیدید، لغزش و ریزش ناگهانی می‌توانند ضرر واقعی را از عدد برنامه بزرگ‌تر کنند.

اگر پلتفرمتان سفارش شرطی ندارد

همه پلتفرم‌ها سفارش حد ضرر یا OCO ندارند. در این حالت حد ضرر را قبل از خرید بنویسید، برای آن قیمت یک هشدار قیمت در هر اپلیکیشنی که دارید بگذارید و وقتی قیمت به آن رسید، بدون چانه زدن با خودتان بفروشید. این روش به حد ضرر ذهنی معروف است و فقط وقتی جواب می‌دهد که واقعاً به آن عمل کنید. بزرگ‌ترین ضعفش هم این است که وقتی خواب هستید کار نمی‌کند.

برای نگهداری بلندمدت هم حد ضرر معمولاً ابزار اصلی نیست. آنجا تعیین سهم هر دارایی از سبد و خرید پله‌ای به روش DCA کار حد ضرر را می‌کند. حد ضرر بیشتر ابزار معامله‌های کوتاه‌مدت و معامله‌های اهرمی است.