مارکت میکر (بازارساز) چیست و اسپرد را چطور تعیین می‌کند؟

مارکت میکر (Market Maker) یا بازارساز، شخص یا شرکتی است که برای یک دارایی، مثلاً بیت کوین یا یک توکن تازه، مدام هم سفارش خرید می‌گذارد و هم سفارش فروش. برای همین هر وقت بخواهید بخرید یا بفروشید، کسی آن طرف معامله منتظرتان است. مارکت میکر کمی ارزان‌تر می‌خرد و کمی گران‌تر می‌فروشد و پولش را از همین فاصله درمی‌آورد. به این فاصله اسپرد می‌گویند؛ همان هزینه‌ای که در هر معامله فوری می‌پردازید، حتی اگر تا حالا اسمش را نشنیده باشید.

مارکت میکر دقیقاً چه کار می‌کند؟

یک صرافی ارز معمولی را در نظر بگیرید. روی تابلویش دو نرخ برای دلار نوشته‌اند: نرخ خرید و نرخ فروش. صراف همین حالا حاضر است از شما دلار بخرد یا به شما دلار بفروشد و منتظر نمی‌ماند تا مشتری دیگری با درخواست برعکس از راه برسد. سودش هم از فاصله همین دو نرخ درمی‌آید، نه از گران یا ارزان شدن دلار.

مارکت میکر همین کار را در صرافی‌های ارز دیجیتال و بورس‌ها می‌کند، با دو فرق. قیمت‌هایش به‌جای تابلو، به شکل سفارش در دفتر سفارش (Order Book) صرافی می‌نشیند. پشت پیشخوان هم معمولاً آدم نیست؛ نرم‌افزاری که از راه API صرافی وصل شده، قیمت‌ها را مدام به‌روز می‌کند.

قانون بورس اوراق بهادار آمریکا هم مارکت میکر را تقریباً با همین کلمات تعریف کرده است: معامله‌گری که به‌طور منظم یا پیوسته اعلام می‌کند حاضر است یک دارایی را به حساب خودش بخرد و بفروشد. دو تکه این تعریف مهم است. «به حساب خودش» یعنی مارکت میکر با پول خودش معامله می‌کند و کارگزار شما نیست؛ خودش طرف معامله است. «پیوسته» هم یعنی فقط وقتی بازار به نفعش است سر و کله‌اش پیدا نمی‌شود؛ کارش این است که همیشه حاضر باشد.

جای مارکت میکر در دفتر سفارش کجاست؟

دفتر سفارش فهرست همه سفارش‌های خرید و فروشی است که هنوز انجام نشده‌اند. تصویر زیر بخشی از دفتر سفارش جفت BTC/USDT در بایننس است. ردیف‌های قرمز سفارش فروش‌اند و ردیف‌های سبز سفارش خرید. ردیفی که شماره ۱ خورده ارزان‌ترین پیشنهاد فروش است و ردیف شماره ۲ بالاترین پیشنهاد خرید.

در لحظه گرفتن این تصویر، ارزان‌ترین پیشنهاد فروش برای هر بیت کوین ۸۲٬۸۵۸٫۵۰ تتر بود و بالاترین پیشنهاد خرید ۸۲٬۸۵۸٫۴۹ تتر. یعنی اسپرد فقط یک سنت بود، آن هم برای دارایی‌ای که هر واحدش بیش از ۸۲ هزار تتر می‌ارزد. در هر کدام از این دو ردیف هم بیش از ۲ بیت کوین منتظر معامله بود: حدود ۲٫۶ در طرف فروش و ۴٫۲ در طرف خرید. به مقدار سفارش‌هایی که این‌طور نزدیک بهترین قیمت‌ها صف کشیده‌اند «عمق بازار» می‌گویند.

دفتر سفارش اسم کسی را نشان نمی‌دهد و از روی این تصویر نمی‌شود گفت کدام سفارش مال مارکت میکر است. ولی بعید است بازاری با این اسپرد کم و این عمق، بدون بازارسازهایی که مدام با هم رقابت می‌کنند، شکل بگیرد. هر کدام می‌خواهد قیمتش از بقیه بهتر باشد تا سفارش‌ها اول به او برسد. همین رقابت فاصله خرید و فروش را تا کوچک‌ترین واحد قیمت پایین آورده است.

حالا توکنی را تصور کنید که کسی برایش بازارسازی نمی‌کند: ارزان‌ترین فروشنده ۱٫۱۰ تتر می‌خواهد و گران‌ترین خریدار ۰٫۹۰ تتر می‌دهد. اگر ۱۰۰ تتر از این توکن بخرید و همان لحظه پشیمان شوید و بفروشید، حدود ۱۸ تتر از دست داده‌اید، بی‌آنکه قیمت ذره‌ای تکان خورده باشد؛ کارمزد را هم که حساب کنید، ضرر از این هم بیشتر است. در چنین بازار کم‌عمقی حتی یک سفارش متوسط چند ردیف دفتر را پشت سر هم پر می‌کند و قیمت میانگینش از چیزی که روی صفحه دیده بودید بدتر می‌شود. به این اختلاف لغزش قیمت می‌گویند.

مارکت میکر اسپرد را چطور تعیین می‌کند؟

هیچ قاعده‌ای نمی‌گوید اسپرد باید چقدر باشد. مارکت میکر دو قیمتش را خودش انتخاب می‌کند: آن‌قدر نزدیک به هم که مشتری‌ها با او معامله کنند و آن‌قدر دور که ضررهایش را جبران کند. چهار چیز این فاصله را کم و زیاد می‌کند.

نوسان. وقتی قیمت تند بالا و پایین می‌رود، بیشتر پیش می‌آید که مارکت میکر چیزی بخرد و چند ثانیه بعد ارزان‌تر شود. برای همین فاصله دو قیمتش را بیشتر می‌کند.

موجودی. مارکت میکری که بیش از اندازه بیت کوین خریده، قیمت فروشش را کمی پایین می‌آورد تا زودتر بفروشد و قیمت خریدش را هم پایین می‌آورد تا کمتر به او بفروشند. این‌طوری هر دو قیمت را جابه‌جا می‌کند تا موجودی‌اش دوباره متعادل شود.

مشتری باخبرتر. بدترین مشتری مارکت میکر کسی است که زودتر از او چیزی فهمیده؛ مثلاً قیمت در صرافی دیگری افتاده و او آمده تا به قیمت قدیمی به مارکت میکر بفروشد. معامله‌گرهای آربیتراژ دقیقاً دنبال همین فاصله‌ها هستند. مارکت میکر برای جبران این ضررها اسپرد را کمی بازتر نگه می‌دارد.

رقابت. وقتی چند مارکت میکر سر یک بازار رقابت می‌کنند، هر کدام قیمتش را کمی بهتر می‌کند تا سفارش‌ها به او برسد و این کار آن‌قدر ادامه پیدا می‌کند که سود چندانی نماند. در بازاری که رقیبی در کار نیست، این فشار هم نیست.

مثال عددی: مارکت میکر کجا سود می‌کند و کجا ضرر؟

فرض کنید توکنی خیالی به اسم X حدود ۱۰۰ تتر قیمت دارد. مارکت میکر سفارش خریدش را روی ۹۹٫۹۰ تتر می‌گذارد و سفارش فروشش را روی ۱۰۰٫۱۰ تتر؛ یعنی اسپرد ۰٫۲۰ تتر است.

در یک روز آرام، ۵۰ نفر هر کدام یک واحد X از او می‌خرند و ۵۰ نفر دیگر هر کدام یک واحد به او می‌فروشند:

این ۱۰ تتر سود پیش از کم کردن کارمزد است. آن روز برای مارکت میکر فرقی نمی‌کرد قیمت X بالا برود یا پایین بیاید؛ کافی بود دو طرف بازار به یک اندازه فعال باشند.

روز بعد خبر بدی درباره پروژه منتشر می‌شود و قیمت X در چند دقیقه به ۹۵ تتر می‌رسد. تا ربات مارکت میکر قیمت‌هایش را عوض کند، فروشنده‌ها ۳۰ واحد X را به قیمت ۹۹٫۹۰ به او فروخته‌اند. حالا هر واحد فقط ۹۵ تتر می‌ارزد و ضرر او ۳۰ × ۴٫۹۰ = ۱۴۷ تتر است؛ تقریباً سود ۱۵ روز آرام.

برای همین مارکت میکرها موجودی‌شان را کوچک نگه می‌دارند و ریسکش را در بازار دیگری پوشش می‌دهند. وقتی هم بازار ناآرام است، اسپرد را باز می‌کنند یا مدتی کنار می‌کشند. اثر این آخری را معامله‌گرها حس می‌کنند: درست وقتی همه می‌خواهند معامله کنند، اسپرد باز می‌شود و دفتر سفارش خلوت می‌شود.

چرا صرافی‌ها و پروژه‌ها به مارکت میکر پول می‌دهند؟

صرافی بی‌نقدینگی مشتری‌هایش را از دست می‌دهد. کسی که ببیند فاصله خرید و فروش زیاد است یا سفارشش چند پله قیمت را می‌خورد، سراغ صرافی دیگری می‌رود. برای همین بورس‌ها و صرافی‌ها برای بازارسازها مشوق می‌گذارند و در عوض از آن‌ها تعهد می‌گیرند.

در بورس نیویورک (NYSE) هر سهم پذیرفته‌شده یک «بازارساز منتخب» (Designated Market Maker) دارد. وظیفه او این است که بازار آن سهم را منصفانه و منظم نگه دارد، به‌خصوص موقع باز و بسته شدن بازار و وقتی خرید و فروش از تعادل خارج می‌شود. همین بورس به گروه دیگری از معامله‌گرها هم که روی سهم‌های مشخصی سفارش می‌گذارند، بابت سفارش‌هایی که اجرا می‌شود بازپرداخت (Rebate) می‌دهد.

در کریپتو هم همین منطق رایج است. مثلاً بایننس آمریکا (Binance.US) در شهریور ۱۴۰۱ برنامه‌ای راه انداخت که شرکت‌کننده‌هایش روی جفت‌ارزهای مشخصی کارمزد میکر نمی‌دادند و بهترین‌هایشان بازپرداخت هم می‌گرفتند. امتیاز هر بازارساز از حجم سفارش‌های میکرش، اسپردی که نگه می‌داشت و عمق سفارش‌هایش حساب می‌شد. یعنی صرافی دقیقاً بابت چیزی پول می‌داد که معامله را برای بقیه ارزان‌تر می‌کند.

اسم «میکر» در کارمزد میکر و تیکر هم از همین‌جا آمده است. هر کسی که سفارشش روی دفتر بنشیند و بعداً پر شود، در آن معامله میکر حساب می‌شود، حتی اگر سالی یک بار معامله کند. مارکت میکر همین کار را حرفه‌ای و بی‌وقفه، هم‌زمان در دو طرف بازار انجام می‌دهد.

پروژه‌های رمزارزی هم گاهی با یک شرکت بازارساز قرارداد می‌بندند تا توکنشان بعد از عرضه در صرافی خریدار و فروشنده داشته باشد. این قرارداد به‌خودی‌خود ایرادی ندارد، ولی بازارسازی گاهی همین‌جا به دستکاری بازار می‌کشد. کمی پایین‌تر به آن برمی‌گردیم.

مارکت میکر در صرافی غیرمتمرکز: وقتی فرمول جای بازارساز را می‌گیرد

در صرافی غیرمتمرکز هم کسی باید طرف معامله شما باشد. صرافی‌هایی مثل یونی‌سواپ به‌جای دفتر سفارش از بازارساز خودکار (AMM) استفاده می‌کنند. آن‌جا طرف معامله شما موجودی یک استخر نقدینگی است و قیمت را فرمولی از روی نسبت دو توکن داخل استخر حساب می‌کند.

پس این‌جا کار مارکت میکر دو تکه شده است. قیمت را فرمول می‌دهد و پول استخر را تأمین‌کننده‌های نقدینگی گذاشته‌اند که در عوض از کارمزد معامله‌ها سهم می‌برند. هر کسی می‌تواند تأمین‌کننده نقدینگی شود یا برای یک جفت توکن تازه استخر بسازد.

البته این دو دنیا به هم نزدیک‌تر شده‌اند. در نسخه سوم یونی‌سواپ، تأمین‌کننده می‌تواند پولش را فقط در یک بازه قیمت بگذارد. اگر قیمت از آن بازه بیرون برود، سرمایه‌اش دیگر در معامله‌ها شرکت نمی‌کند و کارمزدی هم نمی‌گیرد. برای همین چنین سرمایه‌ای را باید مثل کار یک بازارساز حرفه‌ای مدام زیر نظر داشت.

مارکت میکرهای قلابی که حجم ساختگی می‌فروختند

روز ۱۸ مهر ۱۴۰۳ مقام‌های قضایی آمریکا در بوستون پرونده‌ای را علنی کردند که در آن ۱۸ فرد و شرکت متهم شده بودند. اسم این عملیات «Token Mirrors» بود. چهار تا از متهم‌ها شرکت‌هایی بودند که خودشان را مارکت میکر معرفی می‌کردند: ZM Quant، CLS Global، MyTrade و Gotbit. اتهامشان این بود که در ازای پول برای پروژه‌های رمزارزی معامله ساختگی (Wash Trading) انجام می‌دادند؛ یعنی یک توکن را با خودشان خرید و فروش می‌کردند تا پرمعامله و پرطرفدار به نظر برسد و خریدارهای تازه را جذب کند.

FBI برای به دام انداختن آن‌ها خودش توکنی به اسم NexFundAI ساخت. سه شرکت ZM Quant، CLS Global و MyTrade متهم‌اند که برای این توکن هم معامله ساختگی کرده‌اند یا قرارش را گذاشته‌اند. طبق اطلاعیه رسمی پرونده، یکی از متهم‌ها به مشتری‌اش گفته بود هدف این کار جذب خریدارهای دیگری از میان کاربران است، «آدم‌هایی که نمی‌شناسیدشان یا برایتان مهم نیستند».

در این پرونده بیش از ۲۵ میلیون دلار رمزارز توقیف شد و ربات‌هایی که برای حدود ۶۰ توکن معامله ساختگی کرده بودند، از کار افتادند. چهار نفر از متهم‌ها هم همان موقع به جرمشان اعتراف کرده بودند.

درس این پرونده برای خریدار ساده است: حجم معاملات بالا به‌تنهایی نشانه بازار سالم نیست. اگر توکنی حجم روزانه بزرگی نشان می‌دهد ولی دفتر سفارشش کم‌عمق است، اسپردش باز است یا با یک سفارش کوچک چند درصد جابه‌جا می‌شود، جای شک دارد. این نشانه‌ها چیزی را ثابت نمی‌کنند، ولی دلیل خوبی‌اند که محتاط‌تر باشید و پول کمتری را به خطر بیندازید.

این خطر بیشتر سراغ توکن‌های تازه و کم‌اعتبار می‌آید تا رمزارزهای بزرگ؛ در بازاری که خریدار واقعی کمی دارد، ساختن حجم ساختگی ارزان‌تر تمام می‌شود.

پیش از هر معامله به این‌ها نگاه کنید

مارکت میکر را نمی‌بینید، ولی اثرش را در هر معامله حس می‌کنید. این چند نکته کمک می‌کند کمتر هزینه بدهید:

1. قیمت خرید و فروش را کنار هم ببینید، نه فقط آخرین قیمت. فاصله این دو همان هزینه‌ای است که در معامله فوری می‌پردازید.
2. در بازار کم‌عمق عجله نکنید. به‌جای خرید فوری، سفارش محدود بگذارید تا قیمت را خودتان تعیین کنید؛ آن وقت در آن معامله شما میکر هستید.
3. اندازه سفارش را با عمق بازار بسنجید. اگر سفارشتان از مقدار چند ردیف اول بزرگ‌تر است، قیمت میانگینتان بدتر می‌شود؛ آن را چند تکه کنید یا سراغ بازار پرعمق‌تری بروید.
4. موقع خبرهای بزرگ صبر کنید. درست وقتی بازار شلوغ می‌شود، مارکت میکرها اسپرد را باز می‌کنند و معامله فوری گران‌تر تمام می‌شود.

اگر می‌خواهید تتر بخرید، قیمت لحظه‌ای را در صفحه خرید تتر سواپ‌ولت ببینید. طبق راهنمای خرید ارز دیجیتال، مقدار دریافتی تا لحظه تأیید ممکن است تغییر کند و ملاک عددی است که در صفحه نهایی سفارش می‌بینید. کارمزد هم پیش از تأیید نشان داده می‌شود و نرخ فعلی‌اش در صفحه کارمزدها آمده است.