فایل‌کوین (FIL) چیست؟ ذخیره‌سازی غیرمتمرکز به زبان ساده

فایل‌کوین (Filecoin) بازاری برای اجاره فضای ذخیره‌سازی است که هیچ شرکتی صاحبش نیست. کسی که فایل دارد به ارائه‌دهنده‌های مستقل پول می‌دهد تا فایلش را نگه دارند، و ارائه‌دهنده‌ها هر روز با یک اثبات رمزنگاری به شبکه نشان می‌دهند که فایل هنوز پیششان است. اگر نتوانند، از وثیقه‌شان کم می‌شود. FIL ارز همین شبکه است: هزینه ذخیره را با آن می‌دهند، ارائه‌دهنده‌ها همان را وثیقه می‌گذارند و پاداش ساختن بلاک هم به FIL است.

سازنده فایل‌کوین شرکت پروتکل لبز (Protocol Labs) است که IPFS را هم ساخته، و شبکه اصلی‌اش از ۲۴ مهر ۱۳۹۹ کار می‌کند. ساده‌اش این است که فایل‌کوین را مثل گوگل درایوی ببینید که هیچ شرکتی پشتش نیست. به جای اسم و اعتبار یک شرکت، به اثبات‌هایی تکیه می‌کند که همه می‌توانند روی بلاک‌چین ببینند.

فایل‌کوین در یک نگاه

• ارز اصلی: FIL، روی بلاک‌چین خود فایل‌کوین.
• شروع شبکه اصلی: ۲۴ مهر ۱۳۹۹، از بلاک ۱۴۸٬۸۸۸.
• کار اصلی: بازار باز ذخیره و پس گرفتن فایل میان مشتری‌ها و ارائه‌دهنده‌های فضا.
• سقف عرضه: ۲ میلیارد FIL؛ بخش بزرگی از آن فقط وقتی ساخته می‌شود که شبکه رشد کند.
• اجماع: شانس هر ارائه‌دهنده برای ساختن بلاک به اندازه فضای ذخیره‌ای بستگی دارد که ثابت کرده است.
• سرعت: تقریباً هر ۳۰ ثانیه یک دور (epoch) تازه شروع می‌شود.
• قرارداد هوشمند: از ۲۳ اسفند ۱۴۰۱، با آمدن ماشین مجازی فایل‌کوین (FVM).
• قیمت و اطلاعات زنده: صفحه فایل‌کوین در سواپ‌ولت

فایل‌کوین چه مشکلی را حل می‌کند؟

وقتی عکس‌ها یا فایل‌های کاری‌تان را در یک فضای ابری می‌گذارید، همه‌چیز به یک شرکت بستگی دارد. قیمت را او تعیین می‌کند، قوانین را او می‌نویسد و اگر روزی سرویس را ببندد یا حسابتان را محدود کند، دستتان به جایی بند نیست. راهی هم ندارید خودتان بفهمید فایل واقعاً چند نسخه دارد و کجا نگه داشته می‌شود؛ فقط به حرف شرکت اعتماد می‌کنید.

فایل‌کوین به جای این اعتماد به دو چیز تکیه می‌کند. اولی بازار باز است: طبق مستندات فایل‌کوین، هر کسی می‌تواند مشتری یا ارائه‌دهنده باشد، قیمت را هیچ نهاد واحدی تعیین نمی‌کند و مشتری می‌تواند پیش از انتخاب، سابقه هر ارائه‌دهنده را ببیند. دومی اثبات است: ارائه‌دهنده باید مرتب ثابت کند فایل را نگه داشته، و این اثبات‌ها روی زنجیره ثبت می‌شوند.

یک مشکل قدیمی‌تر هم بود. IPFS راهی برای پیدا کردن و پخش فایل بدون سرور مرکزی است و جلوتر بیشتر درباره‌اش می‌گوییم. ولی کسانی که فایل دیگران را در IPFS نگه می‌داشتند، اغلب این کار را مجانی و از سر علاقه می‌کردند و دلیلی نداشتند سال‌ها روشن بمانند. فایل‌کوین همین کمبود را جبران کرد: به کسی که فایل را مدت طولانی نگه دارد، پول می‌دهد.

فایل‌کوین چطور کار می‌کند؟

کار اصلی شبکه یک «قرارداد ذخیره» (storage deal) میان سه طرف است: مشتری، ارائه‌دهنده فضا (storage provider) که قبلاً ماینر هم صدایش می‌کردند، و خود بلاک‌چین که قرارداد و اثبات‌ها را ثبت می‌کند. در نمودار زیر، قدم‌ها را از بالا به پایین دنبال کنید و ببینید هر کدام از کدام طرف شروع می‌شود و به کدام طرف می‌رسد.

مشتری با یک ارائه‌دهنده سر مدت نگهداری و قیمت توافق می‌کند و فایل را به او می‌دهد. ارائه‌دهنده مقداری FIL به‌عنوان وثیقه قفل می‌کند، فایل را در واحدهایی به اسم «سکتور» (sector) می‌گذارد و مهروموم (sealing) می‌کند. از آن به بعد باید مدام ثابت کند که سکتور سالم سر جایش است. تا وقتی اثبات‌ها به موقع برسند، پرداخت و پاداش به او می‌رسد؛ اگر نرسند، از وثیقه‌اش کم می‌شود.

پس گرفتن فایل هم ساده است. هر فایل یک شناسه محتوا (CID) دارد. با همین شناسه، هر کسی می‌تواند فایل را از هر ارائه‌دهنده یا گره (node) IPFS بگیرد که نسخه‌ای از آن پیشش است.

از کجا معلوم ارائه‌دهنده فایل را واقعاً نگه داشته است؟

این مهم‌ترین سؤال درباره فایل‌کوین است و جوابش دو اثبات است. فرض کنید انباری اجاره کرده‌اید. روز تحویل یک بار سر می‌زنید تا ببینید کارتن شما واقعاً آن‌جاست و با کارتن کس دیگری قاطی نشده. بعد هر روز سرزده می‌روید و می‌گویید فلان کارتن را همین الان نشانم بده؛ وقت هم آن‌قدر کم است که انباردار نمی‌تواند کارتن را از جای دیگری بیاورد. اثبات‌های فایل‌کوین همین دو کار را می‌کنند.

اثبات تکثیر (Proof of Replication یا PoRep) همان سر زدن روز تحویل است. ارائه‌دهنده داده را مهروموم می‌کند و از این کار یک کدگذاری یکتا بیرون می‌آید که به سه چیز گره خورده است: خود داده، ارائه‌دهنده‌ای که مهرومومش کرده و زمان مهروموم. اگر هر کدام عوض شود، کدگذاری هم عوض می‌شود. پس ارائه‌دهنده نمی‌تواند یک نسخه را به جای چند نسخه جا بزند یا نسخه کس دیگری را به اسم خودش نشان دهد.

اثبات فضا-زمان (Proof of Spacetime یا PoSt) همان سر زدن‌های روزانه است و دو نوع دارد:

• WindowPoSt: هر ارائه‌دهنده باید در هر «دوره اثبات» (proving period) ثابت کند همه سکتورهایی که تعهد داده هنوز سالم‌اند. این دوره به بازه‌های نیم‌ساعته تقسیم شده و هر دسته از سکتورها مهلت خودش را دارد. اگر اثبات یک سکتور نرسد، از وثیقه ارائه‌دهنده کم می‌شود و قدرت ذخیره‌اش هم پایین می‌آید.
• WinningPoSt: در هر دور، چند ارائه‌دهنده برای ساختن بلاک انتخاب می‌شوند و شانس هر کدام به اندازه قدرت ذخیره‌ای بستگی دارد که ثابت کرده است. برنده باید تا آخر همان دور ثابت کند نسخه مهروموم‌شده داده را دارد. اگر به مهلت نرسد جریمه نمی‌شود و فقط بلاک و پاداشش را از دست می‌دهد.

کلید ماجرا انتخاب تصادفی و مهلت کوتاه است. ارائه‌دهنده‌ای که داده را دور بریزد و بخواهد هر بار از جای دیگری بیاوردش، به مهلت نمی‌رسد. فرق این روش با اثبات کار و اثبات سهام هم همین‌جاست: در فایل‌کوین، کاری که شبکه را امن می‌کند همان کار مفیدی است که مشتری برایش پول می‌دهد، یعنی نگه داشتن داده.

فایل‌کوین و IPFS چه ربطی به هم دارند؟

IPFS فایل را با محتوای خودش آدرس می‌دهد، نه با جایی که فایل در آن ذخیره شده است. در اینترنت معمولی می‌گویید «فایل را از فلان سرور بده». در IPFS می‌گویید «فایلی را بده که شناسه‌اش این است»، و هر کسی که آن را داشته باشد می‌تواند بدهد. مثل این است که کتاب را با شابکش بخواهید، نه با شماره قفسه یک کتابخانه خاص.

ولی IPFS به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که فایل شما فردا هم جایی باشد، و فایل‌کوین لایه پولی را به آن اضافه می‌کند. طبق مستندات فایل‌کوین، بیشتر گره‌های فایل‌کوین گره IPFS هم هستند. ارائه‌دهنده می‌تواند نسخه اصلی را برای مدت طولانی در شبکه فایل‌کوین نگه دارد و یک نسخه دم‌دستی هم در IPFS بگذارد تا مشتری سریع‌تر به آن برسد.

حواستان به حریم خصوصی هم باشد: هر کسی CID فایل را داشته باشد، می‌تواند آن را از هر گرهی که نسخه‌اش را دارد بگیرد. پس فایل حساس را پیش از فرستادن، خودتان رمزگذاری کنید.

ارز FIL به چه دردی می‌خورد؟

FIL فقط برای خرید و فروش در صرافی نیست و در خود شبکه چند کار مشخص دارد:

• پرداخت: مشتری‌ها هزینه ذخیره و پس گرفتن فایل را می‌پردازند و ارائه‌دهنده‌ها درآمدشان را FIL می‌گیرند.
• وثیقه: ارائه‌دهنده باید برای هر فضایی که به شبکه متعهد می‌کند FIL قفل کند. مقدار این وثیقه به پاداشی بستگی دارد که پیش‌بینی می‌شود آن فضا بگیرد، و اگر ارائه‌دهنده کوتاهی کند، بخشی از وثیقه و پاداش‌هایش را از دست می‌دهد.
• پاداش بلاک: ارائه‌دهنده‌ای که بلاک می‌سازد FIL تازه می‌گیرد. ۲۵ درصد این پاداش همان موقع آزاد است و ۷۵ درصدش کم‌کم در ۱۸۰ روز آزاد می‌شود.
• کارمزد تراکنش: هر پیام روی شبکه کارمزد دارد و بخشی از این کارمزد برای همیشه از گردش خارج می‌شود. FILی که از این راه یا با جریمه‌ها می‌سوزد، به آدرس ویژه‌ای به اسم f099 می‌رود. سوزاندن توکن را جداگانه توضیح داده‌ایم.
• قراردادهای هوشمند: از وقتی FVM آمده، FIL ارز پایه برنامه‌هایی است که روی فایل‌کوین اجرا می‌شوند.

عرضه FIL: سقف ۲ میلیاردی و ساخت تدریجی

طبق مستندات اقتصاد فایل‌کوین، هیچ‌وقت بیشتر از ۲ میلیارد FIL وجود نخواهد داشت، و چون بخشی از FIL مدام می‌سوزد، عرضه به خود این سقف هم نمی‌رسد. جالب‌تر این است که این ۲ میلیارد چطور ساخته می‌شود:

• ۷۷۰ میلیون FIL به رشد شبکه گره خورده است. همه‌اش فقط وقتی ساخته می‌شود که ظرفیت شبکه ظرف ۲۰ سال به یک یوتابایت برسد، یعنی حدود هزار برابر ظرفیت فضاهای ابری امروز.
• ۳۳۰ میلیون FIL طبق برنامه‌ای با نیمه‌عمر شش سال ساخته می‌شود؛ یعنی سرعت ساختش هر شش سال نصف می‌شود. پیش‌بینی شده ۹۷ درصد این بخش در حدود ۳۰ سال آزاد شود.
• ۳۰۰ میلیون FIL هم ذخیره‌ای است که برای مدل‌های تازه پاداش در آینده کنار گذاشته شده.

این سه بخش روی هم ۱٫۴ میلیارد FIL می‌شوند، یعنی ۷۰ درصد کل عرضه، و همه‌اش سهم ارائه‌دهنده‌های فضاست. ۶۰۰ میلیون FIL باقی‌مانده سهم پروتکل لبز، بنیاد فایل‌کوین (Filecoin Foundation) و سرمایه‌گذاران اولیه بود. سهم دو گروه اول در شش سال و سهم سرمایه‌گذاران در سه سال آزاد می‌شد. حالا که حدود شش سال از شروع شبکه گذشته، این برنامه‌های آزادسازی تمام شده‌اند یا به آخرشان نزدیک‌اند.

برای این‌که حدود اعداد دستتان بیاید، اکسپلورر Filfox در ۶ آبان ۱۴۰۵ این‌ها را نشان می‌داد:

• حدود ۹۲۳ میلیون FIL در گردش بود، یعنی کمی کمتر از نصف سقف عرضه.
• حدود ۶۱ میلیون FIL به‌عنوان وثیقه ارائه‌دهنده‌ها قفل بود.
• حدود ۴۳ میلیون FIL از اول تا آن روز سوخته بود.
• روزانه حدود ۵۴ هزار FIL تازه به‌عنوان پاداش ساخته می‌شد.

عدد آخر را جدی بگیرید. ارائه‌دهنده‌ها هزینه برق، سخت‌افزار و دیتاسنتر را با پول واقعی می‌دهند، پس احتمالاً بخشی از FILی را که پاداش می‌گیرند می‌فروشند. یعنی هر روز FIL تازه به بازار می‌آید و تقاضا باید پابه‌پای آن رشد کند تا قیمت زیر فشار نرود. اگر می‌خواهید ببینید چنین جزئیاتی چطور روی ارزش یک توکن اثر می‌گذارد، مطلب توکنومیکس را بخوانید.

FVM: قرارداد هوشمند روی شبکه ذخیره

تا اسفند ۱۴۰۱ فایل‌کوین فقط شبکه ذخیره بود و کاربرها نمی‌توانستند روی آن قرارداد هوشمند بنویسند. ماشین مجازی فایل‌کوین (FVM) ۲۳ اسفند ۱۴۰۱ روی شبکه اصلی فعال شد و قرارداد هوشمند را به فایل‌کوین آورد. اولین محیط اجرایی که روی FVM راه افتاد، ماشین مجازی اتریوم (EVM) بود.

این انتخاب کار برنامه‌نویس‌ها را ساده کرد. قراردادی که با سالیدیتی (Solidity) برای اتریوم نوشته شده، با تغییر کمی روی فایل‌کوین هم اجرا می‌شود و ابزارهای آشنایی مثل متامسک (MetaMask) هم کار می‌کنند. برای همین فایل‌کوین جز آدرس‌های همیشگی خودش، آدرس‌هایی هم دارد که با f410 شروع می‌شوند و هر کدام معادل یک آدرس اتریومی 0x است.

فایده اصلی FVM این است که حالا می‌شود ذخیره داده را برنامه‌نویسی کرد. مثلاً یک قرارداد می‌تواند خودش پول ذخیره را بدهد و اگر اثبات‌ها قطع شد، پرداخت را خودکار متوقف کند. سرویس تازه‌تر فایل‌کوین، که پایین‌تر معرفی‌اش می‌کنیم، دقیقاً همین کار را می‌کند.

فایل‌کوین واقعاً کجا استفاده می‌شود؟

مستندات فایل‌کوین چند نمونه واقعی اسم می‌برد. آرشیو اینترنت (Internet Archive) و بنیاد شوآ (Shoah Foundation) آرشیوهایشان را برای نگهداری و پشتیبان‌گیری روی فایل‌کوین می‌گذارند. NFT.Storage تصویر و اطلاعات NFTها را روی آن نگه می‌دارد، و سرویس پخش موسیقی Audius و سرویس تماس تصویری Huddle01 هم پشت صحنه از آن به‌عنوان فضای ذخیره استفاده می‌کنند.

شبکه اصلی فایل‌کوین بیشتر برای نگهداری طولانی‌مدت ساخته شده بود، یعنی داده‌ای که کمتر سراغش می‌روند. سرویس تازه‌تر، Filecoin Onchain Cloud، فروردین ۱۴۰۵ روی شبکه اصلی آمد. مخاطبش برنامه‌نویس‌هایی‌اند که می‌خواهند داده را مستقیم از داخل برنامه‌شان ذخیره کنند و پرداختش را به قرارداد هوشمند بسپارند. در این سرویس هر فایل به‌طور پیش‌فرض دو نسخه پیش دو ارائه‌دهنده جدا دارد و هر ۲۴ ساعت یک «اثبات در اختیار داشتن داده» (Proof of Data Possession یا PDP) روی زنجیره بررسی می‌شود. اگر اثبات‌ها قطع شوند، پرداخت هم خودکار قطع می‌شود.

این سرویس هنوز تازه است. فایل‌کوین در اطلاعیه راه‌اندازی‌اش گفت حدود ۴۹ ترابایت داده در ۴۷۸ مجموعه داده روی آن ذخیره شده و ۸۱ کیف پول برایش پرداخت کرده‌اند. این عدد در مقایسه با ظرفیت کل شبکه کوچک است: Filfox در ۶ آبان ۱۴۰۵ ظرفیت خامی را که ارائه‌دهنده‌ها به شبکه متعهد کرده‌اند، حدود ۱٫۴ میلیون ترابایت نشان می‌داد. ظرفیت متعهدشده با داده‌ای که مشتری‌ها واقعاً برایش پول می‌دهند یکی نیست، و همین فاصله یکی از سؤال‌های اصلی درباره آینده فایل‌کوین است.

یک مثال ساده از هزینه: فایل‌کوین موقع راه‌اندازی این سرویس اعلام کرد قیمت هر نسخه از ۲٫۵ دلار برای هر ترابایت (TiB) در ماه شروع می‌شود. با دو نسخه پیش‌فرض، نگه داشتن یک ترابایت دست‌کم ماهی ۵ دلار (دو نسخه × ۲٫۵ دلار) و سالی ۶۰ دلار خرج دارد. قیمت فعلی را در سایت خود سرویس ببینید.

فایل‌کوین یا فضای ابری معمولی؟

فایل‌کوین جای گوگل درایو گوشی‌تان را نمی‌گیرد و برای هر کاری هم ساخته نشده است. این جدول نشان می‌دهد هر کدام به درد چه کاری می‌خورد:

اگر کاربر عادی هستید و فقط می‌خواهید عکس‌هایتان امن بماند، فایل‌کوین ابزار روزمره شما نیست. شناختنش بیشتر از این جهت به کارتان می‌آید که بدانید پشت ارز FIL چه کاری انجام می‌شود و تقاضای واقعی برایش از کجا می‌آید.

قیمت FIL تا امروز چه مسیری رفته است؟

قیمت FIL از روز اول نوسان زیادی داشته است. نمودار زیر قیمت بسته شدن هر هفته را نشان می‌دهد. محور عمودی لگاریتمی است تا هم روزهای بالای صد دلار و هم روزهای زیر یک دلار در یک تصویر دیده شوند.

طبق داده‌های بایننس، بالاترین قیمت بسته شدن هفتگی FIL حدود ۱۸۳ دلار بود که در هفته ۹ تا ۱۵ فروردین ۱۴۰۰ ثبت شد. در همان هفته قیمت لحظه‌ای تا حدود ۲۳۸ دلار هم بالا رفت. ۶ آبان ۱۴۰۵ قیمت حدود ۰٫۹ دلار بود، یعنی حدود ۹۹٫۵ درصد پایین‌تر از آن سقف هفتگی. آمدن FVM در اسفند ۱۴۰۱ هم این روند را برنگرداند.

این نمودار فقط گذشته را نشان می‌دهد و چیزی درباره آینده نمی‌گوید. ولی یک درس روشن دارد: فناوری جالب و قیمت خوب دو چیز جدا هستند، و ارزی که هر روز عرضه تازه به بازار می‌آورد، برای بالا رفتن به تقاضای واقعی نیاز دارد.

ریسک‌های فایل‌کوین

پیش از خرید FIL این‌ها را بدانید:

• نوسان شدید: همان‌طور که در نمودار دیدید، FIL بیش از ۹۹ درصد از سقف قیمتش پایین آمده است. فقط پولی را وارد کنید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌ریزد.
• عرضه رو به افزایش: هر روز FIL تازه ساخته می‌شود و ارائه‌دهنده‌ها برای پوشش هزینه‌هایشان بخشی از آن را می‌فروشند.
• تقاضای واقعی: فاصله ظرفیت متعهدشده تا داده‌ای که مشتری‌ها برایش پول می‌دهند، هنوز یکی از سؤال‌های باز فایل‌کوین است.
• رقابت: فضاهای ابری بزرگ برای بیشتر کاربران ساده‌ترند، و پروژه‌های ذخیره‌سازی غیرمتمرکز دیگری مثل آرویو (Arweave) و استورج (Storj) هم در همین بازار کار می‌کنند.
• پیچیدگی فنی: اثبات‌ها، مهروموم و قراردادهای فایل‌کوین پیچیده‌اند و کاربر عادی به‌سختی می‌تواند ریسک‌هایش را درست بسنجد.

کیف پول و آدرس FIL: چه چیزی را چک کنید

FIL روی بلاک‌چین خود فایل‌کوین است و آدرس‌هایش با آدرس بیت‌کوین یا تتر (USDT) فرق دارند. طبق مستندات فایل‌کوین، آدرس کیف پول‌های معمولی با f1 یا f3 شروع می‌شود و فرق این دو فقط در نوع امضای دیجیتال است. آدرس‌هایی که با f410 شروع می‌شوند برای سازگاری با اتریوم ساخته شده‌اند و هر کدام یک معادل 0x دارند.

این تنوع جای اشتباه دارد. پیش از هر برداشت، نوع آدرسی را که کیف پول مقصد به شما داده با شبکه‌ای که در صفحه برداشت انتخاب می‌کنید مقایسه کنید. اگر مطمئن نیستید، اول مقدار کمی بفرستید و بعد از رسیدنش بقیه را بفرستید.

خرید فایل‌کوین در سواپ‌ولت

در سواپ‌ولت می‌توانید فایل‌کوین را با تومان بخرید یا آن را با تتر و رمزارزهای دیگر عوض کنید. واریز و برداشت تومانی احراز هویت سطح متوسط می‌خواهد، ولی واریز و تبدیل رمزارز بدون احراز هویت هم انجام می‌شود و برداشت رمزارز هم تا سقف مشخصی بدون آن ممکن است. کارمزدها را در صفحه کارمزدها ببینید و قیمت لحظه‌ای را در صفحه FIL دنبال کنید.