فارکس چیست؟ جفت ارز، پیپ، اهرم و فرقش با ارز دیجیتال

فارکس (Forex، کوتاه‌شده Foreign Exchange) بازار جهانی خرید و فروش ارزهای کشورهاست. در این بازار یورو با دلار، دلار با ین ژاپن و پوند با فرانک سوئیس معامله می‌شود و بیشتر حجمش دست بانک‌ها، شرکت‌های بزرگ و بانک‌های مرکزی است. ولی وقتی کسی در ایران می‌گوید «فارکس کار می‌کنم»، معمولاً منظورش چیز دیگری است: پیش یک بروکر آنلاین حساب باز کرده و با پول کم و اهرم زیاد، روی بالا یا پایین رفتن یک جفت ارز معامله می‌کند. در بیشتر این حساب‌ها اصلاً یورو یا دلاری دست‌به‌دست نمی‌شود و بروکر فقط سود و زیانِ تغییر قیمت را حساب می‌کند.

پس جواب «فارکس چیست» به این بستگی دارد که از بازار بزرگ بانک‌ها حرف می‌زنیم یا از حساب کوچک شما پیش یک بروکر. پایین‌تر هر دو را با عدد و مثال توضیح داده‌ایم.

بازار فارکس چیست و چطور کار می‌کند؟

فارکس مثل بورس تهران تالار یا سامانه مرکزی ندارد. بانک‌های بزرگ، صندوق‌ها، شرکت‌هایی که کالا وارد و صادر می‌کنند و بانک‌های مرکزی، مستقیم یا از راه شبکه‌های الکترونیکی با هم معامله می‌کنند. به این مدل «خارج از بورس» (OTC) می‌گویند. برای همین هیچ دفتر مرکزی‌ای همه معامله‌ها را یک‌جا ثبت نمی‌کند، هرچند قیمت یورو در یک لحظه در بانکی در لندن و بانکی در سنگاپور تقریباً یکی است.

اندازه این بازار را بانک تسویه بین‌المللی (BIS) هر سه سال یک بار با کمک بانک‌های مرکزی کشورهای مختلف می‌سنجد. طبق آخرین گزارش BIS، در فاصله ۱۲ فروردین تا ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ روزانه حدود ۹٫۶ تریلیون دلار در بازار فارکس معامله شده است. کسی که با یک حساب چندصد دلاری از راه بروکر وارد می‌شود، فقط به حاشیه این بازار وصل است و قیمت را بانک‌ها و نهادهای بزرگ تعیین می‌کنند.

بازار شبانه‌روزی است، چون وقتی بازار یک شهر تعطیل می‌شود، شهر دیگری تازه کارش را شروع کرده است: اول سیدنی و توکیو، بعد لندن و آخر نیویورک. فقط آخر هفته تعطیل است و ساعت دقیقش به وقت تهران را در پرسش‌های آخر صفحه آورده‌ایم.

قیمت ارزها بیشتر از هر چیز به سیاست بانک‌های مرکزی، به‌خصوص نرخ بهره، واکنش نشان می‌دهد. برای همین روزی که بانک مرکزی آمریکا درباره نرخ بهره تصمیم می‌گیرد، جفت ارزهای دلاری معمولاً پرنوسان‌تر از روزهای دیگرند. آمار تورم و اشتغال و اتفاق‌های سیاسی هم قیمت‌ها را جابه‌جا می‌کنند.

جفت ارز، پیپ و لات به زبان ساده

هر قیمتی که در فارکس می‌بینید از چند تکه ساخته شده است. در تصویر زیر یک قیمت نمونه را تکه‌تکه کرده‌ایم. به رقم رنگی در قیمت خرید نگاه کنید، چون «پیپ» همان است.

جفت ارز

در فارکس هیچ ارزی به‌تنهایی قیمت ندارد و همیشه در برابر ارز دیگری سنجیده می‌شود. مثلاً اگر قیمت EUR/USD برابر ۱٫۱۰ باشد، یعنی هر یورو ۱٫۱۰ دلار می‌ارزد. به ارز اول «ارز پایه» و به ارز دوم «ارز مظنه» می‌گویند. خریدن این جفت یعنی روی گران شدن یورو در برابر دلار حساب کرده‌اید و فروختنش یعنی روی ارزان شدنش. در فارکس فروختنِ چیزی که ندارید (فروش استقراضی یا شورت) به همان سادگی خریدن است.

جفت‌ها را معمولاً سه دسته می‌کنند:

• اصلی (Majors): جفت‌هایی که یک طرفشان دلار آمریکا و طرف دیگرشان یک ارز بزرگ است، مثل EUR/USD، USD/JPY، GBP/USD، USD/CHF، AUD/USD، USD/CAD و NZD/USD. بیشترین حجم معاملات و کمترین اسپرد مال همین‌هاست.
• فرعی یا متقاطع (Crosses): دو ارز بزرگ بدون دلار، مثل EUR/GBP یا EUR/JPY.
• اگزوتیک (Exotics): یک ارز بزرگ در برابر ارز یک اقتصاد کوچک‌تر، مثل USD/TRY (دلار به لیر ترکیه). اسپردشان بیشتر است و تندتر حرکت می‌کنند.

بروکرها کنار ارزها معمولاً طلا (XAU/USD)، نفت و شاخص‌های بورس را هم با همین سازوکار برای معامله می‌گذارند.

قیمت خرید، قیمت فروش و اسپرد

بروکر همیشه دو قیمت نشان می‌دهد: قیمتی که به آن می‌خرید (Ask) و قیمتی که به آن می‌فروشید (Bid). به فاصله این دو قیمت اسپرد (Spread) می‌گویند. اسپرد اولین هزینه هر معامله است؛ معامله را که باز کنید، به همین اندازه در ضررید. صرافی‌های ارز دیجیتال هم اسپرد دارند و در اسپرد چیست مفصل توضیحش داده‌ایم.

در بعضی حساب‌ها جدا از اسپرد کمیسیون هم می‌دهید. اگر معامله را شب باز نگه دارید، مبلغی به اسم «سواپ» هم از حسابتان کم یا به آن اضافه می‌شود.

پیپ

پیپ (Pip) واحد رایج حرکت قیمت است: رقم چهارم بعد از ممیز، یعنی ۰٫۰۰۰۱. اگر EUR/USD از ۱٫۱۰۰۰ به ۱٫۱۰۲۵ برسد، ۲۵ پیپ بالا رفته است. در جفت‌هایی که ین ژاپن دارند، پیپ رقم دوم بعد از ممیز (۰٫۰۱) است، چون قیمتشان عددی مثل ۱۵۰٫۲۵ است. خیلی از بروکرها یک رقم اضافه هم نشان می‌دهند که یک‌دهم پیپ است.

لات

لات (Lot) واحد حجم معامله است. یک لات استاندارد ۱۰۰ هزار واحد از ارز پایه است، مینی‌لات ۱۰ هزار واحد و میکرولات هزار واحد. در جفت‌هایی که ارز دومشان دلار است، ارزش هر پیپ را راحت می‌شود حساب کرد: حجم معامله ضرب در ۰٫۰۰۰۱. پس هر پیپ در یک لات استاندارد ۱۰ دلار، در مینی‌لات یک دلار و در میکرولات ۱۰ سنت می‌ارزد.

اهرم و وجه تضمین در فارکس چطور کار می‌کنند؟

ارزهای بزرگ در یک روز معمولی کسری از یک درصد جابه‌جا می‌شوند. با چنین حرکتی، حساب ۵۰۰ دلاری سودی نمی‌کند که به چشم بیاید. راه‌حل بروکرها اهرم (Leverage) است: فقط بخش کوچکی از ارزش معامله را به اسم وجه تضمین (Margin) کنار می‌گذارید و بروکر اجازه می‌دهد معامله‌ای چند برابر بزرگ‌تر باز کنید. با اهرم ۱:۱۰۰ (یعنی صد برابر)، برای معامله‌ای به ارزش ۱۰۰ هزار دلار، هزار دلار وجه تضمین کافی است.

اهرم سود و زیان را به یک اندازه بزرگ می‌کند. وقتی ضرر آن‌قدر بزرگ شود که وجه تضمین کافی نماند، بروکر اول هشدار می‌دهد (مارجین کال) و بعد خودش معامله را می‌بندد. این همان اتفاقی است که در ارز دیجیتال به آن لیکویید شدن می‌گویند.

برای همین ناظرهای جدی برای اهرم سقف گذاشته‌اند. سازمان بورس و اوراق بهادار اروپا (ESMA) در ۷ فروردین ۱۳۹۷ تصمیم گرفت اهرم مشتری‌های خرد را محدود کند. ESMA سقف اهرم را برای جفت ارزهای اصلی ۱:۳۰ گذاشت، برای جفت‌های غیراصلی، طلا و شاخص‌های اصلی ۱:۲۰ و برای ارزهای دیجیتال ۱:۲. بروکرهای اروپایی هم موظف شدند وقتی وجه تضمین به نصف حداقل لازم رسید، معامله را ببندند و نگذارند موجودی مشتری خرد منفی شود.

ESMA در همان اطلاعیه نوشته که به گفته ناظرهای کشورهای اروپایی، معمولاً ۷۴ تا ۸۹ درصد حساب‌های خرد در این نوع معامله‌ها (قرارداد مابه‌التفاوت یا CFD) ضرر می‌کنند. میانگین ضرر هر مشتری هم بین ۱٬۶۰۰ تا ۲۹٬۰۰۰ یورو بوده است.

یک مثال با عدد

مثال فرضی: ۵۰۰ دلار در حساب دارید و EUR/USD را به قیمت ۱٫۱۰۰۲ می‌خرید. اسپرد ۲ پیپ است. در جدول زیر همین خرید را با دو حجم مختلف آورده‌ایم و ضررها را از قیمت ورود حساب کرده‌ایم.

با اهرم ۱:۱۰۰ اصلاً نمی‌شود معامله ستون دوم را باز کرد، چون حدود ۱٬۱۰۰ دلار وجه تضمین می‌خواهد. ولی بروکری که اهرم ۱:۵۰۰ بدهد، با حدود ۲۲۰ دلار وجه تضمین اجازه‌اش را می‌دهد و حساب ۵۰۰ دلاری یک‌باره معامله‌ای ۱۱۰ هزار دلاری باز کرده است.

حرکت ۲۰ پیپی هم چیز عجیبی نیست. در یک سال گذشته، یورو در نیمی از روزهای کاری حدود ۰٫۱۹ درصد یا بیشتر جابه‌جا شده است (نمودارش را در بخش بعد آورده‌ایم). قیمت یورو در این یک سال بین ۱٫۱۱ و ۱٫۲۰ بود و با این قیمت‌ها، چنین حرکتی حدود ۲۱ تا ۲۳ پیپ می‌شود. پس با یک لات استاندارد کافی است بازار در یک روز کاملاً معمولی خلاف پیش‌بینی‌تان برود تا حدود ۴۰ درصد این حساب از دست برود. اگر بروکر جلوی منفی شدن موجودی را نگیرد، در حرکت‌های تند حتی ممکن است به بروکر بدهکار شوید.

فارکس با ارز دیجیتال چه فرقی دارد؟

بزرگ‌ترین فرقشان اندازه نوسان است. نمودار زیر قیمت یک سال یورو و بیت‌کوین را در برابر تتر (USDT) در صرافی بایننس کنار هم گذاشته است. ببینید خط آبیِ یورو تقریباً صاف مانده و خط زردِ بیت‌کوین مدام بالا و پایین رفته است.

از ۶ آبان ۱۴۰۴ تا ۵ آبان ۱۴۰۵، یورو در برابر تتر حدود ۴٫۳ درصد و بیت‌کوین حدود ۲۸٫۳ درصد افت کرد. کمترین قیمت پایانی روزانه بیت‌کوین در این مدت ۵۸٬۶۲۵ تتر بود، در تیر ۱۴۰۵؛ یعنی حدود ۴۸ درصد زیر روز اول. اگر روزهای کاری را از کم‌نوسان تا پرنوسان مرتب کنیم، در روز وسط (میانه) یورو ۰٫۱۹ درصد و بیت‌کوین ۱٫۴۳ درصد جابه‌جا شده است. یعنی بیت‌کوین حدود هفت‌ونیم برابر تندتر حرکت کرده است.

همین تفاوت نشان می‌دهد چرا بروکرهای فارکس اهرم‌های بزرگ می‌دهند و چرا ناظر اروپایی برای ارز دیجیتال سقف ۱:۲ گذاشته است. اگر از فارکس سراغ معاملات فیوچرز ارز دیجیتال بروید و عادت اهرم بالا را هم با خودتان ببرید، با بازاری طرفید که چند برابر تندتر حرکت می‌کند.

بقیه فرق‌ها را در این جدول کنار هم گذاشته‌ایم:

اگر از فارکس فقط می‌خواهید پس‌اندازتان دلاری بماند، معامله اهرمی جفت ارز به کارتان نمی‌آید؛ کافی است یک دارایی دلاری بخرید و نگهش دارید. خیلی‌ها برای همین تتر نگه می‌دارند و در سواپ‌ولت می‌شود با تومان تتر خرید. فرق تتر با دلار نقدی را جدا نوشته‌ایم. فرق نگه‌داشتن با معامله کوتاه‌مدت را هم در هودل یا ترید با آمار پژوهش‌ها توضیح داده‌ایم.

بروکر فارکس چیست و اعتبارش را چطور بسنجیم؟

بروکر واسطه‌ای است که برایتان حساب باز می‌کند، قیمت و اهرم می‌دهد و نرم‌افزار معامله را هم در اختیارتان می‌گذارد. این نرم‌افزار معمولاً متاتریدر (MetaTrader) است. بروکرها دو مدل کلی دارند. بعضی سفارش شما را به بانک‌ها و تأمین‌کننده‌های نقدینگی می‌فرستند و از کمیسیون و اسپرد درآمد دارند. بعضی دیگر خودشان طرف معامله شما می‌شوند (بازارساز یا Market Maker)؛ یعنی ضرر شما در عمل سود بروکر است. مدل دوم لزوماً کلاهبرداری نیست، ولی نشان می‌دهد چرا نظارت یک ناظر جدی این‌قدر مهم است.

بروکر معتبر یعنی بروکری که از یک ناظر مالی جدی مجوز دارد، مثل FCA در بریتانیا، CySEC در قبرس یا ASIC در استرالیا. این چک‌لیست را پیش از هر واریزی مرور کنید:

1. اسم حقوقی شرکت و شماره مجوز را از پایین سایت بروکر بردارید و در سایت خود ناظر جست‌وجو کنید، مثلاً در فهرست رسمی FCA. لوگوی ناظر روی سایت بروکر چیزی را ثابت نمی‌کند.
2. ببینید آدرس سایتی که پیش ناظر ثبت شده، همان سایتی است که در آن هستید یا نه. کلاهبردارها گاهی اسم و شماره مجوز یک بروکر واقعی را روی سایت خودشان کپی می‌کنند.
3. یک برند ممکن است در چند کشور شرکت ثبت کرده باشد و مجوز معتبر فقط مال یکی از آن‌ها باشد. در قرارداد حسابتان ببینید طرف حساب شما کدام شرکت است.
4. شرایط پذیرش مشتری را بخوانید. اگر کشور محل زندگی‌تان در فهرست پذیرفته‌شده‌ها نیست و کسی پیشنهاد می‌دهد با مدارک یا آدرس دیگری ثبت‌نام کنید، همان‌جا کنار بکشید. حسابی که این‌طور باز شود، هر وقت بسته شود چیزی برای پیگیری در دستتان نمی‌گذارد.
5. پیش از واریز جدی، یک برداشت کوچک را امتحان کنید. اگر بروکری واریز را در یک دقیقه قبول می‌کند ولی برداشت را هفته‌ها عقب می‌اندازد، همین برای کنار کشیدن کافی است.

آیا فارکس در ایران قانونی است؟

ما هیچ بروکر فارکسی با مجوز نهادهای ایرانی پیدا نکردیم و نهاد رسمی‌ای هم ندیدیم که فعالیت در بروکرهای خارجی را برای ساکنان ایران مجاز اعلام کرده باشد. برعکس، پلیس فتا دست‌کم از سال ۱۳۹۸ مطلبی با عنوان «فارکس و دلایل غیر قانونی شدن آن در ایران» در سایت رسمی‌اش گذاشته است.

جدا از بحث قانونی، کار در عمل هم چند گره دارد. کارت‌های بانکی ایران بیرون از شبکه شتاب کار نمی‌کنند، برای همین معمولاً با ارز دیجیتالی مثل تتر به بروکر خارجی پول واریز می‌کنند. تراکنش ارز دیجیتال برگشت ندارد؛ اگر بروکر پول برداشتتان را ندهد، هیچ بانکی نمی‌تواند آن را برگرداند. اگر هم با بروکری اختلاف پیدا کنید که مجوزش شامل حال شما نمی‌شود، عملاً جایی برای شکایت ندارید.

وضعیت ارز دیجیتال در ایران فرق دارد و قانون و مصوبه‌های خودش را دارد. آن را با منبع رسمی در خرید ارز دیجیتال در ایران قانونی است؟ نوشته‌ایم.

کلاهبرداری‌های رایج در فارکس

بیشتر دام‌های فارکس یک وعده مشترک دارند: سود زیاد، ثابت و بی‌دردسر. رایج‌ترین شکل‌هایشان این‌هاست:

• مدیریت حساب با سود ماهانه ثابت. «پولتان را بدهید، ماهی ۱۰ درصد سود بگیرید.» هیچ معامله‌گر واقعی نمی‌تواند سود ماهانه ثابت قول بدهد، چون بازار ماه‌های ضرر هم دارد. این مدل معمولاً تا وقتی سرپاست که پول تازه برسد و سود قدیمی‌ها را از پول تازه‌واردها بدهند؛ یعنی همان طرح پانزی.
• ربات‌های معجزه‌گر. نمونه معروفش طرحی به اسم Mirror Trading International بود که می‌گفت رباتش در بازار ارزهای خارجی معامله می‌کند و دست‌کم ماهی ۱۰ درصد سود وعده می‌داد. به گفته کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC)، این طرح از دست‌کم ۲۳ هزار نفر بیت‌کوینی به ارزش بیش از ۱٫۷ میلیارد دلار جمع کرد. موجودی‌هایی که به مشتری‌ها نشان می‌داد ساختگی بود و پول خیلی کمی واقعاً معامله شد.
• سیگنال‌فروش‌ها. این کانال‌ها فقط معامله‌های سودده‌شان را نشان می‌دهند و برای عضویت «VIP» پول می‌گیرند. اسکرین‌شات سود هم چیزی را ثابت نمی‌کند، چون همان عکس را در حساب دمو با پول مجازی هم می‌شود گرفت. همین ماجرا را درباره سیگنال‌های هوش مصنوعی هم جدا بررسی کرده‌ایم.
• بونوس واریز. بروکر می‌گوید «۱۰۰ درصد واریزتان را جایزه می‌دهیم»، ولی شرطش این است که حجم خیلی زیادی معامله کنید و تا به آن نرسید، نمی‌توانید برداشت کنید. ESMA در همان تصمیم ۱۳۹۷ جلوی این مشوق‌ها را برای مشتری‌های خرد اروپایی گرفت.

قاعده ساده‌اش این است: هر جا وعده سود ثابت و تضمینی دیدید، لازم نیست دنبال مجوز بگردید؛ همان‌جا کنار بکشید.