آربیتروم (ARB) چیست؟ از طرز کار شبکه تا کاربرد توکن

آربیتروم (Arbitrum) شبکه‌ای است که روی اتریوم ساخته شده تا کارهایی را که روی اتریوم می‌کنید خیلی ارزان‌تر انجام دهد. تراکنش‌ها را خودش اجرا می‌کند و بعد دسته‌دسته روی اتریوم ثبت می‌کند؛ برای همین امنیتش را تا حد زیادی از اتریوم می‌گیرد. شبکه اصلی‌اش «آربیتروم وان» (Arbitrum One) است. ARB هم توکنی است که دارندگانش با آن درباره آینده همین شبکه رأی می‌دهند، ولی کارمزد تراکنش‌ها را با ARB نمی‌دهید؛ با ETH می‌دهید.

بیشتر ما اولین بار اسم آربیتروم را یا در فهرست شبکه‌های برداشت تتر می‌بینیم، یا وقتی کسی از خرید ARB حرف می‌زند. برای هر دو حالت، پایین‌تر توضیح داده‌ایم شبکه چطور کار می‌کند، ARB به چه کاری می‌آید، پول را چطور به آربیتروم ببرید و برگردانید و کجای کار ریسک دارد.

اگر ایده لایه دوم برایتان تازه است، اول لایه دوم چیست را بخوانید؛ اینجا فقط سراغ خود آربیتروم می‌رویم.

آربیتروم چطور کار می‌کند؟

آربیتروم یک «رول‌آپ خوش‌بینانه» (optimistic rollup) است. یعنی وقتی گزارشی از وضعیت شبکه روی اتریوم می‌گذارد، فرض بر این است که درست است، مگر اینکه کسی در مهلتی مشخص خلافش را ثابت کند. مسیر یک تراکنش، از کیف پول شما تا قطعی شدن روی اتریوم، این پنج قدم است:

1. فرستادن. تراکنش را در کیف پولی مثل متامسک امضا می‌کنید و کیف پول آن را برای «سکوئنسر» (Sequencer) می‌فرستد؛ سروری که ترتیب تراکنش‌ها را تعیین می‌کند. طبق مستندات آربیتروم سکوئنسر تراکنش‌ها را به ترتیب رسیدن اجرا می‌کند، پس لازم نیست برای جلو افتادن کارمزد اضافه بدهید. اگر هم بدهید، آن مبلغ اضافه به حسابتان برمی‌گردد.
2. رسید فوری. سکوئنسر تراکنش را تقریباً همان لحظه اجرا می‌کند و رسیدش را می‌دهد. این فقط تأیید اولیه است و تا این مرحله باید به خود سکوئنسر اعتماد کنید.
3. ثبت روی اتریوم. سکوئنسر تراکنش‌ها را فشرده و دسته‌دسته روی اتریوم ثبت می‌کند. از این لحظه ترتیب تراکنش‌ها دیگر عوض نمی‌شود و هر کسی می‌تواند با همین داده‌ها وضعیت شبکه را از نو حساب کند.
4. خلاصه وضعیت و مهلت اعتراض. اعتبارسنج‌ها (validators) خلاصه‌ای از وضعیت شبکه را روی اتریوم ثبت می‌کنند. اگر کسی ببیند این خلاصه غلط است، حدود یک هفته وقت دارد اعتراض کند و با «اثبات تقلب» (fraud proof) نشانش دهد.
5. قطعی شدن. وقتی مهلت تمام شود و هیچ اعتراضی به نتیجه نرسیده باشد، خلاصه قطعی می‌شود و برداشت‌هایی که به اتریوم برمی‌گردند آزاد می‌شوند.

قبلاً فقط چند اعتبارسنج مجاز که اسمشان در فهرست بود می‌توانستند اعتراض کنند. حالا آربیتروم وان پروتکل اعتراض تازه‌ای به اسم BoLD دارد. طبق مستندات آربیتروم، با BoLD هر کسی می‌تواند اعتبارسنج شود و هر اعتراضی ظرف ۶٫۴ روز به نتیجه می‌رسد. اینکه روند اعتراض قدم‌به‌قدم چطور پیش می‌رود، در رول‌آپ چیست و اثبات دانش صفر چطور کار می‌کند آمده است.

یک نکته را هم همین‌جا بدانید: سکوئنسر آربیتروم وان را فعلاً شرکت Offchain Labs اجرا می‌کند؛ همان شرکتی که آربیتروم را ساخته است. به گفته همان مستندات، سکوئنسر می‌تواند ترتیب تراکنش‌ها را عوض کند یا آن‌ها را موقتاً عقب بیندازد، ولی نمی‌تواند دارایی کسی را به خطر بیندازد. در بخش ریسک‌ها به این برمی‌گردیم.

آربیتروم وان و آربیتروم نوا چه فرقی دارند؟

«آربیتروم» در اصل اسم یک فناوری است و چند شبکه با آن ساخته شده‌اند. دو تا از این شبکه‌ها، یعنی وان و نوا، مستقیم زیر نظر دائوی آربیتروم‌اند. فرق اصلی این دو در جایی است که داده تراکنش‌ها نگه داشته می‌شود:

• آربیتروم وان رول‌آپ کامل است. طبق مستندات آربیتروم همه داده‌هایش روی اتریوم ثبت می‌شود، پس هر کسی می‌تواند وضعیت شبکه را بازسازی کند. برای امنیتش هم فقط به اتریوم و دست‌کم یک اعتبارسنج درستکار تکیه دارد.
• آربیتروم نوا با طراحی‌ای به اسم AnyTrust ساخته شده است. داده‌ها را به‌جای اتریوم به یک «کمیته دسترسی‌پذیری داده» (DAC) می‌سپارد که هفت عضو دارد و همین، کارمزد را پایین‌تر می‌آورد. در عوض باید به این کمیته هم اعتماد کنید، چون امنیت نوا به این بستگی دارد که دست‌کم چند عضو کمیته درستکار بمانند.

از نظر اندازه، این دو شبکه اصلاً قابل مقایسه نیستند. نمودار زیر ارزش دارایی‌های بزرگ‌ترین رول‌آپ‌های اتریوم را طبق L2BEAT در ۶ آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد؛ ردیف آبی پررنگ را با ردیف آخر مقایسه کنید.

آربیتروم وان با حدود ۹٫۷ میلیارد دلار دومین رول‌آپ بزرگ اتریوم است و فقط بیس (Base) از آن بزرگ‌تر است. سهم نوا فقط حدود ۱۰ میلیون دلار است. «مرحله» (Stage) در این نمودار نمره‌ای است که L2BEAT به بلوغ و تمرکززدایی هر رول‌آپ می‌دهد؛ از صفر، که پایین‌ترین است، تا دو. وان در مرحله ۱ است، ولی نوا در مرحله ۰ مانده و L2BEAT می‌گوید در آن فقط ۱۰ نهاد مجاز می‌توانند اعتراض کنند. پس وقتی کسی می‌گوید «آربیتروم»، تقریباً همیشه منظورش وان است. با این حال موقع برداشت از صرافی، اسم کامل شبکه را بخوانید.

غیر از این دو، شبکه‌های دیگری هم با فناوری آربیتروم ساخته شده‌اند. طبق همان داده L2BEAT، بزرگ‌ترینشان Robinhood Chain است با حدود ۲٫۳ میلیارد دلار. این‌ها شبکه‌های جدایی‌اند و دارایی روی آن‌ها با دارایی روی آربیتروم وان یکی نیست.

رقیب مستقیم آربیتروم آپتیمیزم است، به‌اضافه شبکه‌هایی مثل بیس که با کد آپتیمیزم ساخته شده‌اند. آربیتروم و آپتیمیزم هر دو رول‌آپ خوش‌بینانه‌اند، کارمزد را با ETH می‌گیرند و برداشت از پل رسمی‌شان حدود یک هفته طول می‌کشد. مقایسه این سه را در بخش «آربیتروم، آپتیمیزم و بیس» از مطلب لایه دوم چیست آورده‌ایم.

توکن ARB به چه کاری می‌آید؟

ARB توکن حاکمیتی (governance) آربیتروم است؛ یعنی کارش رأی دادن است. دارندگانش در دائوی آربیتروم (Arbitrum DAO) درباره ارتقای نرم‌افزار وان و نوا، خرج کردن خزانه و قواعد خود دائو تصمیم می‌گیرند. طبق اساسنامه آربیتروم، اختیار هر دو شبکه دست دائو و یک «شورای امنیت» (Security Council) است.

با ARB نمی‌شود کارمزد داد. پس اگر فردا تعداد تراکنش‌های آربیتروم دو برابر شود، کسی برای کارمزد مجبور نمی‌شود ARB بخرد. همین مثال را در توکنومیکس چیست بیشتر باز کرده‌ایم.

دائو و شورای امنیت چطور تصمیم می‌گیرند؟

هر پیشنهاد اول در انجمن بحث می‌شود، بعد رأی‌گیری روی زنجیره ۱۴ روز طول می‌کشد و اگر تصویب شود، چند روز طول می‌کشد تا اجرا شود. حد نصاب‌ها و مراحل را با یک مثال عددی در دائو چیست توضیح داده‌ایم.

کنار دائو یک شورای امنیت دوازده‌نفره هم هست. طبق اساسنامه، این شورا با امضای ۹ عضو از ۱۲ عضو می‌تواند در وضعیت اضطراری هر ارتقایی را بی‌هیچ تأخیری اجرا کند و بعد باید گزارش کاملش را منتشر کند. دائو هم می‌تواند با یک پیشنهاد اساسنامه‌ای اختیارات شورا را کم کند یا کلاً از آن بگیرد.

عرضه ARB و برنامه آزاد شدنش

طبق بنیاد آربیتروم، عرضه اولیه ARB ده میلیارد واحد است و قواعد پروژه اجازه می‌دهد سالی حداکثر ۲ درصد توکن تازه ساخته شود. این ده میلیارد توکن اول این‌طور تقسیم شد:

• خزانه دائو: ۳۵٫۲۸ درصد
• تیم، مشارکت‌کنندگان و مشاوران: ۲۶٫۹۴ درصد
• سرمایه‌گذاران: ۱۷٫۵۳ درصد
• ایردراپ کاربران: ۱۱٫۶۲ درصد
• بنیاد آربیتروم: ۷٫۵ درصد
• ایردراپ دائوهای پروژه‌های دیگر: ۱٫۱۳ درصد

سهم تیم و سرمایه‌گذاران روی هم ۴۴٫۴۷ درصد است و طی چهار سال آزاد می‌شود. در سال اول هیچ‌کدام از این توکن‌ها آزاد نشد؛ از ۲۶ اسفند ۱۴۰۲ هر ماه قسطی از آن‌ها آزاد شده و آخرین قسط اسفند ۱۴۰۵ می‌رسد. برای همین عرضه در گردش هنوز بالا می‌رود. طبق CoinGecko، در مهر ۱۴۰۵ حدود ۶٫۸ میلیارد ARB در گردش بود؛ عدد امروز را در صفحه قیمت آربیتروم ببینید.

ایردراپ ۱۱٫۶۲ درصدی کاربران یکی از معروف‌ترین ایردراپ‌های بازار بود و از ۳ فروردین ۱۴۰۲ می‌شد آن را کلیم کرد. در ایردراپ چیست توضیح داده‌ایم سهم هر کیف پول چطور حساب شد.

قیمت ARB تا امروز چه مسیری رفته است؟

نمودار زیر قیمت هفتگی ARB را از روزی که در صرافی بایننس عرضه شد نشان می‌دهد. خط آبی قیمت پایانی هر هفته است و نوارهای کم‌رنگ، بالاترین و پایین‌ترین قیمت همان هفته را نشان می‌دهند.

اوج قیمت ARB تا امروز ۲٫۴۲۵ دلار بوده و به هفته‌ای برمی‌گردد که از ۱۸ دی ۱۴۰۲ شروع شد. کف قیمتش ۰٫۰۷۰۵ دلار بود، در هفته ۱ تیر ۱۴۰۵؛ یعنی حدود ۹۷ درصد زیر اوج. بعد از آن قیمت بیش از دو برابر شد. هفته‌ای که ۴ آبان ۱۴۰۵ بسته شد، ARB روی ۰٫۱۶۸۷ دلار بود که هنوز حدود ۹۳ درصد زیر اوج است.

این افت را نمی‌شود فقط به یک دلیل ربط داد. ولی در نظر داشته باشید که آزاد شدن ماهانه سهم تیم و سرمایه‌گذاران حدود دو ماه بعد از اوج شروع شد و هنوز ادامه دارد. این نمودار گذشته را نشان می‌دهد و چیزی درباره قیمت آینده نمی‌گوید.

کارمزد آربیتروم با چه ارزی پرداخت می‌شود؟

کارمزد تراکنش‌های آربیتروم را با ETH می‌دهید، آن هم ETHی که روی خود شبکه آربیتروم است؛ ETHی که روی شبکه اصلی اتریوم دارید اینجا به کار نمی‌آید. طبق مستندات آربیتروم این کارمزد دو بخش دارد: هزینه اجرای تراکنش روی آربیتروم و سهم آن تراکنش از هزینه ثبت داده روی اتریوم.

جمع این دو معمولاً خیلی کم است. ما ۱۴ مهر ۱۴۰۵ هزینه یک انتقال تتر روی آربیتروم را اندازه گرفتیم و کمتر از یک سنت درآمد. جزئیات و مقایسه‌اش با شبکه‌های دیگر را در ارزان‌ترین شبکه برای انتقال تتر نوشته‌ایم. یادتان باشد کارمزد برداشت از صرافی عدد جدایی است که خود صرافی اعلام می‌کند.

اگر تتر را با شبکه آربیتروم به کیف پول شخصی‌تان می‌برید، کمی ETH روی آربیتروم هم کنارش بگذارید؛ وگرنه تترتان همان‌جا می‌ماند و نمی‌توانید جابه‌جایش کنید.

تتر و USDC روی آربیتروم

تتری که امروز روی آربیتروم وان می‌بینید USDT0 است. طبق مستندات USDT0، پشت هر واحد آن یک تتر روی اتریوم قفل شده است. آدرس قرارداد آن روی آربیتروم وان این است:

`0xFd086bC7CD5C481DCC9C85ebE478A1C0b69FCbb9`

اگر توکنی با اسم USDT در کیف پولتان دیدید که قراردادش این نیست، به آن اعتماد نکنید. برای USDC حواستان بیشتر باشد: طبق راهنمای پل آربیتروم، روی آربیتروم وان دو نسخه جدا از USDC هست، یکی بومی (native) و یکی پل‌شده (bridged). قبل از فرستادن بپرسید طرف مقابل کدام را قبول می‌کند.

در سواپ‌ولت هم آربیتروم یکی از شبکه‌های برداشت تتر است. کارمزد و حداقل برداشت هر شبکه را در صفحه کارمزدها ببینید.

دام اصلی اینجا یکی بودن آدرس‌هاست. آدرس شما روی آربیتروم، اتریوم و BNB Smart Chain یکی است و با 0x شروع می‌شود، ولی این شبکه‌ها از هم جدا هستند. طبق مستندات آربیتروم، اگر با شبکه آربیتروم به کیف پول یا صرافی‌ای پول بفرستید که این شبکه را پشتیبانی نمی‌کند، از دست خود آربیتروم کاری برنمی‌آید. فقط پشتیبانی گیرنده شاید بتواند کمک کند. اگر این اتفاق برایتان افتاده، انتقال تتر به شبکه اشتباه را بخوانید.

پول را چطور به آربیتروم ببرید و برگردانید؟

بسته به اینکه پولتان الان کجاست و چقدر عجله دارید، یکی از این راه‌ها به کارتان می‌آید:

طبق راهنمای پل آربیتروم، برداشت از وان یا نوا به اتریوم دست‌کم هفت روز طول می‌کشد. پل یک شمارش معکوس هفت تا هشت روزه نشان می‌دهد و وقتی تمام شد، باید خودتان دکمه Claim را بزنید تا پول به اتریوم برسد. این صبر همان مهلت اعتراضی است که بالاتر گفتیم.

پل‌های سریع این انتظار را کوتاه می‌کنند. به گفته ethereum.org برداشتِ در انتظار شما را می‌خرند و همان موقع روی اتریوم به شما پول می‌دهند. در عوض کارمزد می‌گیرند و باید به خود آن سرویس هم اعتماد کنید.

بیشتر کیف پول‌ها هر بار فقط موجودی یک شبکه را نشان می‌دهند؛ پس برای دیدن موجودی آربیتروم باید شبکه آربیتروم وان را در کیف پول انتخاب کنید. اضافه کردن شبکه به متامسک را در متامسک چیست قدم‌به‌قدم توضیح داده‌ایم.

ریسک‌های آربیتروم

آربیتروم امنیتش را از اتریوم می‌گیرد، ولی جاهایی هم به چیزهایی جز اتریوم تکیه دارد که بهتر است بشناسید:

• سکوئنسر متمرکز. سکوئنسر فقط دست Offchain Labs است. اگر از کار بیفتد یا تراکنش شما را عقب بیندازد، پولتان سر جایش می‌ماند و می‌توانید تراکنش را مستقیم از اتریوم بفرستید تا بدون سکوئنسر ثبت شود. ولی طبق مستندات این راه حدود ۲۴ ساعت طول می‌کشد.
• ارتقای فوری قراردادها. طبق L2BEAT ارتقاهای عادی با تأخیر اجرا می‌شوند و کاربران حدود ۱۰ روز فرصت خروج دارند، ولی شورای امنیت می‌تواند قراردادها را بی‌درنگ ارتقا دهد. برای همین L2BEAT آربیتروم وان را در مرحله ۱ گذاشته است و نه ۲.
• قراردادهای پل و اپلیکیشن‌ها. امن بودن خود آربیتروم دلیل نمی‌شود اپلیکیشن‌های روی آن هم امن باشند. هر پل، صرافی غیرمتمرکز یا پروتکل وام‌دهی قرارداد هوشمند خودش را دارد و باگی در آن می‌تواند به پولتان آسیب بزند.
• ریسک توکن ARB. قیمتش پرنوسان بوده، تا اسفند ۱۴۰۵ هر ماه توکن‌های قفل‌شده بیشتری آزاد می‌شود و تنها کاربرد مستقیمش رأی دادن است. اگر می‌خرید، فقط با پولی بخرید که از دست دادن بخش بزرگی از آن زندگی‌تان را به هم نریزد.

خرید ARB در سواپ‌ولت

ARB را می‌توانید در سواپ‌ولت با تومان بخرید. قیمت لحظه‌ای، عرضه در گردش و ارزش بازارش هم در صفحه آربیتروم هست. برای واریز تومان باید احراز هویت سطح میانی را انجام داده باشید. کارمزد هر کار را هم در صفحه کارمزدها ببینید.