توکن سوزی (Burn) چیست و چه اثری بر قیمت دارد؟

توکن سوزی (Token Burn) یعنی بیرون بردن همیشگی بخشی از واحدهای یک ارز دیجیتال از چرخه. معمولاً توکن‌ها را به آدرسی می‌فرستند که کلیدش دست هیچ‌کس نیست، یا تابعی را در قرارداد هوشمند صدا می‌زنند که توکن را از بین می‌برد و عدد عرضه کل را کم می‌کند. توکنی که سوخت، دیگر برنمی‌گردد.

اما سوزاندن فقط یک طرف ماجرا را عوض می‌کند: تعداد واحدها. قیمت را عرضه و تقاضا با هم تعیین می‌کنند. اگر مقدار سوخته در برابر کل عرضه و توکن‌های تازه‌ای که شبکه می‌سازد کوچک باشد، تقریباً چیزی عوض نمی‌شود. اتریوم نمونه روشنی است. طبق حساب ما از داده‌های Coin Metrics، در یک سال منتهی به ۱۶ مهر ۱۴۰۵ حدود ۲۶ هزار و ۵۰۰ ETH سوزانده شد، ولی در همین مدت بیش از یک میلیون ETH تازه ساخته شد.

در ادامه می‌بینید سوزاندن از نظر فنی چطور انجام می‌شود و چه انواعی دارد. بعد با عددهای واقعی سه ارز نشان می‌دهیم چرا سوزاندن همیشه به معنی کمیاب‌تر شدن نیست، و در آخر چند سؤال می‌گذاریم که با آن‌ها خبرهای پرسروصدای سوزاندن را محک بزنید.

توکن سوزی از نظر فنی چطور انجام می‌شود؟

سوزاندن سه شکل اصلی دارد. نتیجه هر سه یکی است: آن واحدها دیگر خرج‌شدنی نیستند.

فرستادن به آدرس سوخته

آدرس سوخته (Burn Address) آدرسی است که هیچ‌کس کلید خصوصی‌اش را ندارد، پس هر چه به آن برسد برای همیشه همان‌جا می‌ماند. شناخته‌شده‌ترینش در شبکه‌های سازگار با اتریوم این آدرس است:

`0x000000000000000000000000000000000000dEaD`

مثلاً BNB Chain در گزارش سوزاندن فصلی BNB می‌گوید BNBهای سوزانده‌شده را به همین آدرس می‌فرستد.

در این روش توکن‌ها هنوز روی بلاک‌چین دیده می‌شوند؛ فقط کسی نمی‌تواند تکانشان بدهد. خوبی‌اش این است که هر کسی می‌تواند تراکنش سوزاندن را با شناسه‌اش در اکسپلورر ببیند. اگر با این کار آشنا نیستید، راهنمای TXID را بخوانید. عیبش این است که سایت‌های آمار باید این توکن‌ها را جدا حساب کنند و از عرضه کم کنند.

تابع burn در قرارداد هوشمند

هر توکن روی اتریوم و شبکه‌های مشابه را یک قرارداد هوشمند اداره می‌کند؛ یعنی برنامه‌ای که روی خود بلاک‌چین اجرا می‌شود. اگر سازنده توکن تابع سوزاندن را در قرارداد گذاشته باشد، دارنده توکن می‌تواند آن را صدا بزند. OpenZeppelin یک کتابخانه متن‌باز برای ساختن توکن‌های ERC-20 است. طبق مستندات آن، تابع سوزاندن توکن‌ها را از بین می‌برد و همان لحظه عرضه کل (Total Supply) را کم می‌کند. این بار توکن جایی پارک نمی‌شود؛ اصلاً دیگر وجود ندارد.

سوزاندن در خود قواعد شبکه

در بعضی بلاک‌چین‌ها سوزاندن جزو قواعد خود شبکه است و لازم نیست کسی کاری بکند. همه یا بخشی از کارمزدی که کاربر می‌دهد به هیچ‌کس نمی‌رسد و از موجودی کل کم می‌شود. اتریوم، ترون و XRP Ledger این‌طورند.

انواع توکن سوزی

دلیل و منبع سوزاندن از پروژه‌ای به پروژه دیگر فرق می‌کند. این پنج نوع را بیشتر از بقیه می‌بینید.

سوزاندن کارمزد

در این نوع، هر تراکنش کمی از ارز اصلی شبکه را می‌سوزاند:

• اتریوم: از ارتقای «لندن» در ۱۴ مرداد ۱۴۰۰، کارمزد پایه هر تراکنش سوزانده می‌شود و فقط انعام (Priority Fee) به اعتبارسنج می‌رسد. جزئیاتش را در چرا کارمزد اتریوم زیاد می‌شود گفته‌ایم.
• ترون: اگر انرژی یا پهنای باند کافی نداشته باشید، شبکه به‌جایش از TRX شما می‌سوزاند. پس اگر با کیف پول شخصی تتر TRC20 فرستاده باشید، به احتمال زیاد خودتان هم کمی TRX سوزانده‌اید.
• XRP: کارمزد هر تراکنش در XRP Ledger برای همیشه نابود می‌شود. هدف این کارمزد درآمد نیست؛ جلوی اسپم را می‌گیرد.

آوالانچ هم کارمزدها را می‌سوزاند، ولی آن‌جا AVAX تازه‌ای که به‌عنوان پاداش ساخته می‌شود سوزاندن را جبران می‌کند. این حساب را در آوالانچ چیست آورده‌ایم. ویژگی مشترک همه این‌ها این است که مقدار سوزاندن به شلوغی شبکه بستگی دارد: تراکنش بیشتر، سوزاندن بیشتر.

بازخرید و سوزاندن (Buyback and Burn)

در این روش پروژه با بخشی از درآمدش توکن را از بازار می‌خرد و بعد می‌سوزاند. نمونه امروزی‌اش هایپرلیکویید است. طبق مستندات کارمزد هایپرلیکویید، صندوقی به اسم Assistance Fund سهمش از کارمزد معاملات را خودکار به HYPE تبدیل می‌کند و HYPEی که در این صندوق جمع می‌شود، از عرضه کل و عرضه در گردش کنار گذاشته می‌شود.

فرق مهم این روش با سوزاندن ساده این است که خود خرید از بازار، تقاضای واقعی است؛ البته تا وقتی که درآمد پروژه سر جایش بماند.

سوزاندن زمان‌بندی‌شده

بعضی پروژه‌ها از اول یک برنامه ثابت برای سوزاندن اعلام می‌کنند. معروف‌ترینش BNB است. هر سه ماه یک بار مقداری BNB سوزانده می‌شود و اندازه‌اش را فرمولی به اسم Auto-Burn تعیین می‌کند که به قیمت BNB و تعداد بلاک‌های ساخته‌شده در آن فصل نگاه می‌کند. این کار تا وقتی ادامه دارد که عرضه کل به ۱۰۰ میلیون واحد برسد. کنارش بخشی از کارمزد هر بلاک هم سوزانده می‌شود. جزئیاتش را در BNB چیست نوشته‌ایم.

سوزاندن یک‌باره

گاهی تیم یا یک دارنده بزرگ، یک‌جا مقدار زیادی توکن را می‌سوزاند. ترون در تیر ۱۳۹۷، وقتی از اتریوم به بلاک‌چین خودش رفت، یک میلیارد TRX سوزاند (ترون چیست). معروف‌ترین نمونه هم کار ویتالیک بوترین در اردیبهشت ۱۴۰۰ بود که بیشتر شیباهای کیف پولش را سوزاند. نمونه استلار را هم کمی پایین‌تر می‌بینید.

اثبات سوزاندن (Proof of Burn)

در این روش کسی که ارزی را می‌سوزاند، در عوض حق گرفتن ارز تازه‌ای را پیدا می‌کند. معروف‌ترین نمونه‌اش کانترپارتی (Counterparty) است. طبق مستندات کانترپارتی، از ۱۲ دی تا ۱۴ بهمن ۱۳۹۲ هر کسی می‌توانست بیت‌کوین را به یک آدرس خرج‌نشدنی که کانترپارتی اعلام کرده بود بفرستد و به همان نسبت، خودکار توکن XCP بگیرد. هدف این بود که همه شانس برابری برای گرفتن XCP داشته باشند و سازندگان سهم از پیش ساخته‌شده‌ای نداشته باشند. این روش امروز کمیاب است.

آیا سوزاندن قیمت را بالا می‌برد؟

جواب کوتاه این است که سوزاندن به‌تنهایی قیمت را بالا نمی‌برد.

اول ببینیم ادعای «سوزاندن یعنی گران‌تر شدن» از کجا می‌آید. فرض کنید همه‌چیز ثابت بماند: همان تقاضا و همان ارزش کل بازار. اگر یک درصد واحدها بسوزد، سهم هر واحد باقی‌مانده از همان ارزش کل حدود یک درصد بیشتر می‌شود. ریاضی‌اش درست است، ولی در بازار واقعی «همه‌چیز ثابت بماند» تقریباً هیچ‌وقت پیش نمی‌آید. سه چیز این حساب را به هم می‌زند.

اول، توکن تازه. اگر شبکه هم‌زمان واحد تازه بسازد، چیزی که اهمیت دارد تغییر خالص عرضه است، نه عددی که سوخته. در بخش بعد می‌بینید این فاصله در اتریوم چقدر بزرگ است.

دوم، تقاضا. قیمت را خریدارها و فروشنده‌ها تعیین می‌کنند. اگر علاقه به یک ارز کم شود، کمتر شدن عرضه جلوی افت قیمت را نمی‌گیرد. این طرف ماجرا را در عرضه و تقاضا در ارز دیجیتال کامل توضیح داده‌ایم.

سوم، خبر تکراری. سوزاندنی که قاعده‌اش از قبل معلوم است، مثل سوزاندن کارمزد اتریوم یا سوزاندن فصلی BNB، روزی که انجام می‌شود چیز تازه‌ای به بازار نمی‌گوید. همه از قبل می‌دانستند قرار است اتفاق بیفتد.

حساب واقعی: سوزاندن در برابر توکن تازه در سه ارز

برای اینکه بحث از حرف کلی بیرون بیاید، سوزاندن و توکن تازه را در سه ارز کنار هم گذاشته‌ایم که هر کدام یک الگوی متفاوت دارند:

عددهای اتریوم را خودمان از داده‌های روزانه Coin Metrics حساب کرده‌ایم: ETH تازه همان رقم انتشار روزانه است و ETH سوخته فاصله این رقم با رشد واقعی عرضه است. عددهای ترون از آمار روزانه ترون‌اسکن آمده است. عددهای BNB هم فاصله «عرضه کل باقی‌مانده» در گزارش‌های سوزاندن سی‌ودوم و سی‌وششم است.

اتریوم: سوزاندن هست، ولی خیلی کوچک‌تر از انتشار

در یک سال گذشته، در برابر هر ۱۰۰ ETH تازه فقط حدود ۲٫۶ ETH سوخت. ولی همیشه این‌طور نبود. در سال اول بعد از «مرج» (از ۲۴ شهریور ۱۴۰۱ تا ۲۴ شهریور ۱۴۰۲) حدود ۹۷۵ هزار ETH سوخت و حدود ۶۷۷ هزار ETH تازه ساخته شد. یعنی در آن سال عرضه ETH حدود ۲۹۸ هزار واحد، یا ۰٫۲۵ درصد، کم شد.

قاعده سوزاندن در این مدت عوض نشده است؛ فرق در شلوغی شبکه اصلی است. از بهار ۱۴۰۳ سوزاندن به‌شدت پایین آمد. یکی از دلیل‌هایش ارتقای «دنکان» در ۲۳ اسفند ۱۴۰۲ بود که فرستادن داده لایه‌های دوم به شبکه اصلی را ارزان کرد، و حالا بخش بزرگی از تراکنش‌ها روی لایه دوم انجام می‌شود. برای همین جمله «اتریوم ضدتورمی است» فقط درباره بعضی دوره‌ها درست است. بقیه ماجرای عرضه ETH را در اتریوم چیست بخوانید.

ترون: کارمزد ارزان‌تر، سوزاندن کمتر

تا یک سال پیش عرضه ترون رو به کاهش بود. در دوازده ماه پیش از ۷ شهریور ۱۴۰۴ حدود ۲٫۹ میلیارد TRX سوخت و حدود ۱٫۷۶ میلیارد TRX تازه ساخته شد، پس عرضه حدود ۱٫۱۴ میلیارد TRX، یعنی ۱٫۲ درصد، کم شد.

از ۷ شهریور ۱۴۰۴، با پیشنهاد ۱۰۴ که نماینده‌های ترون تصویبش کرده بودند، قیمت انرژی از ۲۱۰ به ۱۰۰ سان رسید (هر سان یک‌میلیونیم TRX است) و هر انتقال تتر TRC20 حدوداً نصف قبل TRX می‌سوزاند. ماجرایش را در ترون چیست گفته‌ایم. طبق آمار ترون‌اسکن، میانگین سوزاندن روزانه از حدود ۶٫۱ میلیون TRX در ماه قبل از این تصمیم به حدود ۳٫۶ میلیون در ماه بعدش رسید و از آن به بعد عرضه TRX دوباره کمی رشد کرده است. برای کاربرها این خبر خوبی بود، چون کارمزد ارزان‌تر شد؛ ولی همین خبر خوب، سوزاندن را هم کم کرد.

BNB: سوزاندن بزرگ، بدون توکن تازه

BNB الگوی دیگری دارد. طبق مستندات BNB Chain، پاداش اعتبارسنج‌ها از کارمزد تراکنش‌ها می‌آید، نه از ساختن BNB تازه. پس هر چه سوزانده شود، مستقیم از عرضه کم می‌شود. نتیجه‌اش کاهش ۴٫۴ درصدی عرضه در یک سال است که از دو مثال قبلی خیلی بزرگ‌تر است.

ولی قیمت را ببینید. طبق قیمت‌های روزانه Coin Metrics، BNB روز سوزاندن سی‌ودوم حدود ۶۸۵ دلار بود، اواسط مهر ۱۴۰۴ از ۱٬۳۰۰ دلار گذشت، اوایل تیر ۱۴۰۵ تا حدود ۵۴۵ دلار پایین آمد و روز سوزاندن سی‌وششم حدود ۵۸۰ دلار بود. در همان سالی که عرضه ۴٫۴ درصد کم شد، قیمت ده‌ها درصد بالا و پایین رفت. این نوسان را تقاضا و حال بازار ساخت، نه سوزاندن.

خبر سوزاندن را چطور بخوانیم؟

خبر سوزاندن خوب دیده می‌شود، چون عددش بزرگ است. «میلیاردها توکن سوخت» تیتر جذابی است، ولی تا این عدد را کنار کل عرضه نگذارید، معنایی ندارد.

شیبا اینو را در نظر بگیرید. حدود ۴۱ درصد عرضه SHIB سوخته است، ولی تقریباً همه‌اش همان یک تراکنش ویتالیک در اردیبهشت ۱۴۰۰ بود. جمع بقیه سوزاندن‌های این پنج سال و نیم، با همه خبرهایی که درباره‌شان منتشر شد، به ۰٫۲ درصد عرضه فعلی هم نمی‌رسد. حسابش را در شیبا اینو چیست کرده‌ایم.

نمونه دیگر استلار است. در آبان ۱۳۹۸ بنیاد توسعه استلار (SDF) اعلام کرد ۵۵ میلیارد لومن (XLM) را سوزانده و تعداد کل لومن‌ها از حدود ۱۰۵ میلیارد به ۵۰ میلیارد رسیده است. یعنی بیش از نصف عرضه یک‌جا سوخت. ولی این لومن‌ها از ذخیره خود بنیاد و برنامه‌های اهدای آن آمده بودند و حدود ۲۰ میلیارد لومنی که در دست مردم بود، سر جایش ماند. طبق داده‌های Coin Metrics قیمت XLM در دو روز حدود ۲۰ درصد بالا رفت، تا آخر آبان دوباره به زیر قیمت پیش از خبر برگشت و دو ماه بعد حدود یک‌سوم ارزان‌تر بود.

پیش از اینکه به خاطر خبر سوزاندن هیجان‌زده شوید، این پنج سؤال را بپرسید:

1. چند درصد عرضه در گردش است؟ عدد خام را به درصد تبدیل کنید. یک میلیارد واحد در ارزی با عرضه چند صد هزار میلیاردی تقریباً هیچ است.
2. در برابر توکن تازه چقدر است؟ نرخ انتشار سالانه را پیدا کنید و ببینید سوزاندن چه سهمی از آن را جبران می‌کند.
3. توکن‌ها از کجا آمده‌اند؟ سوزاندن توکنی که از بازار خریده شده یا از کارمزد آمده، با سوزاندن توکن‌های قفل‌شده یا ذخیره تیم که قرار نبود به این زودی فروخته شوند، یکی نیست.
4. اثباتش کجاست؟ «قول سوزاندن» با سوزاندن انجام‌شده فرق دارد. شناسه تراکنش و آدرس سوخته را بخواهید و خودتان در اکسپلورر ببینید.
5. پولش از کجا می‌آید و ادامه دارد؟ سوزاندنی که از درآمد و کارمزد واقعی می‌آید، با یک سوزاندن تبلیغاتی یک‌باره فرق دارد.

سوزاندن فقط یکی از قطعه‌های اقتصاد یک توکن است. برای دیدن کل تصویر، از عرضه و تورم تا سهم تیم و زمان آزاد شدن توکن‌ها، توکنومیکس چیست را بخوانید.