آربیتراژ ارز دیجیتال چیست؟ حساب واقعی سود از اختلاف قیمت صرافی‌ها

آربیتراژ (Arbitrage) یعنی یک دارایی را جایی که ارزان‌تر است بخرید و تقریباً هم‌زمان جایی که گران‌تر است بفروشید تا اختلاف قیمت سودتان شود. در بازار رمزارز این اختلاف چند شکل دارد: بین دو صرافی، بین سه جفت‌ارز در یک صرافی، بین قیمت تومانی و دلاری، و بین بازار نقدی و قراردادهای آتی.

ولی اختلافی که در سایت‌های مقایسه قیمت می‌بینید، سود شما نیست. اسپرد، کارمزد معامله، اسلیپیج، کارمزد شبکه و زمان انتقال همه از آن کم می‌شوند. در مثال همین مطلب، از اختلاف ۱٫۵ درصدی روی ۵۰ میلیون تومان فقط حدود ۴۴ هزار تومان باقی می‌ماند، آن هم به شرطی که قیمت در زمان انتقال تکان نخورد. اگر قیمت فقط نیم درصد برگردد، همان معامله حدود ۲۰۶ هزار تومان ضرر می‌دهد. برای همین آربیتراژ واقعی کار کسانی است که از قبل در هر دو صرافی موجودی دارند و با ربات در چند ثانیه معامله می‌کنند. وعده «سود تضمینی از آربیتراژ» هم به همین دلیل تقریباً همیشه دام است.

آربیتراژ چطور کار می‌کند و چرا اختلاف قیمت پیش می‌آید؟

هر صرافی دفتر سفارش خودش را دارد و قیمتش از معامله‌های کاربران همان صرافی درمی‌آید. اگر یک فروشنده بزرگ در صرافی الف یک‌باره بفروشد، قیمت آن‌جا برای چند لحظه پایین می‌آید ولی در صرافی ب نه. آربیتراژگر همین‌جا از الف می‌خرد و در ب می‌فروشد. خریدش قیمت الف را بالا می‌برد و فروشش قیمت ب را پایین می‌آورد تا فاصله بسته شود. یعنی آربیتراژ همان چیزی است که قیمت صرافی‌ها را کنار هم نگه می‌دارد. این سازوکار را برای تتر در مطلب قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود؟ با جزئیات توضیح داده‌ایم.

پس چرا بعضی اختلاف‌ها می‌مانند؟ چون جابه‌جا کردن پول بین دو بازار همیشه آسان نیست. ایگور ماکاروف و آنتوانت شوار در پژوهشی که در Journal of Financial Economics منتشر شد، قیمت رمزارزها را در صرافی‌های کشورهای مختلف مقایسه کردند. اختلاف قیمت بین کشورها خیلی بیشتر از اختلاف بین صرافی‌های یک کشور بود و آن‌ها این را به محدودیت‌های جابه‌جایی سرمایه میان کشورها نسبت دادند. هر جا پل بین دو بازار باریک‌تر باشد، اختلاف دیرتر بسته می‌شود.

در بازار رمزارز چند دلیل دیگر هم هست که باید بشناسید:

• واریز یا برداشت بسته است. اگر صرافی ب واریز یک کوین را موقتاً بسته باشد، کسی نمی‌تواند آن کوین را به آن‌جا ببرد و بفروشد، پس قیمتش آن‌جا بالاتر از بقیه می‌ماند. اختلاف بزرگ و ماندگار معمولاً نشانه همین است، نه فرصتی که بقیه ندیده‌اند.
• بازار کم‌عمق است. در کوین‌های کم‌معامله چند سفارش کوچک قیمت را جابه‌جا می‌کند. اختلاف دیده می‌شود، ولی در آن قیمت فقط برای مبلغ کمی سفارش هست.
• اسم یکی است، توکن یکی نیست. گاهی یک نماد در دو صرافی به دو توکن متفاوت اشاره می‌کند، یا هر صرافی آن را فقط روی شبکه‌ای می‌پذیرد که دیگری پشتیبانی نمی‌کند. آن‌وقت انتقال مستقیم بین آن‌ها ممکن نیست.

انواع آربیتراژ در بازار رمزارز

آربیتراژ بین دو صرافی

ساده‌ترین شکل آربیتراژ این است که در صرافی ارزان‌تر بخرید، کوین را به صرافی گران‌تر بفرستید و آن‌جا بفروشید. مشکلش زمان است. از لحظه خرید تا رسیدن کوین به مقصد، قیمت ممکن است برگردد و دیگران هم همین اختلاف را دیده‌اند.

حرفه‌ای‌ها برای همین در هر دو صرافی از قبل موجودی نگه می‌دارند: در الف با تتر می‌خرند و هم‌زمان در ب از کوینی که از قبل داشته‌اند می‌فروشند. انتقالی در کار نیست، ولی سرمایه دو برابر لازم است و باید همیشه مقداری کوین نگه دارند. هر چند وقت یک بار هم که موجودی یک طرف ته کشید، باید دوباره بین دو صرافی جابه‌جایش کنند و همان کارمزد انتقال را بدهند. پول‌شان هم هم‌زمان در دو صرافی است و ریسک هر دو را دارد. به لطف همین رقابت، اختلاف قیمت بیت‌کوین بین صرافی‌های بزرگ دلاری خیلی کوچک است. در نمونه‌ای که بامداد ۱۸ مهر ۱۴۰۵ در مطلب عرضه و تقاضا در ارز دیجیتال ثبت کردیم، ارزان‌ترین پیشنهاد فروش بیت‌کوین در کوین‌بیس، بیت‌استمپ و کراکن فقط حدود ۳ دلار با هم فاصله داشت.

آربیتراژ مثلثی

آربیتراژ مثلثی (Triangular Arbitrage) داخل یک صرافی و بین سه جفت‌ارز انجام می‌شود. فرض کنید بیت‌کوین ۱۰۰٬۰۰۰ تتر است و اتریوم ۴٬۰۰۰ تتر. با این دو قیمت، هر اتریوم باید ۰٫۰۴ بیت‌کوین باشد، ولی در بازار اتریوم به بیت‌کوین همان لحظه ۰٫۰۳۹۸ است. حالا:

1. با ۱۰٬۰۰۰ تتر، ۰٫۱ بیت‌کوین می‌خرید.
2. با ۰٫۱ بیت‌کوین، حدود ۲٫۵۱ اتریوم می‌خرید.
3. اتریوم‌ها را می‌فروشید و حدود ۱۰٬۰۵۰ تتر می‌گیرید.

این یعنی نیم درصد سود پیش از کارمزد. با کارمزد فرضی ۰٫۱ درصد برای هر کدام از سه معامله، حدود ۱۰٬۰۲۰ تتر می‌ماند. روی کاغذ خوب است، ولی چنین اختلافی اگر هم پیش بیاید خیلی کوتاه می‌ماند و ربات‌هایی که مستقیم به صرافی وصل‌اند زودتر از هر آدمی آن را می‌گیرند. در آن قیمت‌ها هم معمولاً فقط حجم کمی برای معامله هست.

آربیتراژ تومان و دلار

قیمت تتر در ایران گاهی چند درصد بالاتر یا پایین‌تر از دلار بازار آزاد است. قاعدتاً آربیتراژ این فاصله را هم می‌بندد، ولی پل بین بازار ایران و بازارهای جهانی باریک است: انتقال بانکی محدود است و تحریم‌ها کار را سخت‌تر می‌کنند. برای همین این فاصله می‌تواند مدتی بماند، بی‌آنکه برای یک کاربر عادی فرصت سود باشد، چون طرف دیگر معامله در دسترسش نیست. دلیل‌ها و روش حساب کردن این فاصله در دو مطلب قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود؟ و چرا قیمت تتر با دلار فرق دارد؟ آمده است.

آربیتراژ فاندینگ و بازار آتی

در این روش، معامله‌گر مقداری بیت‌کوین در بازار نقدی می‌خرد و هم‌زمان به همان اندازه در قرارداد دائمی (پرپچوال) شورت می‌گیرد. اگر قیمت بالا برود، سود بیت‌کوین ضرر شورت را جبران می‌کند و اگر پایین بیاید برعکس. پس ارزش کل دارایی تقریباً ثابت می‌ماند و درآمد از جای دیگری می‌آید: از فاندینگ ریت، پرداختی دوره‌ای که وقتی مثبت است لانگ‌ها به شورت‌ها می‌دهند. سازوکار فاندینگ را در معاملات فیوچرز چیست؟ توضیح داده‌ایم.

شکل قدیمی‌تر همین کار با قراردادهای آتی سررسیددار انجام می‌شود و به آن «نقد و آتی» (Cash and Carry) می‌گویند. این‌جا سود از فاصله قیمت قرارداد با بازار نقدی می‌آید که تا سررسید بسته می‌شود. پژوهشی از بانک تسویه‌های بین‌المللی نشان داده که این فاصله در بیت‌کوین و اتریوم، در سال‌هایی که بررسی کرده، به‌طور میانگین بیش از ۱۰ درصد در سال بوده و در دوره‌های داغ بازار تا ۶۰ درصد سالانه هم رسیده است. همین پژوهش می‌گوید این عدد به‌شدت بالا و پایین می‌شود و انجام دادن این آربیتراژ در روزهای ریزش بازار، به‌خاطر جهش ناگهانی وثیقه لازم و لیکویید شدن‌ها، پرریسک است.

فاندینگ بیت‌کوین در یک سال گذشته چقدر بود؟

برای اینکه ببینیم این درآمد در عمل چقدر ثابت است، همه پرداخت‌های فاندینگ قرارداد دائمی بیت‌کوین (BTCUSDT) در بایننس را از اول مهر ۱۴۰۴ تا آخر شهریور ۱۴۰۵ از داده عمومی خود صرافی جمع زدیم. فاندینگ در این قرارداد هر ۸ ساعت یک بار پرداخت می‌شود و در این یک سال ۱٬۰۹۵ بار پرداخت شد.

• جمع فاندینگ کل سال ۳٫۴ درصد بود؛ یعنی کسی که ۱۰٬۰۰۰ تتر شورت در این قرارداد داشت، در کل سال تقریباً ۳۴۰ تتر گرفت. کارمزد چهار معامله (خرید و فروش بیت‌کوین، باز و بسته کردن شورت) از این عدد کم می‌شود. وثیقه‌ای هم که برای شورت کنار می‌گذارید بخشی از سرمایه است، پس سود نسبت به کل پولی که درگیر کرده‌اید از ۳٫۴ درصد هم کمتر می‌شود.
• ۲۵۶ پرداخت از ۱٬۰۹۵ پرداخت، یعنی حدود یک‌چهارم، منفی بود. در این نوبت‌ها شورت‌ها به‌جای گرفتن، پول دادند.
• در سه ماه پشت سر هم، یعنی اسفند ۱۴۰۴ و فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵، جمع فاندینگ ماه منفی شد. طولانی‌ترین دوره منفی پیوسته حدود پنج روز بود، از ۲۸ فروردین تا ۲ اردیبهشت ۱۴۰۵.
• در کل این سال نرخ هیچ‌وقت از ۰٫۰۱ درصد در هر ۸ ساعت بالاتر نرفت. این یعنی حتی در بهترین نوبت‌ها، حساب سالانه‌اش به بیش از حدود ۱۱ درصد نمی‌رسید و از عددهای دوره‌های داغ بازار خبری نبود.

نتیجه اینکه درآمد این روش نه ثابت است و نه تضمینی؛ یک سال ممکن است چند درصد بدهد و چند ماهش منفی باشد. ریسک‌های دیگرش هم سر جایشان هستند: شورت روی صرافی آتی است و در یک جهش تند قیمت باید به آن وثیقه اضافه کنید، وگرنه لیکویید می‌شود، حتی اگر بیت‌کوینی که در جای دیگر دارید همان‌قدر سود کرده باشد. کار کردن کاربران ایرانی با صرافی‌های خارجی هم ریسک‌های خودش را دارد که در ریسک‌های صرافی خارجی برای کاربران ایرانی آمده است.

مثال عددی: از اختلاف ۱٫۵ درصدی چه می‌ماند؟

فرض کنید در یک سایت مقایسه قیمت می‌بینید آخرین معامله یک آلت‌کوین در صرافی الف ۱۰٬۰۰۰ تومان بوده و در صرافی ب ۱۰٬۱۵۰ تومان؛ یعنی ۱٫۵ درصد اختلاف. ۵۰ میلیون تومان هم از قبل در صرافی الف دارید. همه هزینه‌های این مثال فرضی و رُند هستند: اسپرد ۰٫۲ درصد در هر طرف، اسلیپیج ۰٫۲ درصد در هر طرف، کارمزد معامله ۰٫۲۵ درصد در هر طرف و کارمزد شبکه حدود ۰٫۱ درصد. عدد واقعی هر صرافی را باید در صفحه کارمزدهای خودش دید؛ کارمزدهای سواپ‌ولت را در صفحه کارمزدها ببینید.

با این هزینه‌ها، اختلاف ظاهری باید حدود ۱٫۴ درصد باشد تا فقط سر به سر شوید. ولی جدول هنوز مهم‌ترین هزینه را نشان نمی‌دهد: زمان. از برداشت در الف تا نشستن کوین در ب، بسته به شبکه و صف برداشت صرافی، از چند دقیقه تا چند ساعت طول می‌کشد. اگر در این فاصله قیمت در ب نیم درصد پایین بیاید، نتیجه حدود ۲۰۶ هزار تومان ضرر است و اگر یک درصد پایین بیاید، حدود ۴۵۶ هزار تومان. کسانی که در ب از قبل موجودی دارند هم در همین مدت اختلاف را می‌بندند.

چند هزینه دیگر هم در جدول نیامده است:

• زمان پول تومانی. اگر پول در بانک است، واریز با پایا یا ساتنا وقت می‌گیرد و برداشت تومانی هم معمولاً با پایا و در سیکل‌های آن به حساب می‌نشیند. در این مدت سرمایه‌تان کاری نمی‌کند. زمان دقیق این سیکل‌ها در مطلب زمان واریز پایا و ساتنا آمده است.
• محدودیت برداشت بعد از واریز تومانی. بعضی صرافی‌ها برداشت رمزارزی را که با واریز تومانی تازه خریده‌اید تا مدتی محدود می‌کنند. در سواپ‌ولت، برداشت رمزارزی که با تومانِ تازه‌واریزشده خریده شده، تا ۷۲ ساعت پس از واریز منتظر می‌ماند، مگر در سقف اعتبار برداشت آنی حساب. خود معامله همان لحظه تسویه می‌شود، ولی آربیتراژی که باید پول تازه را فوراً به صرافی دیگری ببرد، با همین استثنا از قدم اول گیر می‌کند.
• کارمزد ثابت روی مبلغ کم. کارمزد شبکه معمولاً مقدار ثابتی است. همان ۵۰ هزار تومان روی ۵۰ میلیون، ۰٫۱ درصد است، ولی روی ۵ میلیون تومان می‌شود یک درصد و تقریباً کل اختلاف را می‌خورد.

ریسک‌هایی که در حساب سود نمی‌آیند

آربیتراژ را معمولاً «کم‌ریسک» معرفی می‌کنند، چون شما روی بالا یا پایین رفتن قیمت شرط نمی‌بندید. ولی ریسک‌های دیگری دارد که در هیچ جدولی جا نمی‌شوند:

• انتقالی که دیر می‌رسد. شلوغی شبکه یا بررسی دستی برداشت در صرافی می‌تواند انتقال را ساعت‌ها نگه دارد. دلیل‌های رایجش را در چرا برداشت ارز دیجیتال Pending می‌شود؟ ببینید.
• بسته شدن واریز یا برداشت وسط کار. اگر صرافی مقصد واریز آن کوین را ببندد، کوین‌ها روی دستتان می‌ماند و تا دوباره باز شود، احتمالاً اختلاف هم از بین رفته است.
• مسدود شدن دارایی. تتر روی بعضی آدرس‌ها مسدود می‌شود و صرافی‌ها هم تراکنش‌ها را برای مقابله با پول‌شویی زیر نظر دارند؛ واریز و برداشت‌های پرتکرار و غیرعادی ممکن است حساب را به بررسی بکشاند. اینکه تتر چرا و چطور بلوکه می‌شود، در چرا تتر بلوکه می‌شود؟ آمده است.
• ریسک خود صرافی. موجودی شما در صرافی طلبی از آن صرافی است. آربیتراژگر پولش را هم‌زمان در چند صرافی نگه می‌دارد و اگر یکی برداشت را متوقف کند، همان پول گیر می‌افتد. نمونه معروفش FTX است: کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) در شکایتش در آذر ۱۴۰۱ می‌گوید دارایی مشتریان با پول شرکت وابسته‌اش، آلامدا، قاطی شده بود و بیش از ۸ میلیارد دلار از سپرده مشتریان از دست رفت.
• یک‌پا ماندن. گاهی خرید انجام می‌شود ولی تا سفارش فروش را ثبت کنید قیمت عوض شده است. آن‌وقت به‌جای آربیتراژ، دارایی‌ای دستتان است که قصد نگه داشتنش را نداشتید.

«ربات آربیتراژ با سود تضمینی»؛ دامی آشنا

پیشنهاد معمولاً این شکلی است: یک ربات تلگرامی یا سایت، «بسته‌های سرمایه‌گذاری آربیتراژ» با مدت مشخص و سود روزانه یا ماهانه ثابت می‌فروشد. تتر را به آدرسی که خودشان می‌دهند می‌فرستید، سودتان هر روز در پنل ربات بالا می‌رود و برای معرفی دوستانتان هم پاداش می‌گیرید. برداشت‌های کوچک اول کار هم معمولاً انجام می‌شود تا اعتمادتان جلب شود.

چرا این حساب جور درنمی‌آید؟ چون همان‌طور که بالاتر دیدید، سود آربیتراژ واقعی کوچک و نامنظم است و هر چه پول بیشتری دنبال همان اختلاف‌ها برود، کوچک‌تر می‌شود. کسی نمی‌تواند از آن سود ثابت ماهانه تضمین کند.

پرونده‌های واقعی هم همین را نشان می‌دهند. یکی از اعضای کمیسیون CFTC در بیانیه‌ای در آبان ۱۴۰۱ درباره پرونده Arbitraging.co نوشته است: تبلیغ‌کننده این طرح وعده می‌داد رباتش رمزارز را در یک صرافی ارزان بخرد و فوراً در صرافی دیگر گران‌تر بفروشد و سود را «قفل کند». به گفته CFTC هیچ معامله خودکاری برای مشتریان انجام نمی‌شد و وقتی سرمایه‌گذارها نتوانستند پولشان را برداشت کنند، همه‌اش را از دست دادند. این طرح از راه یوتیوب، کانال‌های تلگرام و خبرنامه‌ها تبلیغ می‌شد.

CFTC در هشداری درباره ربات‌های معاملاتی پرونده بزرگ‌تری را هم آورده است: Mirror Trading International. ربات این طرح قرار بود در بازار ارزهای خارجی معامله کند و دست‌کم ۱۰ درصد سود ماهانه را «تضمین» می‌کرد. طرح برای آوردن آدم تازه هم پاداش می‌داد و در نهایت بیش از ۱٫۷ میلیارد دلار بیت‌کوین از دست‌کم ۲۳ هزار نفر گرفت. موجودی‌هایی که به مشتریان نشان داده می‌شد ساختگی بود، پول بسیار کمی واقعاً معامله شد و طرح در عمل پانزی بود؛ یعنی سود قدیمی‌ها را از پول تازه‌واردها می‌دادند.

این نشانه‌ها را جدی بگیرید:

• سود ثابت یا «تضمینی» روزانه یا ماهانه، یا بسته‌هایی با مدت و سود مشخص
• پول را به کیف پول یا ربات خودشان می‌فرستید و فقط عددی در پنل آن‌ها می‌بینید
• نمونه معاملاتی که نشان می‌دهند «شبیه‌سازی» است یا هیچ راهی برای بررسی مستقلش نیست
• پاداش برای آوردن آدم تازه
• عجله: «ظرفیت محدود است» یا «فقط تا امشب»

نرم‌افزاری که روی حساب‌های خود شما در صرافی‌ها کار می‌کند، با سرویسی که پولتان را می‌گیرد و قول سود می‌دهد فرق اساسی دارد. در اولی پول در حساب خودتان می‌ماند، هرچند باز هم با همان هزینه‌ها و رقابت روبه‌رو هستید. دومی همان الگوی آشنایی است که در ۱۰ کلاهبرداری رایج ارز دیجیتال هم آمده است.

پیش از دنبال کردن یک اختلاف قیمت، این پنج سؤال را بپرسید

1. این اختلاف بین قیمت‌های قابل معامله است؟ قیمت آخرین معامله با بهترین سفارش خرید و فروش فرق دارد. فاصله این دو را در اسپرد چیست؟ توضیح داده‌ایم.
2. واریز و برداشت این کوین در هر دو صرافی و روی یک شبکه باز است؟ اگر نه، اختلاف احتمالاً از همین‌جا آمده است.
3. انتقال چقدر طول می‌کشد و قیمت در این مدت چقدر تکان می‌خورد؟ اگر نوسان معمول کوین در یک ساعت از اختلاف بیشتر است، این اختلاف ارزش دنبال کردن ندارد.
4. جمع همه هزینه‌ها از اختلاف کمتر است؟ کارمزد دو معامله، اسپرد، اسلیپیج سفارش شما، کارمزد شبکه و کارمزد برداشت تومانی را کنار هم بگذارید. در مثال بالا نقطه سر به سر حدود ۱٫۴ درصد بود.
5. پولتان در این مدت کجاست؟ اگر صرافی مقصد برداشت را متوقف کند یا دارایی مسدود شود، چه می‌کنید؟

برای بیشتر ما، آربیتراژ بیشتر توضیح می‌دهد چرا قیمت صرافی‌ها نزدیک هم می‌ماند تا اینکه راهی برای درآمد باشد. اگر هم فقط می‌خواهید رمزارز را ارزان‌تر بخرید یا بفروشید، به‌جای قیمت تابلو، مبلغ نهایی‌ای را که با یک مبلغ یکسان در هر صرافی می‌گیرید مقایسه کنید. روشش در صرافی چطور قیمت خرید و فروش را محاسبه می‌کند؟ آمده است. در سواپ‌ولت هم عددی که در صفحه نهایی سفارش می‌بینید ملاک معامله است.