آپتیمیزم (OP) چیست؟ از OP Mainnet تا سوپرچین و توکن OP

آپتیمیزم (Optimism) یک شبکه لایه دوم اتریوم است: تراکنش‌ها را بیرون از شبکه اصلی اتریوم اجرا می‌کند و بعد دسته‌دسته روی آن ثبت می‌کند، برای همین کارمزدش خیلی کمتر است. ولی امروز این اسم فقط مال یک شبکه نیست. کد این شبکه با اسم OP Stack متن‌باز منتشر شده و شبکه‌های دیگری مثل یونی‌چین (Unichain) و ورلد چین (World Chain) هم با همین کد ساخته شده‌اند. یک توکن هم به اسم OP دارد که دارنده‌اش در تصمیم‌های این مجموعه رأی می‌دهد.

اگر OP را در فهرست ارزها یا اسم Optimism را در فهرست شبکه‌های کیف پولتان دیده‌اید، اول این چند اسم را از هم جدا کنید. بیشتر سوءتفاهم‌ها درباره آپتیمیزم از قاطی شدن همین‌ها شروع می‌شود؛ مثلاً کسی خیال می‌کند برای کار با شبکه باید OP بخرد، یا هر شبکه‌ای که با OP Stack ساخته شده به اندازه خود OP Mainnet امن است.

وقتی می‌گویند «آپتیمیزم»، منظور کدام است؟

پنج چیز به این اسم گره خورده است و هر کدام برای شما معنای خودش را دارد:

OP Mainnet چطور کار می‌کند؟

OP Mainnet یک «رول‌آپ خوش‌بینانه» (optimistic rollup) است. یک سرور به اسم سکوئنسر (sequencer) تراکنش‌های کاربران را جمع می‌کند، به ترتیب اجرا می‌کند و در چند ثانیه بلاک می‌سازد. بعد داده همه این تراکنش‌ها را فشرده می‌کند و روی اتریوم می‌نویسد. چون هزینه ثبت روی اتریوم بین هزاران تراکنش تقسیم می‌شود، سهم هر نفر خیلی کم درمی‌آید. اگر با خود ایده لایه دوم آشنا نیستید، اول لایه دوم چیست را بخوانید.

«خوش‌بینانه» یعنی شبکه فرض می‌کند همه‌چیز درست است، مگر اینکه کسی خلافش را ثابت کند. یک نفر خلاصه وضعیت شبکه را روی اتریوم پیشنهاد می‌دهد و اگر کس دیگری ببیند غلط است، با «اثبات تقلب» (fraud proof) به آن اعتراض می‌کند. طبق L2BEAT، در OP Mainnet هر کسی که وثیقه کافی بگذارد می‌تواند هم خلاصه وضعیت پیشنهاد بدهد و هم به آن اعتراض کند. اختلاف در چند مرحله حل می‌شود و هر بار محدوده‌اش نصف می‌شود؛ جزئیاتش را در رول‌آپ چیست و اثبات دانش صفر چطور کار می‌کند توضیح داده‌ایم.

دو نکته عملی را هم بدانید. کارمزد OP Mainnet را با ETH می‌دهید، نه با OP؛ پس اگر روی این شبکه فقط OP دارید و ETH ندارید، نمی‌توانید تراکنش بفرستید. نکته دوم اینکه L2BEAT این شبکه را در «مرحله ۱» (Stage 1) گذاشته است. یعنی اگر گردانندگان شبکه کنار بکشند، کاربران باز هم می‌توانند بدون کمک آن‌ها پولشان را بیرون ببرند، ولی گروهی به اسم شورای امنیت (Security Council) هنوز می‌تواند قراردادها را ارتقا بدهد. همان صفحه ارزش دارایی‌های روی OP Mainnet را در ۱۶ مهر ۱۴۰۵ حدود ۱٫۸۵ میلیارد دلار نشان می‌داد.

OP Stack و سوپرچین چیست؟

OP Stack همان کدی است که OP Mainnet با آن کار می‌کند. مستندات آپتیمیزم می‌گوید این کد با مجوز MIT منتشر شده؛ یعنی هر شرکت یا تیمی می‌تواند آزادانه از آن استفاده کند و لایه دوم خودش را بسازد. به مجموعه شبکه‌هایی که با این کد ساخته می‌شوند و بخشی از درآمد سکوئنسرشان را به آپتیمیزم می‌دهند، «سوپرچین» می‌گویند. در تصویر زیر ببینید کدام شبکه‌ها مستقیم زیر نظر حاکمیت آپتیمیزم‌اند و کدام فقط از کدش استفاده می‌کنند.

عددهای این تصویر را خودمان از فهرست رسمی سوپرچین در گیت‌هاب آپتیمیزم شمرده‌ایم. تا ۶ آبان ۱۴۰۵ اسم ۳۱ شبکه اصلی در این فهرست ثبت شده بود. از این‌ها فقط چهار شبکه، یعنی OP Mainnet، یونی‌چین، اینک (Ink) و سونیوم (Soneium)، با تصمیم حاکمیت آپتیمیزم ارتقا پیدا می‌کنند. فقط سه شبکه اثبات تقلب آزاد دارند، یعنی هر کسی می‌تواند در آن‌ها اعتراض ثبت کند. ۱۰ شبکه هم داده تراکنش‌هایشان را جایی غیر از خود اتریوم نگه می‌دارند.

پس عضو سوپرچین بودن یعنی کد مشترک داشتن، ولی امنیت همه اعضا یکی نیست. اینکه کلید ارتقا دست چه کسی است و کاربر می‌تواند خودش اعتراض کند یا نه، از شبکه‌ای به شبکه دیگر فرق می‌کند. پشت چند عضو شناخته‌شده هم اسم‌های آشنایی هست: یونی‌چین را تیم یونی‌سواپ ساخته، اینک را صرافی کراکن و سونیوم را سونی. ورلد چین هم شبکه پروژه ورلد کوین است.

آپتیمیزم دو برنامه بزرگ هم برای این خانواده دارد. اولی «ارتباط مستقیم» (interop) است؛ یعنی شبکه‌های سوپرچین بتوانند بدون پل جداگانه به هم پیام و دارایی بفرستند. طبق L2BEAT، ارتقای ۱۶ در ۲۳ تیر ۱۴۰۴ قراردادهای این کار را آورد و ارتقای ۲۰ در ۲ مهر ۱۴۰۵ سامانه اثبات تقلب را برایش آماده کرد. ولی فعلاً اثبات هر شبکه فقط وضعیت خود همان شبکه را پوشش می‌دهد؛ یعنی این ارتباط هنوز راه نیفتاده است.

برنامه دوم OP Enterprise است، سرویسی که برای شرکت‌ها شبکه راه می‌اندازد و اداره‌اش را هم به عهده می‌گیرد. وبلاگ آپتیمیزم خرداد ۱۴۰۵ این سرویس را معرفی کرد، تیر نوشت که اینک به آن منتقل می‌شود و بعد هم خبر داد که سونیوم را پشتیبانی می‌کند. خبر چند تفاهم‌نامه با شرکت‌های مالی کره‌ای هم در همان وبلاگ آمده است.

طبق خبرهای مهر ۱۴۰۵، یونی‌چین هم قرار است ۷ آبان ۱۴۰۵ اجرای شبکه اصلی‌اش را به همین سرویس بسپارد.

چرا جدا شدن بیس از سوپرچین مهم بود؟

بیس (Base) شبکه لایه دوم کوین‌بیس است و با کد OP Stack ساخته شده است. وقتی بنیاد آپتیمیزم در ۱۸ دی ۱۴۰۴ از طرح بای‌بک OP نوشت، بیس را اولِ فهرست اعضای سوپرچین آورد. بیس از OP Mainnet خیلی بزرگ‌تر است: طبق L2BEAT ارزش دارایی‌های روی بیس در ۱۷ مهر ۱۴۰۵ حدود ۱۵٫۴ میلیارد دلار بود، یعنی بیش از هشت برابر OP Mainnet.

همین L2BEAT ثبت کرده که بیس از ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ از حاکمیت سوپرچین جدا شده و مسیر ارتقای خودش را دارد. حالا ارتقاهای بیس را مولتی‌سیگ هماهنگ‌کننده بیس و شورای امنیت جداگانه خود بیس تأیید می‌کنند. درستی وضعیت شبکه هم دیگر با بازی اثبات تقلب آپتیمیزم سنجیده نمی‌شود؛ بیس به‌جایش گواهی سخت‌افزاری یا اثبات دانش صفر را می‌پذیرد. اسم بیس هم دیگر در فهرست رسمی سوپرچین نیست.

به گزارش DL News، با این جدایی سهمی که بیس از درآمدش به آپتیمیزم می‌داد هم قطع شد. خبر تصمیم بیس در هفته‌ای پخش شد که از ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ شروع می‌شد. طبق داده بایننس، OP هفته قبلش را حدود ۰٫۱۹ دلار بسته بود و این هفته را حدود ۰٫۱۲ دلار بست.

توکن OP به چه کاری می‌آید؟

OP پیش از هر چیز توکن رأی است. طبق L2BEAT، هر OP یک رأی حساب می‌شود و دارنده می‌تواند رأیش را به نماینده‌ای (delegate) بسپارد که در رأی‌گیری‌ها شرکت می‌کند. قرارداد اصلی توکن هم روی خود OP Mainnet است، به آدرس 0x4200000000000000000000000000000000000042.

از عرضه OP این سه عدد را بدانید:

• عرضه اولیه: حدود ۴٫۲۹ میلیارد OP بود.
• تورم: طبق L2BEAT هر سال تا ۲ درصد OP تازه می‌تواند ساخته شود. این سقف در قرارداد ثبت شده و عوض کردنش رأی ۷۶ درصدی می‌خواهد.
• عرضه در گردش: صفحه سوپرچین L2BEAT آن را در ۶ آبان ۱۴۰۵ حدود ۲٫۲۹ میلیارد OP نشان می‌داد؛ یعنی بخش بزرگی از توکن‌ها هنوز وارد بازار نشده است.

اگر نمی‌دانید این عددها چرا مهم‌اند، توکنومیکس چیست را ببینید. خلاصه‌اش این است: اگر تقاضا هم‌پای توکن‌های تازه و توکن‌هایی که بعداً به بازار می‌آیند بالا نرود، این توکن‌ها روی قیمت فشار می‌آورند.

بای‌بک OP چیست؟

تا دی ۱۴۰۴، OP فقط توکن رأی بود. بنیاد آپتیمیزم در ۱۸ دی ۱۴۰۴ پیشنهاد داد که تا یک سال، هر ماه نصف درآمدی را که از شبکه‌های سوپرچین می‌رسد خرج خرید OP از بازار کنند. OPهای خریده‌شده به خزانه می‌روند و شاید بعدها سوزانده شوند یا به‌عنوان پاداش استیکینگ پخش شوند. به گزارش The Block، دارندگان OP در بهمن ۱۴۰۴ این طرح را تصویب کردند.

برای اینکه اندازه‌اش دستتان بیاید، با عدد خود بنیاد حساب کنیم. آپتیمیزم نوشته بود در دوازده ماه پیش از اعلام طرح ۵٬۸۶۸ ETH درآمد داشته است. اگر همین درآمد تکرار شود، نصفش یعنی ۲٬۹۳۴ ETH در سال، یا حدود ۲۴۴ ETH در ماه، خرج خرید OP می‌شود. این حساب فرضی است، چون آن درآمد مال پیش از رفتن بیس است و با کم شدن درآمد، بای‌بک هم کوچک‌تر می‌شود. این را هم یادتان باشد که از این خریدها چیزی مستقیم به دست دارنده OP نمی‌رسد.

قیمت OP تا امروز چه مسیری رفته است؟

نمودار زیر قیمت بسته شدن هفتگی OP در بایننس را از اولین هفته معامله تا امروز نشان می‌دهد. به فاصله سقف اسفند ۱۴۰۲ با قیمت این روزها نگاه کنید.

OP از خرداد ۱۴۰۱ در بایننس معامله می‌شود. بالاترین قیمتش ۴٫۸۶۵ دلار بود، در هفته‌ای که از ۱۴ اسفند ۱۴۰۲ شروع شد. پایین‌ترین قیمتش هم ۰٫۰۸۰۷ دلار بود، در هفته‌ای که از ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ شروع شد. روز ۶ آبان ۱۴۰۵ قیمتش حدود ۰٫۱۱ دلار بود، یعنی حدود ۹۷٫۷ درصد پایین‌تر از آن سقف. این نمودار گذشته را نشان می‌دهد و چیزی درباره قیمت فردا نمی‌گوید.

حاکمیت دو مجلسی آپتیمیزم چطور کار می‌کند؟

آپتیمیزم را یک دائو با دو مجلس اداره می‌کند. «خانه توکن» (Token House) مال دارندگان OP و نماینده‌هایشان است و وزن رأی هر کس به مقدار OP او بستگی دارد. «خانه شهروندان» (Citizens' House) برعکس است: هر عضو یک رأی دارد و مقدار توکن در آن اثری ندارد. طبق مستندات آپتیمیزم، چهار گروه در تصمیم ارتقا نقش دارند: دارندگان توکن، شبکه‌ها، اپلیکیشن‌ها و کاربران.

طبق L2BEAT، یک ارتقای معمولی این مسیر را طی می‌کند:

1. هیئت مشاوران توسعه‌دهنده‌ها (Developer Advisory Board) که هفت عضو دارد، ارتقا را از نظر فنی بررسی و تأیید می‌کند.
2. بعد هفت روز فرصت وتو هست: اگر مشارکت در خانه توکن یا خانه شهروندان به حد نصاب برسد، هر کدام می‌تواند ارتقا را رد کند.
3. اگر کسی وتو نکرد، شورای امنیت با امضای دست‌کم ۱۰ عضو از ۱۳ عضوش، همراه بنیاد آپتیمیزم، ارتقا را روی اتریوم اجرا می‌کند.

اعضای شورای امنیت را خانه توکن انتخاب می‌کند و می‌تواند برکنارشان کند. ولی یک راه اضطراری هم هست. شورای امنیت و بنیاد با هم می‌توانند بدون رأی‌گیری و بدون بازه وتو، همان لحظه ارتقا بدهند؛ این راه برای رفع باگ یا مشکل جدی است.

تأمین مالی گذشته‌نگر (Retro Funding) چیست؟

بیشتر صندوق‌های کریپتویی پیش از ساخته شدن یک پروژه به آن پول می‌دهند و امیدوارند نتیجه بدهد. ایده آپتیمیزم برعکس بود: صبر کن ببین چه کسی واقعاً کار مفیدی برای اکوسیستم کرده، بعد به او پاداش بده. مثلاً تیمی که یک ابزار رایگان برای برنامه‌نویس‌ها ساخته و همه از آن استفاده می‌کنند، بعد از اینکه فایده‌اش ثابت شد سهمی از خزانه می‌گیرد. شعار آپتیمیزم برای این کار «اثر یعنی سود» (impact = profit) بود.

اولین دور این برنامه در سال ۱۴۰۰ برگزار شد و ویتالیک بوترین، هم‌بنیان‌گذار اتریوم، مطلب مفصلی در مرورش نوشت. از دور دوم در زمستان ۱۴۰۱، خانه شهروندان را اصلاً برای همین کار راه انداختند: اعضایش پروژه‌ها را بررسی می‌کنند و رأی آن‌ها تعیین می‌کند هر پروژه چقدر پاداش بگیرد. شکل و بودجه برنامه در این سال‌ها چند بار عوض شده است. خبرهای اصلی وبلاگ آپتیمیزم در ۱۴۰۵ بیشتر درباره بای‌بک و OP Enterprise بوده و وضعیت امسال این برنامه را نتوانستیم از منبع رسمی تأیید کنیم. پس برای وضعیت امروزش سری به انجمن حاکمیت آپتیمیزم (gov.optimism.io) بزنید.

آپتیمیزم و آربیتروم چه فرقی دارند؟

آربیتروم هم مثل آپتیمیزم رول‌آپ خوش‌بینانه است و کارمزدش را با ETH می‌گیرد. هر دو در L2BEAT در مرحله ۱ هستند و برداشت از پل رسمی هر دو به اتریوم حدود یک هفته طول می‌کشد. فرق اصلی در راهی است که انتخاب کرده‌اند. روی آربیتروم وان دارایی بیشتری هست: طبق L2BEAT در ۱۶ مهر ۱۴۰۵ ارزش دارایی‌های آن حدود ۱۰٫۸ میلیارد دلار بود و OP Mainnet حدود ۱٫۸۵ میلیارد دلار. آپتیمیزم بیشتر روی این حساب کرده که کدش پایه شبکه‌های دیگر شود و از آن‌ها درآمد بگیرد. حاکمیت دو مجلسی هم مخصوص آپتیمیزم است. جدولی که این دو شبکه و بیس را کنار هم مقایسه می‌کند، در مطلب لایه دوم چیست آمده است.

ریسک‌های آپتیمیزم و توکن OP

بعضی ریسک‌ها مال خود شبکه است و بعضی مال توکن. مهم‌ترین‌هایشان این‌هاست:

• کلید ارتقا: شورای امنیت و بنیاد با هم می‌توانند قراردادها را بدون تأخیر ارتقا بدهند. طبق L2BEAT، اگر ارتقای مخربی اجرا شود ممکن است دارایی‌ها دزدیده شوند، و کاربر فرصتی ندارد که پیش از آن پولش را بیرون ببرد.
• سکوئنسر متمرکز: فعلاً یک سکوئنسر ترتیب تراکنش‌ها را تعیین می‌کند و می‌تواند معامله خودش را جلوتر از تراکنش کاربران بگذارد. اگر هم از کار بیفتد، می‌شود تراکنش را از راه اتریوم فرستاد، ولی طبق L2BEAT ممکن است تا ۱۲ ساعت طول بکشد؛ جزئیاتش در مطلب رول‌آپ آمده است.
• فرق امنیت اعضای سوپرچین: از ۳۱ شبکه فهرست رسمی فقط سه شبکه اثبات تقلب آزاد دارند. پیش از اینکه پولی به یکی از اعضا ببرید، صفحه همان شبکه را در L2BEAT ببینید.
• ریسک توکن: OP سالانه تا ۲ درصد تورم دارد. بای‌بکش هم به درآمد سوپرچین بسته است و این درآمد با رفتن بیس کم شد. قیمتش هم از سقف ۱۴۰۲ حدود ۹۷٫۷ درصد پایین آمده است. فقط پولی را وارد کنید که اگر بخش بزرگی از آن از دست برود، زندگی‌تان به هم نمی‌ریزد؛ مدیریت ریسک در ارز دیجیتال را هم بخوانید.
• اشتباه شبکه: OP Mainnet شبکه‌ای جدا از اتریوم است. آدرس‌هایش مثل اتریوم با 0x شروع می‌شود، ولی اگر دارایی را روی شبکه‌ای بفرستید که مقصد پشتیبانی نمی‌کند، به حسابتان نمی‌نشیند. مطلب اگر شبکه انتقال را اشتباه انتخاب کنیم چه می‌شود همین را با مثال تتر توضیح می‌دهد.

پیش از خرید OP به این پنج سؤال جواب بدهید

1. می‌دانم OP سهمی از کارمزد شبکه به من نمی‌دهد و ارزشش بیشتر از حق رأی و انتظار بازار می‌آید؟
2. تورم سالانه تا ۲ درصد و توکن‌هایی را که هنوز به بازار نیامده‌اند حساب کرده‌ام؟
3. قبول دارم که ماندن یا رفتن شبکه‌ها از سوپرچین روی OP اثر می‌گذارد، همان‌طور که رفتن بیس اثر گذاشت؟
4. اگر قیمت نصف شود، این خرید چه اثری روی زندگی‌ام دارد؟
5. اگر قرار است OP را جابه‌جا کنم، مطمئنم شبکه مبدأ و مقصد یکی است؟

اگر جواب‌هایتان روشن بود و خواستید OP بخرید، در سواپ‌ولت می‌توانید از صفحه خرید آپتیمیزم شروع کنید و قیمت لحظه‌ای را در صفحه OP ببینید. برای واریز و برداشت تومان احراز هویت سطح متوسط لازم است، ولی واریز رمزارز و تبدیل، مثلاً تتر (USDT) به OP، بدون آن هم شدنی است. کارمزدها را در صفحه کارمزدها ببینید.