قیمت طلا در ایران چطور تعیین می‌شود؟ انس، دلار و حباب

قیمت طلا در ایران را دولت تعیین نمی‌کند و در بازار آزاد شکل می‌گیرد، ولی پایه‌اش دو عدد است: قیمت جهانی یک انس طلا به دلار و قیمت دلار در بازار آزاد ایران. حاصل‌ضرب این دو، ارزش تومانی یک انس طلای خالص است. این عدد را بر ۳۱٫۱۰۳۵ تقسیم کنید تا قیمت یک گرم طلای ۲۴ عیار به دست بیاید، بعد نتیجه را در ۰٫۷۵ ضرب کنید تا به قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار برسید.

قیمت بازار تهران معمولاً نزدیک همین عدد است، ولی دقیقاً همان نیست. به این فاصله «حباب» می‌گویند و از عرضه و تقاضا، انتظار مردم از دلار فردا و شیوه قیمت دادن خود بازار می‌آید. پایین‌تر با قیمت‌های واقعی یک روز هم نشان داده‌ایم این فاصله چقدر بود.

انس طلا چیست و چند گرم است؟

انس (یا اونس) واحدی است که طلا در بازار جهانی با آن وزن و معامله می‌شود. منظور از انس طلا «انس تروی» (Troy Ounce) است. طبق جدول تبدیل واحدهای مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST)، هر انس تروی حدود ۳۱٫۱۰۳۵ گرم است. انس معمولی که در آمریکا مواد غذایی را با آن وزن می‌کنند حدود ۲۸٫۳۵ گرم است و به طلا ربطی ندارد؛ اگر جایی دیدید قیمت طلا را با انس ۲۸ گرمی حساب کرده‌اند، حسابشان اشتباه است.

وقتی می‌گویند «انس طلا ۴ هزار دلار شد»، یعنی یک انس تروی طلای خالص (۲۴ عیار) در بازار جهانی ۴ هزار دلار قیمت دارد. سایت‌ها و پلتفرم‌های معاملاتی این قیمت را با نماد XAU/USD نشان می‌دهند. اگر انس را با مثقال بازار ایران (۴٫۶۰۸۳ گرم) بسنجید، هر انس حدود ۶٫۷۵ مثقال می‌شود.

قیمت مرجع انس هر روز در لندن تعیین می‌شود و برگزارکننده‌اش شرکتی به اسم ICE Benchmark Administration است. طبق توضیح خود این شرکت، هر روز دو حراج برگزار می‌شود؛ یکی صبح و یکی بعدازظهر به وقت لندن. در هر دور حراج قیمتی اعلام می‌شود و بانک‌ها و معامله‌گران بزرگ می‌گویند با آن قیمت چقدر می‌خرند و چقدر می‌فروشند. اگر خرید و فروش با هم جور نباشد، قیمت را بالا یا پایین می‌برند و دور تازه‌ای شروع می‌شود، و این کار آن‌قدر تکرار می‌شود تا خرید و فروش تقریباً برابر شود.

عدد نهایی با اسم LBMA Gold Price به دلار منتشر می‌شود. قیمتی هم که در طول روز روی سایت‌ها مدام عوض می‌شود، قیمت معاملات لحظه‌ای همین بازار جهانی است. صفحه انس طلا در سواپ‌ولت قیمت لحظه‌ای انس را هم به دلار و هم به تومان نشان می‌دهد.

فرمول قیمت طلا با انس و دلار

برای رسیدن از انس جهانی به قیمت طلا در ایران، چهار حساب ساده کافی است:

1. قیمت انس به تومان = قیمت انس به دلار × قیمت دلار آزاد به تومان
2. قیمت یک گرم طلای ۲۴ عیار = قیمت انس به تومان ÷ ۳۱٫۱۰۳۵
3. قیمت یک گرم طلای ۱۸ عیار = قیمت گرم ۲۴ عیار × ۰٫۷۵
4. مظنه، یعنی قیمت یک مثقال طلای آب‌شده = قیمت گرم ۱۸ عیار × ۴٫۳۳۱۸

عدد ۰٫۷۵ از عیار می‌آید: طلای ۱۸ عیار یعنی از هر هزار واحد وزنش، ۷۵۰ واحد طلای خالص است و بقیه فلزهایی مثل مس و نقره‌اند که طلا را محکم‌تر می‌کنند. عدد ۴٫۳۳۱۸ را پایین‌تر، در بخش مظنه، توضیح داده‌ایم.

اگر حوصله چهار مرحله را ندارید، یک میان‌بر هست: قیمت انس به تومان را بر ۴۱٫۴۷ تقسیم کنید تا قیمت گرم ۱۸ عیار دستتان بیاید. این عدد همان ۳۱٫۱۰۳۵ تقسیم بر ۰٫۷۵ است. برای مظنه هم قیمت انس به تومان را بر ۹٫۵۷۴ تقسیم کنید.

مثال عددی: از انس تا گرم ۱۸ عیار

فرض کنید انس ۴٬۰۰۰ دلار است و دلار آزاد ۲۵۰٬۰۰۰ تومان. این عددها فرضی‌اند و گرد انتخابشان کرده‌ایم که حساب ساده بماند. قیمت‌های واقعی یک روز را کمی پایین‌تر می‌بینید.

این عددها ارزش طلای خام‌اند؛ یعنی اگر بازار تهران درست هم‌قیمت بازار جهانی بود، همین‌ها را می‌دیدید. حالا فرض کنید همان روز در بازار تهران هر گرم ۱۸ عیار ۲۴ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان معامله شود. در این صورت طلا حدود ۲ درصد گران‌تر از ارزش جهانی‌اش قیمت خورده و همین ۲ درصد، حباب طلاست.

کدام دلار را باید در فرمول گذاشت؟

دلار در ایران چند نرخ دارد. کنار دلار بازار آزاد، نرخ‌های دیگری هم هست که بیشتر به واردات و تجارت مربوط است. ولی طلا در بازار آزاد خرید و فروش می‌شود و کسی که طلایش را می‌فروشد، با پولش می‌تواند دلار آزاد بخرد و برعکس. برای همین قیمت طلا را با دلار بازار آزاد می‌سنجند و آزمایشگاه حباب طلای سواپ‌ولت هم ارزش طلا را با همین دلار حساب می‌کند.

خود دلار آزاد هم فقط یک عدد نیست. صرافی‌ها دلار را به یک قیمت می‌خرند و به قیمت دیگری می‌فروشند، دلار نقدی با دلار فردایی فرق دارد و هر سایت هم ممکن است عدد کمی متفاوتی ثبت کند. همین چند هزار تومان اختلاف در قیمت دلار، نتیجه فرمول را یکی دو درصد جابه‌جا می‌کند.

در مثال بالا، هر یک درصد تغییر دلار قیمت هر گرم ۱۸ عیار را حدود ۲۴۱ هزار تومان بالا یا پایین می‌برد. پس اگر حساب شما یکی دو درصد با قیمت بازار فاصله دارد، اول ببینید کدام قیمت دلار را در فرمول گذاشته‌اید.

قیمت‌های واقعی یک روز: بازار چقدر با فرمول فاصله داشت؟

بامداد ۲۵ مهر ۱۴۰۵، آزمایشگاه حباب طلای سواپ‌ولت انس را ۴٬۱۶۵٫۵۸ دلار و دلار آزاد را حدود ۲۶۵ هزار تومان ثبت کرده بود. با این دو عدد:

• ارزش یک انس به تومان حدود ۱ میلیارد و ۱۰۴ میلیون تومان می‌شود.
• طبق فرمول، هر گرم طلای ۱۸ عیار باید حدود ۲۶ میلیون و ۶۱۸ هزار تومان می‌بود.
• در بازار، طبق صفحه قیمت طلای ۱۸ عیار سواپ‌ولت، هر گرم ۱۸ عیار حدود ۲۶ میلیون و ۲۱۳ هزار تومان قیمت داشت.

یعنی بازار تهران طلا را حدود ۱٫۵ درصد ارزان‌تر از ارزش جهانی‌اش قیمت داده بود. به زبان دیگر، قیمت طلا طوری بود که انگار دلار حدود ۲۶۱ هزار تومان است، نه ۲۶۵ هزار. طبق همان آزمایشگاه، میانگین این فاصله برای طلای آب‌شده در سه ماه پیش از آن روز حدود منفی ۲ درصد بوده است. پس در این سه ماه، آب‌شده تهران به‌طور میانگین کمی زیر ارزش جهانی‌اش معامله شده است، نه بالای آن.

انس مهم‌تر است یا دلار؟

برای کسی که با تومان طلا می‌خرد، این دو هم‌وزن‌اند. چون در فرمول در هم ضرب می‌شوند، ده درصد گران شدن انس همان اثری را دارد که ده درصد گران شدن دلار. جدول زیر با همان عددهای فرضی مثال بالا نشان می‌دهد ترکیب این دو چه می‌کند:

ردیف چهارم همان چیزی است که خیلی‌ها را گیج می‌کند: انس جهانی پایین آمده، ولی قیمت طلای ایران تقریباً تکان نخورده است، چون دلار به همان نسبت گران شده. عکسش هم پیش می‌آید. اگر خبرهای داخلی دلار را پایین بیاورد، ممکن است انس در دنیا رکورد بزند و طلای ایران ارزان شود.

بازار تهران قیمت طلا را چطور تعیین می‌کند؟

فرمول فقط ارزش جهانی طلا را نشان می‌دهد؛ قیمت را خود بازار تهران تعیین می‌کند و سه چیز باعث می‌شود این قیمت از فرمول فاصله بگیرد.

بازار با مظنه قیمت می‌دهد، نه با انس

در بازار عمده‌فروشی تهران، قیمت طلای آب‌شده را با «مظنه» اعلام می‌کنند. مظنه قیمت یک مثقال (۴٫۶۰۸۳ گرم) طلای آب‌شده با عیار ۷۰۵ در هزار است، یعنی کمی کمتر از ۱۷ عیار. قیمت گرم ۱۸ عیاری که در سایت‌ها می‌بینید از همین مظنه درمی‌آید: مظنه را بر ۴٫۳۳۱۸ تقسیم می‌کنند. این عدد همان وزن مثقال است که فرق عیار ۷۰۵ و ۷۵۰ هم در آن حساب شده (۴٫۶۰۸۳ × ۷۰۵ ÷ ۷۵۰).

مظنه را خرید و فروش واقعی آب‌شده در بازار تهران تعیین می‌کند، نه فرمول. فرمول فقط خط‌کشی است که با آن می‌سنجید بازار چقدر از ارزش جهانی طلا دور شده است.

عرضه و تقاضای داخلی

وقتی خبر بدی می‌رسد و عده زیادی هم‌زمان برای حفظ ارزش پولشان طلا می‌خرند، قیمت در تهران بیش از آنچه انس و دلار نشان می‌دهند بالا می‌رود و حباب مثبت می‌شود. وقتی هم خیلی‌ها برای خرج زندگی طلا می‌فروشند یا بازار آرام است و کسی عجله‌ای برای خرید ندارد، فروشنده‌ها از خریدارها بیشتر می‌شوند و قیمت ممکن است زیر فرمول برود. طلای فیزیکی را هم نمی‌شود فوری و بی‌هزینه بین ایران و بازار جهانی جابه‌جا کرد، برای همین این فاصله گاهی مدتی می‌ماند.

انتظار از دلار فردا

بازار طلا فقط به دلار امروز نگاه نمی‌کند. وقتی معامله‌گرها منتظر گران شدن دلارند، مثلاً بعد از یک خبر سیاسی، طلا را زودتر گران می‌کنند و گاهی قیمت طلا حتی پیش از خود دلار بالا می‌رود.

ساعت کار بازارها هم اثر دارد. بازار جهانی طلا شنبه و یکشنبه تعطیل است، ولی بازار تهران شنبه باز است. پس هر تغییری که شنبه در قیمت طلای ایران می‌بینید، از دلار و انتظارات داخلی آمده است. برعکس، اگر انس جمعه یا روز تعطیل دیگری تکان بخورد، اثرش معمولاً روز کاری بعد یک‌جا به قیمت داخلی می‌رسد.

حباب: فاصله قیمت بازار با ارزش طلا

حباب نشان می‌دهد یک سکه یا قطعه طلا چند درصد گران‌تر یا ارزان‌تر از ارزش طلای خالص داخلش فروخته می‌شود:

حباب = (قیمت بازار ÷ ارزش طلای خالص داخلش) − ۱

اگر نتیجه مثبت باشد، دارید بیشتر از ارزش جهانی طلا پول می‌دهید و اگر منفی باشد، کمتر. حباب آب‌شده در ماه‌های اخیر کوچک بوده است. آب‌شده تقریباً همان طلای خام است؛ اگر خیلی ارزان شود زود خریدار پیدا می‌کند و اگر خیلی گران شود، فروشنده.

ماجرای سکه فرق می‌کند. در همان روز ۲۵ مهر ۱۴۰۵، آزمایشگاه حباب طلا حباب سکه امامی را حدود ۳٫۹ درصد، نیم سکه را حدود ۱۰ درصد و ربع سکه را نزدیک ۱۹ درصد نشان می‌داد. نیم و ربع سکه را بیشتر برای هدیه یا با پول کم می‌خرند و ضرب سکه کوچک هم، به نسبت طلایی که دارد، گران‌تر تمام می‌شود. برای همین حبابشان بیشتر است.

قیمت انس جهانی را چه چیزهایی تکان می‌دهد؟

انس هم قیمت بازار است و هر روز بالا و پایین می‌رود. پژوهش‌ها و آمار بازار جهانی طلا چند عامل اصلی را پشت این نوسان نشان می‌دهند.

نرخ بهره واقعی

طلا سود نمی‌دهد. وقتی اوراق قرضه آمریکا سودی بیشتر از تورم می‌دهند، کسی که طلا نگه می‌دارد از این سود مطمئن چشم پوشیده است و طلا کم‌طرفدارتر می‌شود. به سود اوراق منهای تورم مورد انتظار «نرخ بهره واقعی» می‌گویند.

پژوهشی از بانک فدرال رزرو شیکاگو که سال ۱۴۰۰ منتشر شد، داده‌های سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۹۸ را بررسی کرده است. طبق نتیجه آن، هر یک واحد درصد بالا رفتن نرخ بهره واقعی بلندمدت با حدود ۱۳ درصد افت قیمت واقعی طلا همراه بوده است. منظور از قیمت واقعی، قیمت طلا بعد از کم کردن اثر تورم است. همین پژوهش می‌گوید از ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۱ نرخ بهره واقعی حدود ۴ واحد درصد پایین آمد و قیمت واقعی طلا بیش از پنج برابر شد. برای همین خبرهای فدرال رزرو (بانک مرکزی آمریکا) درباره نرخ بهره انس را تکان می‌دهد.

انتظار تورم و نگرانی از رکود

طبق همان پژوهش، یک واحد درصد بالا رفتن انتظار تورم ده سال آینده با حدود ۳۷ درصد افزایش قیمت واقعی طلا همراه بوده است. هر وقت هم آمریکایی‌ها در نظرسنجی‌ها به آینده اقتصاد بدبین‌تر بوده‌اند، طلا گران‌تر بوده است. طلا از قدیم همین نقش را داشته است: پناهگاهی در برابر تورم و بحران.

ارزش دلار آمریکا در دنیا

قیمت انس به دلار است. وقتی دلار در برابر ارزهایی مثل یورو و ین قوی می‌شود، طلا برای خریدار اروپایی یا ژاپنی گران‌تر درمی‌آید و معمولاً تقاضا پایین می‌آید. شورای جهانی طلا (World Gold Council) در گزارش سه‌ماهه تقاضای طلا نوشته از ۱۲ فروردین تا ۹ تیر ۱۴۰۵ حدود ۴۵ تن از ذخیره صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا (ETF) کم شده است. به نوشته شورا، یک دلیلش افت قیمت طلا بود. دلیل دیگر، به‌خصوص در آمریکای شمالی، این بود که انتظار تورم و نرخ بهره بالا رفته بود و دلار هم قوی‌تر می‌شد.

این دلار را با دلار تهران قاطی نکنید. قوی شدن دلار در دنیا معمولاً انس را پایین می‌آورد، ولی گران شدن دلار در تهران طلای ایران را گران می‌کند.

خرید بانک‌های مرکزی

بانک‌های مرکزی در چهار سال اخیر معمولاً زیاد طلا خریده‌اند. طبق داده‌های شورای جهانی طلا، خرید خالص بانک‌های مرکزی (خرید منهای فروش) در همان سه ماه حدود ۲۸۹ تن بود که برای این فصل از سال رکورد است. بانک مرکزی لهستان با ۵۱ تن بزرگ‌ترین خریدار بود و چین ۳۳ تن خرید.

در نظرسنجی همین شورا، ۴۵ درصد بانک‌های مرکزی گفته‌اند انتظار دارند در ۱۲ ماه آینده ذخیره طلای خودشان را بیشتر کنند؛ رقمی که در این نظرسنجی سابقه نداشته است. دلیل‌هایشان هم متنوع کردن ذخایر، محافظت در برابر بحران‌های سیاسی و مالی و حفظ ارزش در بلندمدت است.

خود قیمت هم تقاضا را تغییر می‌دهد

قیمت بالا مشتری جواهر را فراری می‌دهد. طبق همان گزارش، تقاضای جواهر در این سه ماه به ۲۷۸ تن رسید که کمترین رقم از زمان همه‌گیری کرونا به این طرف است. وقتی قیمت نسبت به سه ماه قبل پایین آمد، مردم هم کمتر طلای کهنه‌شان را فروختند و عرضه طلای بازیافتی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۶ درصد کم شد.

برای این‌که حدود قیمت دستتان بیاید، میانگین قیمت مرجع لندن در همان سه ماه ۴٬۵۰۶ دلار بود، یعنی ۸ درصد کمتر از سه ماه قبلش که میانگینش رکورد زده بود. بامداد ۲۵ مهر ۱۴۰۵ هم انس حدود ۴٬۱۶۶ دلار بود. اگر دنبال پیش‌بینی قیمت طلا هستید، مطلب «طلا بخریم یا نه؟» توضیح می‌دهد چرا نمی‌شود به پیش‌بینی‌ها، حتی پیش‌بینی هوش مصنوعی، تکیه کرد.

از قیمت گرم تا فاکتور طلافروشی

قیمتی که فرمول یا تابلوی قیمت به شما می‌دهد، قیمت طلای خام است. وقتی از طلافروشی یک قطعه طلای ۱۸ عیار می‌خرید، سه چیز به آن اضافه می‌شود: اجرت ساخت، سود فروشنده و مالیات. آزمایشگاه حباب طلای سواپ‌ولت سود و مالیات را طبق ضوابط اتحادیه طلا و جواهر حساب می‌کند: سود فروشنده ۷ درصدِ جمع طلا و اجرت است و مالیات ۱۰ درصدِ جمع اجرت و سود.

اگر همان گرم ۱۸ عیار فرضی ۲۴ میلیون و ۱۱۳ هزار تومانی را با اجرت ۱۲ درصد بخرید، فاکتور این‌طور می‌شود:

• اجرت: حدود ۲ میلیون و ۸۹۴ هزار تومان
• سود فروشنده: حدود ۱ میلیون و ۸۹۰ هزار تومان
• مالیات: حدود ۴۷۸ هزار تومان
• جمع: حدود ۲۹ میلیون و ۳۷۵ هزار تومان برای هر گرم، یعنی نزدیک ۲۲ درصد بیشتر از قیمت طلای خام

موقع فروش، طلافروش معمولاً فقط قیمت طلای خام را می‌دهد و اجرت و سود و مالیات برنمی‌گردد. برای همین طلای زینتی برای پس‌انداز انتخاب گرانی است.

قیمت امروز را خودتان حساب کنید

برای این‌که بفهمید قیمت امروز بازار چقدر با ارزش جهانی طلا فاصله دارد، این چهار کار را بکنید:

1. قیمت لحظه‌ای انس به دلار را در صفحه انس طلا ببینید.
2. قیمت دلار آزاد را در صفحه قیمت دلار ببینید.
3. این دو را در هم ضرب کنید و حاصل را بر ۴۱٫۴۷ تقسیم کنید. نتیجه، ارزش جهانی هر گرم طلای ۱۸ عیار است.
4. این عدد را با قیمت گرم ۱۸ عیار در بازار مقایسه کنید. درصد فاصله‌شان، حباب امروز است.

اگر نمی‌خواهید دستی حساب کنید، آزمایشگاه حباب طلا همین کار را هر چند دقیقه برای سکه، آب‌شده و طلای توکنی انجام می‌دهد. اگر قیمت بازار چند درصد بالاتر از فرمول باشد، یعنی بخشی از پولتان را بابت هیجان بازار می‌دهید و اگر هیجان بخوابد، همین بخش از قیمت طلایتان کم می‌شود.

یک راه دیگر هم برای خرید طلا به قیمت جهانی هست: طلای توکنی. پشتوانه هر واحد پکس گلد (PAXG) و تتر گلد (XAUT) یک انس طلای استاندارد است و قیمت تومانی‌شان از انس جهانی و قیمت تتر درمی‌آید، نه از مظنه تهران. در همان روز ۲۵ مهر، فاصله قیمت این دو با ارزش طلایشان کمتر از ۰٫۲ درصد بود.

این توکن‌ها را در سواپ‌ولت می‌شود با تومان و از مبلغ‌های کم خرید. در عوض به ناشر توکن و امانت‌دار طلا اعتماد می‌کنید و سواپ‌ولت هم طلای فیزیکی تحویل نمی‌دهد. فرق این دو توکن را در مقایسه PAXG و XAUT ببینید.