دای یا تتر؛ استیبل‌کوین غیرمتمرکز در برابر متمرکز

تتر (USDT) را شرکت Tether منتشر می‌کند. پشتوانه‌اش بیشتر اوراق خزانه آمریکاست و این شرکت می‌تواند تتر هر آدرسی را مسدود کند. دای (DAI) چنین ناشری ندارد: قراردادهای هوشمند پروژه Sky، که قبلاً اسمش میکردائو (MakerDAO) بود، آن را در ازای وثیقه‌ای بیشتر از مبلغش می‌سازند و در کدش هیچ تابعی برای مسدود کردن نیست. پس جواب «دای یا تتر» به این بستگی دارد که دلار دیجیتالتان را برای چه می‌خواهید. برای خرید و فروش با تومان، انتقال و پرداخت، تتر تقریباً همیشه راحت‌تر و ارزان‌تر است، چون بازار ایران روی تتر می‌چرخد. دای به درد کسی می‌خورد که می‌خواهد دلار دیجیتالش را در کیف پول شخصی نگه دارد و نگران مسدود شدن آدرسش است. فقط باید بداند که بیش از یک‌سوم دای و نسخه تازه‌اش در نهایت به USDC، استیبل‌کوین یک شرکت آمریکایی، تکیه دارد و فروختنش در ایران هم گران‌تر تمام می‌شود.

یک تغییر مهم هم هست که خیلی‌ها هنوز از آن خبر ندارند: از شهریور ۱۴۰۳ استیبل‌کوین اصلی Sky دیگر دای نیست و جایش را نسخه ارتقایافته‌اش، USDS، گرفته است. دای هنوز وجود دارد و یک‌به‌یک به USDS تبدیل می‌شود، ولی قرارداد USDS در بحث مسدود شدن با دای فرق مهمی دارد که پایین‌تر سراغش می‌رویم. اگر با خود مفهوم استیبل‌کوین آشنا نیستید، اول استیبل‌کوین چیست را بخوانید.

دای و تتر در یک نگاه

اندازه بازارها را از داده‌های DefiLlama برداشته‌ایم. با این عددها، تتر در گردش بیش از ۱۵ برابر دای و USDS روی هم است.

دای چطور ساخته می‌شود و چطور روی یک دلار می‌ماند؟

هر دای از یک وام به وجود می‌آید. کسی که اتر (ETH)، رمزارز اصلی شبکه اتریوم، یا رمزارز دیگری دارد، آن را در قرارداد هوشمند Sky قفل می‌کند و در ازایش دای قرض می‌گیرد. مقدار این وام همیشه کمتر از ارزش وثیقه است. وقتی وام و بهره‌اش را پس بدهد، همان دای‌ها از بین می‌روند و وثیقه آزاد می‌شود. پس پشت هر دای در گردش بدهی‌ای هست که وثیقه‌اش از خودش بیشتر است. به این روش «وثیقه مازاد» (Over-collateralization) می‌گویند.

یک مثال با عددهای فرضی: فرض کنید ۲ اتر دارید و قیمت هر کدام ۲٬۴۰۰ دلار است؛ یعنی ۴٬۸۰۰ دلار وثیقه دارید. اگر حداقل نسبت وثیقه برای این نوع وام ۱۵۰ درصد باشد و ۲٬۰۰۰ دای قرض بگیرید، ارزش وثیقه باید دست‌کم ۳٬۰۰۰ دلار بماند. پس تا وقتی قیمت اتر به ۱٬۵۰۰ دلار نرسیده، یعنی تا ۳۷٫۵ درصد ریزش، وامتان در امان است. اگر پایین‌تر برود، سیستم وثیقه را به حراج می‌گذارد تا بدهی صاف شود و یک جریمه هم از آن کم می‌کند. این حداقل برای هر دارایی فرق دارد و معمولاً بین ۱۱۰ تا ۲۰۰ درصد) است. منطق این فروش اجباری همان است که در لیکویید شدن چیست توضیح داده‌ایم.

ولی دای فقط با وثیقه نزدیک یک دلار نمی‌ماند. سه ابزار دیگر هم به این کار کمک می‌کنند:

• ماژول تثبیت قیمت (PSM): قراردادی است که USDC را یک‌به‌یک با دای عوض می‌کند و برعکس. اگر دای در بازار ۱٫۰۱ دلار شود، معامله‌گرها USDC می‌دهند، دای می‌گیرند و آن را گران‌تر می‌فروشند؛ اگر ۰٫۹۹ شود، دای ارزان می‌خرند و با USDC عوضش می‌کنند. به این کار آربیتراژ می‌گویند و همین قیمت را به یک دلار برمی‌گرداند. امروز مهم‌ترین چیزی که دای را روی یک دلار نگه می‌دارد همین ماژول است.
• نرخ بهره وام: اگر دای زیادی ساخته شود و قیمتش پایین بیاید، رأی‌دهندگان Sky بهره وام را بالا می‌برند تا وام‌گیرنده‌ها بدهی‌شان را پس بدهند و دای کمتری در گردش بماند.
• نرخ پس‌انداز: دارندگان دای و USDS می‌توانند توکنشان را در قراردادی بگذارند و سود بگیرند. هرچه این نرخ بالاتر باشد، آدم‌های بیشتری می‌خواهند دای نگه دارند.

چرا USDC وارد پشتوانه دای شد؟

۲۲ اسفند ۱۳۹۸، روزی که به «پنجشنبه سیاه» معروف شد، قیمت اتر در مدت کوتاهی نزدیک نصف شد. شبکه اتریوم آن‌قدر شلوغ شد و کارمزدش آن‌قدر بالا رفت که بسیاری از خریدارهای همیشگی در حراج‌های وثیقه شرکت نکردند. نتیجه‌اش این بود که یک نفر توانست بعضی حراج‌ها را با پیشنهاد صفر دلار ببرد. بعضی وام‌گیرنده‌ها به‌جای جریمه‌ای که حداکثر ۱۳ درصد بود، کل وثیقه‌شان را از دست دادند و سیستم بیش از ۴٫۵ میلیون دلار کسری آورد.

عجیب‌ترین بخش ماجرا قیمت خود دای بود. وام‌گیرنده‌ها برای بستن وامشان دای لازم داشتند و کسی هم وام تازه نمی‌گرفت. پس دای کمیاب شد و قیمتش به ۱٫۱۰ دلار و حتی بالاتر رسید.

چهار روز بعد، ۲۶ اسفند، میکردائو پیشنهاد داد USDC هم به‌عنوان وثیقه پذیرفته شود تا بشود سریع دای ساخت. چند روز بعد این وثیقه فعال شد و از آن به بعد بخش بزرگی از دای در عمل با USDC ساخته شده است. قیمت دای با این کار باثبات‌تر شد، ولی دای دیگر نمی‌توانست ادعا کند کاملاً غیرمتمرکز است.

از میکردائو تا Sky: USDS چیست و دای هنوز هست؟

میکردائو را رون کریستنسن، کارآفرین دانمارکی، حدود سال ۱۳۹۳ راه انداخت و دای ۲۷ آذر ۱۳۹۶ روی اتریوم منتشر شد. این پروژه ۶ شهریور ۱۴۰۳ اسمش را Sky گذاشت و دو توکن تازه معرفی کرد:

• USDS نسخه ارتقایافته دای است. هر دای را می‌شود یک‌به‌یک به USDS تبدیل کرد و برعکس.
• SKY توکن حاکمیتی تازه است، یعنی توکنی که دارندگانش درباره قواعد پروژه رأی می‌دهند. SKY جای MKR را گرفته و هر MKR به ۲۴٬۰۰۰ SKY تبدیل می‌شود.

تبدیل اجباری نیست و دای از بین نرفته است. خود کریستنسن گفته بود دای و MKR کنار توکن‌های تازه می‌مانند و نقدینگی مشترکی دارند.

داده بلاک‌چین هم همین را نشان می‌دهد: بامداد ۲۵ مهر ۱۴۰۵ روی شبکه اتریوم حدود ۴٫۵ میلیارد دای وجود داشت که در بیش از ۷۶۵ هزار آدرس پخش بود. در همان لحظه حدود ۷ میلیارد USDS روی اتریوم بود، ولی همه‌اش فقط در حدود ۱۷ هزار آدرس بود. پس USDS از نظر حجم از دای جلو زده، ولی آدرس‌هایی که دای دارند هنوز خیلی بیشترند.

USDS و دای هر دو نرخ پس‌انداز دارند. USDS را که در قرارداد پس‌انداز Sky بگذارید، توکنی به اسم sUSDS می‌گیرید که ارزشش با گذشت زمان بالا می‌رود. نرخ این سود را رأی‌دهندگان Sky تعیین می‌کنند و ثابت نیست؛ موقع راه‌اندازی ۶ درصد سالانه بود. اپ رسمی Sky از همان اول این امکانات را به کاربران بعضی کشورها، از جمله آمریکا و بریتانیا، نمی‌داد.

پشتوانه تتر و دای چیست؟

تتر: یک شرکت و ذخایرش

پشتوانه هر تتر ذخایری است که شرکت Tether نگه می‌دارد. طبق گزارش خود تتر، دارایی‌های این شرکت در ۹ تیر ۱۴۰۵ حدود ۱۸۷٫۸ میلیارد دلار و بدهی‌هایش، که بیشترش همان تترهای در گردش است، ۱۸۳٫۶ میلیارد دلار بود. حدود سه‌چهارم این ذخایر اوراق خزانه کوتاه‌مدت آمریکا و ریپو است؛ یعنی وام‌های یک‌شبه‌ای که تتر در ازای وثیقه همین اوراق می‌دهد. بیشتر باقی‌اش طلا، وام با وثیقه و بیت‌کوین است.

این مدل چند پیامد دارد:

• باید به گزارش‌ها اعتماد کنید. یک مؤسسه حسابرسی هر سه ماه یک بار گزارش ذخایر تتر را بررسی و تأیید می‌کند، ولی خودتان نمی‌توانید ذخایر را ببینید. سابقه تتر در این زمینه هم بی‌نقص نیست: دادستان کل نیویورک اسفند ۱۳۹۹ اعلام کرد این ادعای تتر که همیشه پشتوانه کامل داشته، درست نبوده است.
• سود ذخایر مال شرکت است. بهره اوراق خزانه به تتر می‌رسد و دارنده تتر از آن سهمی نمی‌برد. تتر فقط در سه ماهی که ۹ تیر ۱۴۰۵ تمام شد، حدود ۱٫۵ میلیارد دلار سود عملیاتی گزارش کرد.
• بازخرید مستقیم برای شما عملی نیست. تبدیل تتر به دلار نزد خود شرکت حداقل ۱۰۰ هزار دلار و احراز هویت لازم دارد، و شرایط استفاده تتر ایران را جزو کشورهای ممنوع آورده است. پس برای فروش تتر فقط بازار را دارید و قیمتش را هم بازار تعیین می‌کند.

جزئیات بیشتر را در تتر چیست نوشته‌ایم.

دای و USDS: شفاف، ولی وابسته به USDC

بیشتر وثیقه‌ها و وام‌های Sky روی بلاک‌چین ثبت می‌شوند و هر کسی می‌تواند آن‌ها را ببیند؛ برای این بخش لازم نیست به گزارش یک شرکت اعتماد کنید. ولی پشتوانه واقعی دای با این تصور رایج که «پشتوانه دای اتریوم است» فرق دارد.

بامداد ۲۵ مهر ۱۴۰۵، حدود ۴٫۲ میلیارد USDC در ماژول PSM روی اتریوم قفل بود. در همان لحظه دای و USDS روی اتریوم روی هم حدود ۱۱٫۶ میلیارد واحد بود؛ یعنی دست‌کم ۳۶ درصد این دو استیبل‌کوین مستقیم به USDC تکیه دارد. می‌گوییم «دست‌کم»، چون این عدد فقط USDC همین ماژول را حساب می‌کند. این سهم قبلاً بیشتر هم بوده است: اسفند ۱۴۰۱ پشتوانه حدود ۵۴٫۵ درصد دای USDC بود.

بقیه پشتوانه بیشتر از دو جنس است: وام‌هایی که با وثیقه رمزارزهایی مثل اتر گرفته شده‌اند، و دارایی‌های دنیای واقعی مثل اوراق خزانه آمریکا که Sky برای بزرگ شدن سراغشان رفته است. کریستنسن خودش گفته بدون دارایی‌های دنیای واقعی نمی‌شود سیستم را بزرگ کرد.

پس دارنده دای هم از راه USDC به یک شرکت آمریکایی به اسم Circle، و بانک‌هایی که ذخایر Circle را نگه می‌دارند، وابسته است. فرقش با تتر این است که این وابستگی غیرمستقیم است: Circle می‌تواند USDC داخل ماژول را مسدود کند و به کل سیستم ضربه بزند، ولی نمی‌تواند دای داخل کیف پول شما را مسدود کند. درباره خود USDC در USDC چیست نوشته‌ایم.

چه کسی می‌تواند موجودی شما را مسدود کند؟

برای بیشتر کسانی که در ایران دنبال جایگزین تتر می‌گردند، سؤال اصلی همین است.

تتر: بله، و این اتفاق بارها افتاده است

در قرارداد تتر تابعی هست که به شرکت اجازه می‌دهد یک آدرس را در فهرست سیاه بگذارد. از آن لحظه تتری که در آن آدرس است دیگر جابه‌جا نمی‌شود و شرکت حتی می‌تواند آن را بسوزاند و دوباره صادر کند.

به گفته خود تتر، این شرکت تا مهر ۱۴۰۵ در مسدود کردن بیش از ۵ میلیارد دلار تتر همکاری کرده است. تتر ۶ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد فقط از ابتدای سال ۲۰۲۶ میلادی حدود ۵۵۰ میلیون دلار تتر مرتبط با ایران مسدود شده است. اینکه چه آدرس‌هایی هدف می‌شوند و چطور وضعیت آدرستان را چک کنید، در چرا تتر بلوکه می‌شود توضیح داده‌ایم.

دای: در کد قرارداد چنین امکانی نیست

کد قرارداد دای کوتاه است و هر کسی می‌تواند آن را بخواند. در آن نه فهرست سیاهی هست، نه تابع توقف. کد قرارداد را هم نمی‌شود عوض کرد؛ همان کدی که روز اول منتشر شد، امروز هم اجرا می‌شود. حتی قراردادهایی که اختیار ساختن دای را دارند فقط می‌توانند دای تازه بسازند و هیچ‌کس نمی‌تواند بدون اجازه خودتان دای کیف پولتان را بسوزاند. پس تا وقتی دای در کیف پولی است که کلیدش دست خودتان است، کسی نمی‌تواند آن را در آدرستان قفل کند.

با این حال، مسدود نشدن با بی‌خطر بودن فرق دارد. اگر دای را در صرافی یا کیف پول امانی نگه دارید، آن مجموعه می‌تواند حسابتان را ببندد و آنجا دیگر قرارداد توکن اهمیتی ندارد. سایت رسمی Sky یا یک صرافی غیرمتمرکز هم می‌تواند کاربران بعضی کشورها را نپذیرد، هرچند خود قرارداد چنین کاری نمی‌کند.

پشتوانه هم بی‌خطر نیست: اگر USDC داخل ماژول PSM مسدود شود یا ارزشش بریزد، قیمت دای هم آسیب می‌بیند. ماجرای اسفند ۱۴۰۱ که پایین‌تر آمده، نمونه‌اش است.

USDS: امروز نه، فردا شاید

قرارداد USDS در یک چیز با دای فرق دارد: کدش را می‌شود عوض کرد. یعنی رأی‌دهندگان Sky می‌توانند منطق قرارداد را با نسخه تازه‌ای جایگزین کنند، بی‌آنکه آدرس توکن تغییر کند. کریستنسن شهریور ۱۴۰۳ گفت USDS موقع راه‌اندازی تابع مسدودسازی ندارد، ولی ممکن است بعدها با رأی‌گیری اضافه شود. دلیلش را هم قوانینی دانست که پروژه با آوردن دارایی‌های دنیای واقعی به پشتوانه ناچار است رعایت کند.

بعضی سایت‌ها نوشته‌اند این تابع اضافه شده است، ولی کد خود قرارداد چیز دیگری می‌گوید. بامداد ۲۵ مهر ۱۴۰۵، USDS روی اتریوم هنوز با همان کدی کار می‌کرد که شهریور ۱۴۰۳ منتشر شده بود و در این کد هیچ تابعی برای مسدود کردن، فهرست سیاه یا توقف انتقال‌ها نبود. پس USDS امروز در عمل مثل دای مسدودنشدنی است.

فرقشان این است که در USDS این ویژگی به تصمیم رأی‌دهندگان بند است و در دای به کدی که هرگز عوض نمی‌شود. اگر نبودن تابع مسدودسازی برایتان مهم‌ترین معیار است، دای از این نظر مطمئن‌تر است.

دای و تتر کی از یک دلار جدا شده‌اند؟

هیچ‌کدام از این دو همیشه دقیقاً یک دلار نبوده‌اند. این چهار اتفاق نشان می‌دهند هر کدام از کجا ضربه می‌خورد:

اردیبهشت ۱۴۰۱، تتر به گفته خودش در کمتر از دو هفته حدود ۱۰ میلیارد دلار تتر را بازخرید کرد و قیمت به یک دلار برگشت. اسفند ۱۴۰۱ هم میکردائو همان روز یک پیشنهاد اضطراری داد: سقف روزانه ساختن دای با USDC پایین بیاید و کارمزدش بالا برود تا مشکل USDC کمتر به دای سرایت کند. USDC و به دنبالش دای ظرف چند روز به یک دلار برگشتند.

دای از دو جا ضربه می‌خورد: ریزش‌های شدید بازار رمزارز و هر اتفاقی که برای USDC بیفتد. نقطه ضعف تتر اعتماد به یک شرکت است. هیچ‌کدام بی‌خطر نیست، فقط خطرشان از دو جنس متفاوت است. یادتان باشد که قیمت تومانی تتر در ایران داستان جدایی دارد که آن را در چرا قیمت تتر با دلار فرق دارد توضیح داده‌ایم.

نقدشوندگی و قیمت در بازار ایران

فرق اصلی این دو برای کاربر ایرانی اینجا خودش را نشان می‌دهد. بامداد ۲۵ مهر ۱۴۰۵، داده‌های عمومی بازار تومانی صرافی والکس این‌طور بود:

• تتر: بالاترین پیشنهاد خرید ۲۶۴٬۰۰۹ تومان و پایین‌ترین پیشنهاد فروش ۲۶۴٬۲۰۰ تومان بود؛ یعنی فقط ۱۹۱ تومان، حدود ۰٫۰۷ درصد، با هم فاصله داشتند. در ۲۴ ساعت قبلش حدود ۳۹۳ هزار تتر، یعنی بیش از ۱۰۳ میلیارد تومان، معامله شده بود.
• USDS: فاصله پیشنهاد خرید و فروش ۲٬۱۸۴ تومان، یعنی حدود ۰٫۸۳ درصد، بود و در ۲۴ ساعت قبلش فقط حدود ۴۷۶ USDS، یعنی حدود ۱۲۶ میلیون تومان، معامله شده بود.
• دای: این صرافی اصلاً بازار تومانی دای نداشت.

یک حساب ساده: اگر هزار واحد بخرید و همان لحظه بفروشید، فقط به خاطر همین فاصله قیمت با تتر حدود ۱۹۱ هزار تومان و با USDS حدود ۲٫۲ میلیون تومان از دست می‌دهید. یعنی ضرر USDS بیش از ۱۱ برابر است، آن هم بدون حساب کارمزد معامله. در همان ۲۴ ساعت حجم معامله تتر هم بیش از ۸۰۰ برابر USDS بود؛ پس اگر بخواهید مبلغ بزرگی USDS بفروشید، احتمالاً بخشی از سفارشتان با قیمت‌های بدتری انجام می‌شود.

این عددها مال یک لحظه در یک صرافی‌اند و هر روز عوض می‌شوند، ولی تصویر کلی همین است: در بازار ایران، تتر پول رایج دنیای رمزارز است. اگر دای یا USDS دارید و می‌خواهید به تومان بفروشید یا با آن به کسی پول بدهید، اغلب اول باید آن را به تتر تبدیل کنید و همین یک هزینه اضافه روی دستتان می‌گذارد.

شبکه‌ها و نگهداری در کیف پول

طبق داده‌های DefiLlama در ۱۶ مهر ۱۴۰۵، نیمی از تترها روی ترون و حدود ۴۰ درصد روی اتریوم است و بقیه روی BNB Chain، سولانا، تون، پالیگان و ده‌ها شبکه دیگر پخش است. به خاطر همین تنوع، تقریباً همیشه شبکه‌ای پیدا می‌کنید که هم مقصد از آن پشتیبانی کند و هم ارزان باشد. مقایسه هزینه‌ها را در ارزان‌ترین شبکه انتقال تتر ببینید.

دای و USDS خیلی بیشتر به اتریوم وابسته‌اند. نزدیک ۸۸ درصد دای روی اتریوم است و بیشتر بقیه‌اش روی پالیگان. بیش از ۹۸ درصد USDS هم روی اتریوم است و فقط مقدار کمی روی آربیتروم، Base و سولانا هست. نسخه‌هایی که روی شبکه‌های دیگرند معمولاً با پل (Bridge) منتقل شده‌اند و خطر همان پل را هم با خود دارند.

اگر می‌خواهید دای یا USDS را در تراست ولت یا متامسک روی اتریوم نگه دارید، به این نکته‌ها دقت کنید:

1. کمی اتر کنار بگذارید. کارمزد هر انتقال روی اتریوم با اتر پرداخت می‌شود، نه با خود دای. بدون اتر، دای در کیف پولتان می‌ماند ولی نمی‌توانید جابه‌جایش کنید. اینکه چرا این کارمزد گاهی بالا می‌رود، در چرا کارمزد اتریوم زیاد می‌شود آمده است.
2. آدرس قرارداد را چک کنید. آدرس قرارداد دای روی اتریوم 0x6B175474E89094C44Da98b954EedeAC495271d0F و آدرس USDS 0xdC035D45d973E3EC169d2276DDab16f1e407384F است. توکن‌های تقلبی با همین اسم‌ها کم نیستند و نشانه‌هایشان شبیه همان است که در تتر تقلبی گفته‌ایم.
3. شبکه مبدأ و مقصد را یکی کنید. دای روی اتریوم و دای روی پالیگان دو توکن جدا با دو آدرس قرارداد جدا هستند. فرستادن یکی به‌جای دیگری مثل فرستادن تتر روی شبکه اشتباه است.

دای یا تتر: کدام به کار شما می‌آید؟

اگر بین این دو مردد هستید، لازم نیست همه پولتان را یک‌جا جابه‌جا کنید. بخشی را که مرتب خرج یا معامله می‌کنید تتر نگه دارید و بخشی را که قرار است مدت‌ها دست نخورد، اگر دلیل روشنی دارید، به دای ببرید. فقط پیش از تبدیل، هزینه رفت و برگشتش را هم حساب کنید.

دای و USDS در سواپ‌ولت

دای فعلاً در سواپ‌ولت غیرفعال است و به‌زودی دوباره فعال می‌شود. USDS، نسخه تازه دای، در سواپ‌ولت فهرست شده است؛ قیمت لحظه‌ای و نمودارش را در صفحه USDS می‌بینید و از صفحه خرید USDS می‌توانید آن را با تومان بخرید. توکن حاکمیتی Sky هم با اسم SKY در سواپ‌ولت هست.

اگر می‌خواهید USDS را به کیف پول شخصی ببرید، پیش از هر کاری در صفحه کارمزدها ببینید برداشتش روی کدام شبکه فعال است. مراحل خرید تتر با تومان را هم در آموزش خرید تتر در سواپ‌ولت نوشته‌ایم. برای واریز و برداشت تومان، احراز هویت سطح متوسط لازم است.