امواج الیوت چیست؟ قوانین و موج‌شماری روی نمودار واقعی

امواج الیوت (Elliott Wave) روشی در تحلیل تکنیکال است که می‌گوید قیمت در جهت روند اصلی با پنج موج جلو می‌رود و بعد با سه موج در خلاف جهت اصلاح می‌شود. همین الگوی پنج‌تایی و سه‌تایی در هر مقیاسی تکرار می‌شود، از نمودار چندساله تا نمودار یک‌ساعته. موج‌شمار می‌خواهد بفهمد الان در کدام موج هستیم؛ اگر درست حدس بزند، شکل قدم بعدی بازار هم تا حدی معلوم می‌شود.

ولی همه‌چیز به همین «اگر» بند است. الیوت فقط سه قانون سفت‌وسخت دارد و بقیه‌اش رهنمودهایی است که معمولاً درست درمی‌آیند، نه همیشه. برای همین دو تحلیلگر باتجربه می‌توانند یک نمودار را دو جور بشمارند. پایین‌تر همین را روی نمودار واقعی بیت‌کوین نشان داده‌ایم: سقفی که در یک شمارش «موج ۵» است و در شمارش دیگر «موج B».

الیوت چه کسی بود و این نظریه از کجا آمد؟

رالف نلسون الیوت (۱۸۷۱ تا ۱۹۴۸) حسابدار آمریکایی بود و در دهه ۱۹۳۰ با مطالعه حرکت قیمت‌ها در بازارهای مالی به این نظریه رسید. نتیجه کارش را سال ۱۹۳۸ در کتاب «اصل موج» (The Wave Principle) منتشر کرد و مفصل‌ترین شرحش را سال ۱۹۴۶ در کتاب «قوانین طبیعت» (Nature's Laws) نوشت (ویکی‌پدیا، اصل موج الیوت).

حرف اصلی الیوت این بود که قیمت را جمعیت می‌سازد و جمعیت مدام میان خوش‌بینی و بدبینی رفت‌وبرگشت می‌کند. این رفت‌وبرگشت روی نمودار شکل‌هایی می‌سازد که بارها تکرار می‌شوند. الیوت از کشفش خیلی هم مطمئن بود. نوشته بود چون رفتار آدم‌ها ریتم دارد، حرکت بازار را می‌شود تا آینده دور «با قطعیتی که تا امروز ممکن نبوده» پیش‌بینی کرد. این قطعیت را زیاد جدی نگیرید؛ دلیلش را پایین‌تر می‌بینید.

نظریه بعد از مرگ الیوت هم زنده ماند. ای. جی. فراست (A. J. Frost) و رابرت پرکتر (Robert Prechter) کتاب «اصل موج الیوت» (Elliott Wave Principle) را نوشتند که هنوز مرجع اصلی این روش است. پرکتر در دهه ۱۹۷۰، وقتی تحلیلگر تکنیکال شرکت مریل لینچ بود، با کار الیوت آشنا شد و در دهه ۱۹۸۰ با خبرنامه‌اش آن را میان معامله‌گرها سر زبان‌ها انداخت. اگر تازه با این فضا آشنا شده‌اید، اول تحلیل تکنیکال چیست را بخوانید.

پنج موج با روند، سه موج خلاف روند

در یک روند صعودی، چرخه کامل الیوت هشت موج دارد. شکل زیر را از چپ به راست بخوانید؛ برچسب‌های آبی (شماره‌ها) بخش محرک را نشان می‌دهند و برچسب‌های نارنجی (حرف‌ها) بخش اصلاحی را.

• موج‌های ۱، ۳ و ۵ «موج محرک» (Impulse) هستند و قیمت را در جهت روند جلو می‌برند.
• موج‌های ۲ و ۴ خلاف روند حرکت می‌کنند و هر کدام موج قبل از خودش را اصلاح می‌کند.
• بعد از موج ۵، سه موج A، B و C کل آن پنج موج را اصلاح می‌کنند. A و C خلاف روند قبلی‌اند و B برگشتی موقت در میانه راه است.

در روند نزولی همین شکل وارونه می‌شود؛ یعنی پنج موج رو به پایین و بعد سه موج رو به بالا.

هر موج از موج‌های کوچک‌تر ساخته شده است

فرق الیوت با یک الگوی ساده این است که هر موج خودش از موج‌های کوچک‌تری ساخته شده. اگر موج ۱ را روی نمودار جزئی‌تر باز کنید، می‌بینید خودش پنج موج دارد؛ موج ۲ سه موج دارد و همین‌طور تا آخر. برای همین ساختار موج محرک را «۵-۳-۵-۳-۵» می‌نویسند. به این تکرار یک شکل در مقیاس‌های مختلف، فرکتال (Fractal) می‌گویند.

به هر کدام از این مقیاس‌ها «درجه» موج می‌گویند. الیوتی‌ها برای درجه‌ها اسم هم گذاشته‌اند، از «سوپرسیکل بزرگ» (Grand Supercycle) که چند قرن طول می‌کشد تا «ساب‌مینوئت» (Subminuette) که در حد چند دقیقه است. لازم نیست این اسم‌ها را حفظ کنید. فقط یادتان بماند هر وقت کسی گفت «بازار در موج ۳ است»، بپرسید موج ۳ از کدام درجه و روی کدام تایم‌فریم.

هر موج حال‌وهوای خودش را دارد

الیوتی‌ها برای هر موج یک «شخصیت» هم قائل‌اند؛ یعنی حال بازار در طول آن موج. این توصیف‌ها قانون نیستند، ولی کمک می‌کنند موج را از رفتار بازار هم بشناسید، نه فقط از شکلش.

• موج ۱: کمتر کسی باورش می‌کند. خبرها هنوز بدند و بیشتر آدم‌ها فکر می‌کنند این هم یک جهش کوتاه وسط بازار نزولی است.
• موج ۲: ترس برمی‌گردد و قیمت بخش بزرگی از سود موج ۱ را پس می‌دهد. خیلی‌ها مطمئن می‌شوند بازار نزولی تمام نشده است.
• موج ۳: معمولاً قوی‌ترین و بلندترین موج است. خبرها خوب می‌شوند، حجم معاملات بالا می‌رود و کسی که برای خرید منتظر «یک اصلاح درست‌وحسابی» بود، اغلب جا می‌ماند.
• موج ۴: حرکت کند و کش‌دار و اغلب افقی است. قیمت جلو نمی‌رود و حوصله‌ها سر می‌رود.
• موج ۵: آخرین مرحله صعود است. همه خوش‌بین‌اند و خیلی‌ها تازه وارد بازار می‌شوند، ولی حجم معمولاً از موج ۳ کمتر است و اندیکاتورهای مومنتوم مثل RSI اغلب واگرایی نشان می‌دهند: قیمت سقف تازه می‌زند و اندیکاتور نه.
• موج A: بیشتر آدم‌ها ریزش را یک اصلاح معمولی و فرصت خرید می‌بینند.
• موج B: برگشتی است که خیلی‌ها را گول می‌زند؛ تله‌های خرید معروف بیشتر همین‌جا ساخته می‌شوند.
• موج C: امیدها از بین می‌روند و ترس همه‌گیر می‌شود.

قوانین امواج الیوت: سه قانونی که نباید شکسته شوند

الیوت فقط سه قانون دارد که هیچ‌وقت نباید شکسته شوند. اگر حتی یکی‌شان رعایت نشود، شمارش‌تان غلط است و باید نمودار را جور دیگری بشمارید (StockCharts، شناخت الگوهای الیوت):

1. موج ۲ هیچ‌وقت کل موج ۱ را پس نمی‌دهد. یعنی کف موج ۲ نباید پایین‌تر از نقطه شروع موج ۱ برود.
2. موج ۳ هیچ‌وقت کوتاه‌ترین موج میان ۱، ۳ و ۵ نیست. لازم نیست بلندترین باشد، ولی بیشتر وقت‌ها هست.
3. موج ۴ به محدوده قیمتی موج ۱ وارد نمی‌شود. در روند صعودی یعنی کف موج ۴ باید بالاتر از سقف موج ۱ بماند.

این قانون‌ها به کار عملی هم می‌آیند، چون هر کدام یک «نقطه ابطال» دستتان می‌دهد. اگر فکر می‌کنید قیمت در موج ۲ است، شروع موج ۱ همان خطی است که اگر شکسته شود، می‌فهمید اشتباه کرده‌اید. خیلی از معامله‌گرهای الیوتی حد ضرر را کمی آن‌طرفِ همین نقطه می‌گذارند.

یک استثنا هم هست: الگوی گوه‌شکلی به اسم دیاگونال (Diagonal) که فقط جای موج ۱ یا A، یا جای موج ۵ یا C پیدا می‌شود. در دیاگونال، موج ۴ می‌تواند به محدوده موج ۱ برسد، ولی دو قانون دیگر سر جایشان هستند. دیاگونالی که آخر یک روند می‌آید معمولاً نشان می‌دهد آن روند خسته شده است.

رهنمودهای الیوت: معمولاً درست، نه همیشه

جز این سه قانون، هرچه درباره الیوت می‌شنوید «رهنمود» (Guideline) است؛ یعنی چیزی که بارها دیده شده، ولی ممکن است این بار اتفاق نیفتد (StockCharts، رهنمودهای الیوت). مهم‌ترین رهنمودها این‌ها هستند.

• امتداد (Extension): معمولاً یکی از موج‌های ۱، ۳ یا ۵ از بقیه خیلی بلندتر می‌شود و زیرموج‌های درشتی پیدا می‌کند. بیشتر وقت‌ها این موج ۳ است.
• برابری: اگر موج ۳ امتداد پیدا کرده باشد، موج‌های ۱ و ۵ اغلب اندازه‌شان به هم نزدیک است.
• تناوب (Alternation): موج‌های ۲ و ۴ بیشتر وقت‌ها شبیه هم نیستند. اگر موج ۲ تند و عمیق بوده، موج ۴ احتمالاً افقی و کش‌دار است و برعکس.
• عمق اصلاح: اصلاحی که بعد از یک الگوی پنج‌موجی می‌آید، اغلب تا محدوده قیمتی موج ۴ همان الگو پایین می‌آید.
• کانال: از شروع موج ۱ خطی تا انتهای موج ۲ بکشید و خطی موازی با آن را از سقف موج ۱ رد کنید. ممکن است موج ۳ نزدیک همین خط دوم تمام شود. پایان موج‌های ۴ و ۵ را هم با همین روش حدس می‌زنند.
• مقیاس: برای موج‌های بزرگ و چندساله، نمودار لگاریتمی را هم ببینید. روی نمودار معمولی، یک حرکت ۵۰ درصدی در قیمت‌های بالا خیلی بزرگ‌تر از همان حرکت در قیمت‌های پایین به چشم می‌آید.
• موج ۵ ناقص (Truncation): گاهی بعد از یک موج ۳ خیلی قوی، موج ۵ حتی به سقف موج ۳ هم نمی‌رسد.

موج‌های اصلاحی: زیگزاگ، فلت و مثلث

قاعده موج محرک روشن است، ولی موج‌های اصلاحی گیج‌کننده‌اند و بیشتر دعواهای موج‌شمارها هم از همین‌جا شروع می‌شود. اصلاح‌ها سه شکل اصلی دارند:

• زیگزاگ (Zigzag): اصلاحی تند و عمیق با ساختار ۵-۳-۵؛ یعنی موج A پنج موج کوچک دارد، B سه موج و C دوباره پنج موج. زیگزاگ بیشتر جای موج ۲ می‌نشیند.
• فلت (Flat): اصلاحی افقی با ساختار ۳-۳-۵ که قیمت را تقریباً به همان جایی برمی‌گرداند که اصلاح از آن شروع شده بود. فلت بیشتر در موج ۴ دیده می‌شود. نوع رایج‌ترش «فلت منبسط» (Expanded Flat) است؛ در آن موج B از نقطه شروع A بالاتر می‌رود و موج C از کف A پایین‌تر.
• مثلث (Triangle): پنج موج سه‌تایی به اسم‌های A تا E که قیمت را در محدوده‌ای جمع‌شونده، یا گاهی بازشونده، نگه می‌دارد. مثلث تقریباً همیشه درست پیش از آخرین حرکت الگو پیدا می‌شود، یعنی جای موج ۴ یا موج B. شکلش شبیه مثلث‌هایی است که در الگوهای نموداری کلاسیک می‌بینید.

این سه شکل می‌توانند پشت سر هم بیایند و اصلاح‌های ترکیبی بسازند که با حرف‌های W، X و Y برچسب می‌خورند. همین آزادی در ترکیب، شمارش را این‌قدر کش‌دار و انعطاف‌پذیر می‌کند.

امواج الیوت و فیبوناچی چه ربطی به هم دارند؟

الیوت می‌گفت وقتی اصل موج را کشف کرد، اسم دنباله فیبوناچی را هم نشنیده بود. ولی بعدها به این نتیجه رسید که «دنباله فیبوناچی پایه اصل موج است». عددهای این دنباله در خود شمارش هم پیداست: موج محرک پنج موج دارد، اصلاح سه موج و چرخه کامل هشت موج.

در عمل، موج‌شمارها اندازه موج‌ها را با نسبت‌های فیبوناچی حدس می‌زنند. رایج‌ترین نسبت‌ها این‌هاست (ویکی‌پدیا، اصل موج الیوت):

• موج ۲ معمولاً بیشتر از ۶۱٫۸ درصد موج ۱ را پس نمی‌دهد.
• موج ۳ اغلب حدود ۱٫۶۱۸ برابر موج ۱ است.
• موج ۴ معمولاً کمتر از ۳۸٫۲ درصد موج ۳ را پس می‌دهد.
• موج C اغلب دست‌کم هم‌اندازه موج A است و گاهی به ۱٫۶۱۸ برابر آن یا بیشتر می‌رسد.

این سطح‌ها را با ابزار فیبوناچی اصلاحی و اکستنشن روی نمودار می‌کشند و طرز کارش را جدا در آموزش فیبوناچی در تحلیل تکنیکال گفته‌ایم. فقط یادتان باشد این نسبت‌ها هم رهنمودند، نه قانون. بچلر و رامیار (Batchelor و Ramyar) در پژوهشی که سال ۲۰۰۵ ارائه کردند، چرخه‌های شاخص داوجونز را بررسی کردند. نسبت‌های فیبوناچی در قیمت و زمان این چرخه‌ها بیشتر از چیزی که در یک سری تصادفی انتظار می‌رود پیدا نشد. در مثال بیت‌کوینِ پایین هم می‌بینید عددهای واقعی چقدر با نسبت‌های کتابی فاصله دارند.

موج‌شماری روی نمودار واقعی بیت‌کوین

حالا همه این‌ها را روی نمودار واقعی پیاده کنیم. نمودار زیر کندل‌های هفتگی بیت‌کوین به تتر (BTC/USDT) در صرافی بایننس را با مقیاس لگاریتمی نشان می‌دهد، از کف آبان ۱۴۰۱ تا امروز. شماره‌های سیاه در هر دو شمارش یکی‌اند؛ به سقف مهر ۱۴۰۴ دقت کنید که دو برچسب متفاوت گرفته است.

اول یک نکته: این برچسب‌ها را امروز و با دیدن کل نمودار گذاشته‌ایم. شهریور ۱۴۰۲ که قیمت به کف موج ۲ رسیده بود، هیچ‌کس نمی‌توانست مطمئن باشد این کف موج ۲ است و موج ۳ بزرگی در راه است.

پنج موج صعود، با عدد

طبق کندل‌های روزانه بایننس، نقطه‌های چرخش این شمارش این‌ها هستند:

• شروع (۰): کف ۳۰ آبان ۱۴۰۱ در ۱۵٬۴۷۶ دلار.
• موج ۱: تا سقف ۲۲ تیر ۱۴۰۲ در ۳۱٬۸۰۴ دلار؛ یعنی ۱۶٬۳۲۸ دلار رشد.
• موج ۲: تا کف ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ در ۲۴٬۹۰۱ دلار.
• موج ۳: تا سقف ۲۴ اسفند ۱۴۰۲ در ۷۳٬۷۷۷ دلار؛ یعنی ۴۸٬۸۷۶ دلار رشد.
• موج ۴: تا کف ۱۵ مرداد ۱۴۰۳ در ۴۹٬۰۰۰ دلار.
• موج ۵: در شمارش «الف» تا سقف ۱ بهمن ۱۴۰۳ در ۱۰۹٬۵۸۸ دلار (۶۰٬۵۸۸ دلار رشد) و در شمارش «ب» تا سقف ۱۴ مهر ۱۴۰۴ در حدود ۱۲۶٬۲۰۰ دلار (حدود ۷۷٬۲۰۰ دلار رشد).

حالا این شمارش را با قانون‌ها و رهنمودها بسنجیم:

هر سه قانون رعایت شده‌اند، پس این شمارش «مجاز» است. ولی از سه رهنمود فیبوناچی فقط یکی جور درآمده است. موج‌شمار باتجربه احتمالاً می‌گوید موج ۴ «حدود ۵۰ درصد» اصلاح کرد و ۵۰ درصد هم سطح مهمی است. منتقدها دقیقاً از همین انعطاف ایراد می‌گیرند: با این‌همه نسبت و سطح، تقریباً هر عددی را می‌شود بعداً به یکی از آن‌ها چسباند.

مقیاس نمودار هم نتیجه را عوض می‌کند. اگر به دلار حساب کنید، موج ۵ حتی در شمارش الف از موج ۳ بلندتر است و انگار موج ۵ امتداد پیدا کرده. ولی به درصد، موج ۱ حدود ۱۰۶ درصد رشد کرده، موج ۳ حدود ۱۹۶ درصد و موج ۵ حدود ۱۲۴ درصد (شمارش الف) یا ۱۵۸ درصد (شمارش ب). پس روی نمودار لگاریتمی، موج ۳ بلندترین موج است؛ همان چیزی که کتاب‌ها انتظارش را دارند.

حتی سر پایان موج ۱ هم می‌شود بحث کرد. ما سقف ۲۲ تیر ۱۴۰۲ را پایان موج ۱ گرفتیم چون بالاتر بود. ولی کس دیگری می‌تواند سقف ۲۵ فروردین همان سال در ۳۱٬۰۰۰ دلار را پایان موج ۱ بداند و کل فاصله فروردین تا شهریور را یک اصلاح سه‌موجی بشمارد.

یک سقف، دو اسم

اختلاف اصلی دو شمارش بعد از موج ۴ پیدا می‌شود.

در شمارش الف، موج ۵ روز ۱ بهمن ۱۴۰۳ تمام شد و ریزش حدوداً ۳۲ درصدی بعد از آن، تا ۷۴٬۵۰۸ دلار در ۱۸ فروردین ۱۴۰۴، موج A بود. کسی که فروردین ۱۴۰۴ این‌طور می‌شمرد، منتظر ادامه اصلاح بود، ولی قیمت برگشت و مهر ۱۴۰۴ سقف تازه زد. با این حال شمارش الف باطل نشد. موج‌شمار فقط اسم آن صعود را عوض کرد و گفت این موج B از یک فلت منبسط است که از نقطه شروع موج A بالاتر رفته. ریزش بعد از سقف مهر هم موج C شد؛ موجی که در فلت منبسط باید از کف A پایین‌تر برود و همین هم شد: قیمت تا ۶۰٬۰۰۰ دلار در ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ پایین آمد.

در شمارش ب، ریزش بهمن ۱۴۰۳ تا فروردین ۱۴۰۴ فقط استراحتی وسط موج ۵ بود و موج ۵ تا سقف ۱۴ مهر ۱۴۰۴ ادامه پیدا کرد. ریزش‌های بعد از آن سقف، با کف ۶۰٬۰۰۰ دلاری بهمن و کف ۵۷٬۸۰۰ دلاری ۱۰ تیر ۱۴۰۵، اصلاحِ کل آن پنج موج‌اند.

هر دو شمارش هر سه قانون را رعایت می‌کنند و هر دو با گذشته جور درمی‌آیند، ولی سر اینکه الان کجای چرخه‌ایم با هم فرق دارند. ما اینجا پیش‌بینی نمی‌کنیم؛ فقط می‌خواهیم نشان بدهیم الیوت به‌تنهایی نمی‌گوید کدام شمارش درست است.

کف‌های ۶۰٬۰۰۰ و ۵۷٬۸۰۰ دلاری هم درست داخل محدوده موج ۴، یعنی بین ۴۹٬۰۰۰ و ۷۳٬۷۷۷ دلار، نشستند؛ همان جایی که رهنمود عمق اصلاح می‌گوید. ولی این را هم بعد از اتفاق می‌بینیم و چیزی را ثابت نمی‌کند.

چرا دو تحلیلگر یک نمودار را دو جور می‌شمارند؟

مثال بیت‌کوین استثنا نیست؛ در موج‌شماری، اختلاف شمارش چیز عادی است و چند دلیل دارد:

• نقطه شروع: اگر کف دیگری را شروع بگیرید، همه شماره‌ها جابه‌جا می‌شوند.
• درجه: یک حرکت را می‌شود موج ۳ از یک درجه بزرگ دید یا موج ۵ از درجه‌ای کوچک‌تر.
• امتداد: وقتی یک موج امتداد پیدا می‌کند، ممکن است به جای پنج موج نُه موج ببینید و معلوم نباشد کدام موج امتداد پیدا کرده است.
• تنوع اصلاح‌ها: زیگزاگ، فلت، مثلث و ترکیب‌هایشان آن‌قدر حالت دارند که تقریباً هر حرکت خلاف روندی در یکی‌شان جا می‌شود.
• مقیاس: همان‌طور که دیدید، طول موج‌ها روی نمودار معمولی و لگاریتمی فرق می‌کند.

منتقدها روی همین نقطه دست می‌گذارند. دیوید آرونسون (David Aronson)، تحلیلگر تکنیکال و نویسنده، نوشته است الیوت به شکلی که رایج است بیشتر یک «داستان» است تا نظریه‌ای معتبر، چون می‌شود آن را با هر تکه‌ای از تاریخ بازار جور کرد. او این وضع را به کار ستاره‌شناسان پیش از کوپرنیک تشبیه کرده که با مدل زمین‌مرکزِ غلطشان هم حرکت همه سیاره‌ها را توضیح می‌دادند.

بنوا مندلبرو (Benoit Mandelbrot)، ریاضیدانی که مدل‌های قیمت بازار را بر پایه هندسه فرکتال ساخت، هم نوشته است پیش‌بینی با موج کار خیلی نامطمئنی است و در آن، قضاوت شخصی نمودارخوان از حکم عددها مهم‌تر است (ویکی‌پدیا، بخش نقدها).

طرفدارهای الیوت جواب می‌دهند که عوض کردن شمارش با رسیدن داده تازه جزو خود کار است. آموزش‌های StockCharts هم می‌گویند باید عادت کنید شمارش را با داده‌های جدید اصلاح کنید و از این بابت دلسرد نشوید.

به نظر ما، الیوت بیشتر به درد این می‌خورد که نگاهتان به روند نظم بگیرد؛ ماشین پیش‌بینی نیست. قانون‌هایش نقطه ابطال روشن می‌دهند و همین برای مدیریت ریسک خیلی ارزش دارد. ولی هر شمارشی که با «حتماً» و «قطعاً» همراه باشد، بیشتر از توان الیوت وعده می‌دهد.

پیش از معامله با شمارش الیوت، این‌ها را چک کنید

• هر سه قانون را با عدد چک کرده‌اید، نه فقط با چشم؟
• شمارش جایگزین دارید؟ موج‌شمار جدی همیشه دست‌کم یک شمارش دوم کنار دستش دارد.
• نقطه ابطال را نوشته‌اید؟ یعنی قیمتی که اگر شکسته شود، شمارش شما غلط است.
• تایم‌فریم بالاتر چه می‌گوید؟ موج ۳ روی نمودار چهارساعته ممکن است فقط تکه‌ای از موج ۴ روی نمودار روزانه باشد.
• سطح‌های حمایت و مقاومت و حجم معاملات با شمارش شما هم‌خوان‌اند؟
• مبلغ هر معامله را طوری انتخاب کرده‌اید که اگر شمارش غلط از آب درآمد، ضررش قابل تحمل باشد؟ طرز حسابش را در مدیریت ریسک در ارز دیجیتال گفته‌ایم.

بازار رمزارز خیلی پرنوسان است و هیچ الگویی، از جمله الیوت، سود را تضمین نمی‌کند. این مطلب آموزشی است و پیشنهاد خرید یا فروش هیچ رمزارزی نیست. قیمت‌های نمودار بالا به تتر است، چون بیشتر معامله‌های بازار رمزارز در جفت‌ارزهای تتری انجام می‌شود. اگر می‌خواهید تحلیلتان را در معامله اسپات به کار ببرید، می‌توانید تتر را در سواپ‌ولت با تومان بخرید.