استیک تون (گرام) چطور است؟ Tonstakers، ربات Walt و ریسک‌ها

استیک تون یعنی گرامتان را در اختیار اعتبارسنج‌های شبکه TON بگذارید تا با آن از شبکه محافظت کنند و در عوض سهمی از پاداششان را بگیرید. برای این کار سرور لازم نیست. کاربر معمولی دو راه دارد: سرویس استیکینگ نقدشونده‌ای مثل Tonstakers که به‌جای گرام توکن tsTON می‌دهد، یا بخش Earn یک سرویس امانی مثل ربات Walt (همان wallet@ سابق تلگرام). سود هر دو متغیر است و تضمینی ندارد. فرقشان بیشتر در دو چیز است: کلید دارایی دست کیست و برای پس گرفتن پول چقدر باید صبر کنید.

اگر با خود ایده استیکینگ آشنا نیستید، اول راهنمای استیکینگ را بخوانید. اینجا فقط درباره شبکه TON حرف می‌زنیم.

چرا یک‌جا «تون» می‌بینید و جای دیگر «گرام»؟

ارز اصلی شبکه TON از ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ اسم تازه‌ای دارد: «گرام» (Gram) با نماد GRAM. شبکه هنوز TON است و موجودی‌ها یک‌به‌یک و خودکار تبدیل شدند. به همین دلیل مردم هنوز می‌گویند «استیک تون»، سایت‌ها و اپ‌ها می‌نویسند Stake GRAM و بعضی صرافی‌ها هر دو اسم را کنار هم می‌گذارند. همه درباره یک دارایی حرف می‌زنند. ماجرای کامل را در مقاله تغییر نام تون‌کوین به گرام نوشته‌ایم.

توکن‌های استیکینگ اما اسمشان را عوض نکرده‌اند. توکن Tonstakers هنوز tsTON است، هرچند پشتش گرام است.

سود استیکینگ TON از کجا می‌آید؟

TON با سازوکار اثبات سهام کار می‌کند. بلاک‌ها را اعتبارسنج‌ها (Validator) می‌سازند و هر کدام باید مقدار زیادی گرام وثیقه بگذارد. طبق مستندات TON، حداقل فنی وثیقه برای ورود به جمع اعتبارسنج‌ها ۳۰۰ هزار گرام است و در عمل معمولاً حدود یک میلیون گرام لازم می‌شود. کمتر کسی چنین مبلغی دارد. برای همین بیشتر وثیقه‌ها از گرام آدم‌های معمولی جمع می‌شود که پشت یک اعتبارسنج گذاشته‌اند.

اعتبارسنج‌ها را یک قرارداد هوشمند سیستمی به اسم Elector انتخاب می‌کند. مستندات قراردادهای سیستمی TON می‌گوید این قرارداد بعد از هر دور، وثیقه‌های آزادشده و پاداش را به نسبت سهم هر اعتبارسنج پس می‌دهد. پاداش از کارمزد تراکنش‌های کاربران شبکه و پاداش ساخت بلاک درمی‌آید.

از اینجا دو چیز معلوم می‌شود. اول این‌که سود را به گرام می‌گیرید. اگر قیمت گرام بیفتد، ممکن است تعداد گرامتان چند درصد بیشتر شده باشد و ارزش دلاری‌اش کمتر. دوم این‌که درصد سود ثابت نیست. به مقدار کل گرام استیک‌شده، کارمزدهای شبکه و قواعد شبکه بستگی دارد و سرویس‌ها کمیسیون خودشان را هم از آن برمی‌دارند. عددی که امروز در یک سایت می‌بینید، فقط وضع امروز را نشان می‌دهد.

اعتبارسنجی که درست کار نکند جریمه می‌شود. طبق همان مستندات، اگر اعتبارسنجی خیلی کمتر از سهمش بلاک بسازد، بقیه می‌توانند از او شکایت کنند. اگر بیش از دوسوم وزن اعتبارسنج‌ها شکایت را تأیید کنند، جریمه از وثیقه قفل‌شده‌اش کم می‌شود و ضررش به کسانی هم می‌رسد که پولشان را به او سپرده‌اند.

راه‌های استیک گرام برای کاربر معمولی

مستندات TON سه نوع قرارداد استیکینگ را معرفی می‌کند. «تک‌نامزد» (Single nominator) مال دارنده‌های بزرگی است که فقط پول خودشان را استیک می‌کنند و یک اپراتور فنی گره را برایشان اجرا می‌کند. «استخر نامزدها» (Nominator pool) قدیمی‌تر است و خود مستندات آن را برای سرویس‌های تازه پیشنهاد نمی‌کند. سومی «استیکینگ نقدشونده» (Liquid staking) است که به گفته همان صفحه برای سرویس‌هایی ساخته شده که به کاربران خرد خدمات می‌دهند. به دارنده‌های کوچک هم صریح گفته که از یک سرویس استیکینگ استفاده کنند و خودشان مستقیم سراغ قرارداد نروند.

در عمل سه راه جلویتان است. اگر چند ده یا چند صد گرام دارید، انتخاب واقعی بین دو راه اول است.

۱. استیکینگ نقدشونده با Tonstakers

Tonstakers خودش را از نظر ارزش قفل‌شده بزرگ‌ترین پروتکل استیکینگ TON معرفی می‌کند. در تصویر صفحه اصلی‌اش دکمه شروع استیک، آمار لحظه‌ای سود و ارزش قفل‌شده، و قدم اول یعنی واریز گرام را ببینید.

کارش ساده است. گرام را از کیف پول غیرامانی خودتان به قرارداد Tonstakers می‌فرستید و tsTON می‌گیرید. از آن به بعد تعداد tsTON شما ثابت می‌ماند، ولی هر بار که پاداش اضافه می‌شود، هر tsTON کمی گرام بیشتر می‌ارزد. سایت می‌گوید پاداش‌ها حدوداً هر ۱۸ ساعت اضافه و خودکار مرکب می‌شوند. وقتی tsTON را پس بدهید، گرام بیشتری از آنچه گذاشته بودید پس می‌گیرید، البته اگر در این مدت مشکلی پیش نیامده باشد.

با اعداد گرد و فرضی حساب کنیم. روزی که ۱۰۰ گرام استیک می‌کنید، هر tsTON برابر ۱٫۰۵ گرام است، پس حدود ۹۵٫۲۴ tsTON می‌گیرید. مدتی بعد نرخ به ۱٫۰۸ رسیده است و همان ۹۵٫۲۴ tsTON حدود ۱۰۲٫۸۶ گرام می‌ارزد؛ یعنی حدود ۲٫۸۶ گرام بیشتر، پیش از کارمزد شبکه. این اعداد فقط سازوکار را نشان می‌دهند و نرخ واقعی یا وعده‌ای پشتشان نیست.

به گفته صفحه اصلی Tonstakers، حداقل استیک ۱ گرام است و دست‌کم ۱ گرام دیگر هم باید برای کارمزد تراکنش در کیف پول بماند. سقفی برای استیک ندارد.

برای پس گرفتن گرام، کیت توسعه رسمی Tonstakers سه حالت دارد:

• برداشت عادی: صبر می‌کند تا دور فعلی استیکینگ تمام شود و بعد گرام را می‌دهد.
• برداشت فوری: از نقدینگی آماده خود استخر پول می‌دهد. اگر آن لحظه نقدینگی کافی نباشد، انجام نمی‌شود.
• برداشت با بهترین نرخ: تا پایان دور صبر می‌کند تا پاداش همان دور هم به نرخ اضافه شود.

اگر منتظر پایان دور بمانید، یک NFT برداشت به کیف پولتان می‌آید. این NFT همان رسید طلب شماست و زمان تقریبی پرداخت را هم نشان می‌دهد، پس آن را دور نیندازید و نفروشید. راه دیگر خروج، فروش مستقیم tsTON در یک صرافی غیرمتمرکز است. سریع‌تر است، ولی ممکن است قیمت بازار tsTON کمی از ارزش واقعی‌اش پایین‌تر باشد.

اگر کیف پول تون‌کیپر دارید، از بخش استیکینگ همان اپ هم می‌توانید به استخرهایی مثل Tonstakers وصل شوید. راهنمایش را در مقاله تون‌کیپر نوشته‌ایم.

استیکینگ نقدشونده فقط مال TON نیست. در اتریوم هم پروتکل‌هایی مثل لیدو همین کار را می‌کنند و ریسک‌هایشان شبیه هم است.

۲. Earn در ربات Walt (کیف پول امانی تلگرام)

ربات wallet@ که حالا Walt نام دارد، قسمتی به اسم GRAM Earn دارد. طبق صفحه راهنمای رسمی آن، Walt معادل مبلغی را که شما در Earn می‌گذارید خودش روی بلاکچین TON استیک می‌کند و پاداش را بین شرکت‌کنندگان پخش می‌کند. پاداش روزانه حساب می‌شود و ملاکش کمترین موجودی شما در روز قبل است. روز را هم به وقت جهانی می‌شمارد، یعنی از ۳:۳۰ بامداد تهران تا ۳:۳۰ بامداد روز بعد. پس روزی که واریز می‌کنید هنوز پاداشی نمی‌گیرید.

حداقل واریز در این راهنما ۰٫۱ گرام است و هر وقت بخواهید می‌توانید خارج شوید. فقط اگر کل موجودی را پیش از واریز پاداش روزانه بیرون بکشید، که بین ساعت ۱۰:۳۰ تا ۱۵:۳۰ تهران انجام می‌شود، پاداش روز قبل را از دست می‌دهید. خود Walt هم نوشته که درصد سود روزانه ممکن است عوض شود و هیچ مبلغی تضمین نیست.

دو شرط دیگر هم هست. Earn بدون احراز هویت در Walt باز نمی‌شود، و Walt طبق همان راهنما ممکن است آن را در بعضی کشورها ارائه نکند. اگر سربرگ Earn را نمی‌بینید، در منطقه شما فعال نیست.

همین شرط دوم برای کاربر ایرانی مهم است. شرایط استفاده Crypto Wallet، یعنی بخش امانی Walt، ایران را جزو مناطق محدودشده آورده است. جزئیاتش و فرق Walt با Gram Wallet جدید تلگرام را در راهنمای کیف پول تلگرام توضیح داده‌ایم.

۳. اجرای اعتبارسنج یا قرارداد تک‌نامزد

این راه مال دارنده‌ای است که صدها هزار گرام یا تیم فنی دارد. کمیسیون واسطه نمی‌دهد و به پروتکل دیگری هم تکیه نمی‌کند، ولی گره همیشه روشن، دانش فنی و وثیقه سنگین می‌خواهد. بیشتر خوانندگان این مطلب همین‌قدر که بدانند چنین راهی هست، کافی است.

مقایسه راه‌های استیک گرام

درصد سود هر روز عوض می‌شود، پس معیار خوبی برای مقایسه نیست. فرق اصلی این راه‌ها در کنترل دارایی و شکل خروج است:

پول تا کی قفل می‌ماند؟

در خود شبکه TON، وثیقه اعتبارسنج در طول هر دور قفل است. بعد از پایان دور هم مدتی نگهش می‌دارند تا اگر کسی از رفتار آن اعتبارسنج شکایت کرد، جریمه از همین وثیقه کم شود. مستندات Elector این مدت را یکی از پارامترهای قابل تغییر شبکه (stake_held_for) می‌داند، برای همین عدد ثابتی برایش ننوشته‌ایم.

سرویس‌ها این انتظار را کوتاه‌تر می‌کنند. در Tonstakers یا از نقدینگی استخر پول می‌گیرید یا tsTON را در بازار می‌فروشید، و Walt موجودی را از حساب خودش برمی‌گرداند. هزینه این سرعت معمولاً یکی از دو چیز است: اعتماد به یک شرکت، یا گرفتن کمی کمتر از ارزش واقعی. پولی را که برای خرج نزدیکی مثل اجاره یا شهریه لازم دارید استیک نکنید.

ریسک‌هایی که پیش از استیک باید بدانید

بزرگ‌ترین ریسک، افت قیمت خود گرام است. استیک کردن جلوی ریزش قیمت را نمی‌گیرد و پاداش چند درصدی به‌راحتی زیر یک افت تند گم می‌شود.

بعد از آن نوبت ریسک‌هایی است که به راه استیک بستگی دارند:

• قرارداد هوشمند: پروتکل‌های استیکینگ نقدشونده روی قرارداد هوشمند کار می‌کنند. ممیزی (Audit) احتمال باگ را کم می‌کند، ولی صفر نمی‌کند.
• جریمه اعتبارسنج: اگر اعتبارسنجی که پول شما پشتش است درست کار نکند، بخشی از وثیقه کم می‌شود. Tonstakers می‌گوید با پخش کردن پول بین چند اعتبارسنج این ریسک را کم کرده است.
• طرف امانی: در Walt یا هر سرویس امانی دیگر، پول عملاً دست یک شرکت است که می‌تواند حساب را محدود کند یا شرایط برنامه را تغییر دهد.

Tonstakers و پروتکل‌های دیگر پیشنهاد می‌کنند tsTON را وثیقه بگذارید، گرام قرض بگیرید و دوباره استیک کنید. این کار سود و ضرر را با هم بزرگ می‌کند و ممکن است وثیقه‌تان لیکویید شود. اگر تازه‌کارید، سراغش نروید.

ربات یا سایتی که «استیک تون با سود ثابت روزانه» وعده بدهد یا برای استیک عبارت بازیابی‌تان را بخواهد، کلاهبردار است. سود واقعی استیکینگ متغیر است و هیچ سرویس واقعی‌ای کلمات بازیابی شما را نمی‌خواهد. نشانه‌های بیشتر را در مقاله طرح پانزی ببینید.

قبل از استیک یک بار این‌ها را مرور کنید

1. گرام در کیف پول غیرامانی خودتان است؟ اگر نه، انتقال تون به تون‌کیپر را ببینید.
2. آدرس سایت پروتکل را خودتان تایپ کرده‌اید، یا از لینک یک کانال و پیام خصوصی آمده‌اید؟
3. برای کارمزد شبکه چند گرام کنار گذاشته‌اید؟
4. می‌دانید برای خروج کدام حالت را انتخاب می‌کنید و چقدر طول می‌کشد؟
5. بار اول با مبلغ کم شروع کرده‌اید تا یک بار استیک و برداشت را از اول تا آخر ببینید؟
6. اگر قیمت گرام نصف شود، با این مبلغ کنار می‌آیید؟

اگر هنوز گرام ندارید، از صفحه خرید تون کوین در سواپ‌ولت بخرید و بعد به کیف پول خودتان برداشت کنید. این ارز در سواپ‌ولت با نام «گرام (تون‌کوین)» و نماد TON نمایش داده می‌شود. کارمزد برداشت در صفحه کارمزدها آمده و قیمت لحظه‌ای تون کوین را در صفحه همین ارز می‌بینید.