استارک‌نت (STRK) چیست؟ لایه دوم اتریوم با اثبات STARK

استارک‌نت (Starknet) شبکه‌ای روی اتریوم است که تراکنش‌ها را ارزان‌تر و سریع‌تر انجام می‌دهد. تراکنش‌ها را خودش اجرا می‌کند، برای یک دسته بزرگ از آن‌ها یک «اثبات» ریاضی می‌سازد و همان را به اتریوم می‌فرستد. اتریوم فقط اثبات را چک می‌کند و لازم نیست تک‌تک تراکنش‌ها را دوباره اجرا کند. STRK توکن همین شبکه است: کارمزد را با آن می‌دهید، استیکش می‌کنید و با آن درباره آینده شبکه رأی می‌دهید.

سازنده استارک‌نت شرکت استارک‌ور (StarkWare) است، همان تیمی که خود روش اثبات STARK را هم طراحی کرده. اگر بخواهیم دسته‌بندی‌اش کنیم، استارک‌نت یک لایه دوم از نوع «رول‌آپ دانش صفر» است. اسمش ترسناک است، ولی پایین‌تر با یک مثال معلم و برگه امتحان بازش کرده‌ایم.

چرا اتریوم به استارک‌نت نیاز دارد؟

اتریوم امن است، ولی جا ندارد. ظرفیت هر بلاک محدود است و وقتی شبکه شلوغ می‌شود، کاربرها برای جا گرفتن در بلاک با هم رقابت می‌کنند و کارمزد گس بالا می‌رود. لایه‌های دوم کار سنگین را بیرون از اتریوم انجام می‌دهند و فقط خلاصه و مدرکش را روی اتریوم می‌گذارند.

برای این مدرک دو راه اصلی هست. آربیتروم و آپتیمیزم خوش‌بین‌اند. فرض می‌کنند همه‌چیز درست است و چند روز مهلت می‌دهند تا اگر کسی تقلبی دید، اعتراض کند. استارک‌نت برای هر دسته تراکنش از همان اول ثابت می‌کند که حساب‌وکتاب درست بوده است. فرق این دو روش را در مطلب رول‌آپ‌ها و اثبات دانش صفر مفصل نوشته‌ایم.

استارک‌نت چطور کار می‌کند؟

یک تراکنش از چهار ایستگاه رد می‌شود. تصویر زیر را از راست به چپ دنبال کنید و ببینید کدام مرحله روی استارک‌نت است و کدام روی اتریوم:

1. تراکنش را در کیف پول استارک‌نت امضا می‌کنید؛ مثلاً می‌خواهید در یک صرافی غیرمتمرکز توکنی بخرید.

1. «سکوئنسر» (Sequencer) تراکنش شما را کنار تراکنش بقیه مرتب و اجرا می‌کند و در چند ثانیه تأییدش را می‌دهد. فعلاً این نقش دست خود استارک‌ور است.

1. «اثبات‌کننده» (Prover) برای یک دسته بزرگ از تراکنش‌ها یک اثبات STARK می‌سازد. استارک‌نت از مهر ۱۴۰۴ برای این کار اثبات‌کننده تازه‌ای به اسم Stwo دارد.

1. یک قرارداد هوشمند روی اتریوم اثبات را بررسی می‌کند. اگر درست باشد، تغییر موجودی‌ها روی اتریوم ثبت می‌شود و تازه از این لحظه کار واقعاً قطعی است.

همین مرحله آخر را خیلی‌ها نمی‌دانند: تأیید چندثانیه‌ای سکوئنسر با قطعی شدن روی اتریوم یکی نیست. ۱۵ دی ۱۴۰۴ استارک‌نت قطع شد و طبق ETHBEAT (اسم تازه سایت L2BEAT)، ۱۸ دقیقه از تاریخچه شبکه برگشت خورد. تراکنش‌هایی که در آن چند دقیقه تأیید سکوئنسر را گرفته بودند، از زنجیره پاک شدند.

اثبات STARK به زبان ساده

معلمی را در نظر بگیرید که ۱۰ هزار برگه امتحان دارد و نمی‌خواهد همه را دوباره تصحیح کند. اگر روشی باشد که با نگاه به چند خط حساب‌شده از هر برگه، با اطمینان تقریباً صددرصد بفهمد کل تصحیح درست بوده، کارش چند دقیقه طول می‌کشد. اثبات STARK همین کار را برای کامپیوترها می‌کند. ساختنش سنگین است، ولی بررسی‌اش برای اتریوم سبک و ارزان است.

دو ویژگی STARK را در معرفی استارک‌نت زیاد می‌شنوید. اول اینکه به «راه‌اندازی مورد اعتماد» (Trusted Setup) نیاز ندارد؛ لازم نیست اعتماد کنید چند نفر در شروع کار اطلاعات محرمانه‌ای را واقعاً از بین برده‌اند. دوم اینکه فقط به تابع‌های هش تکیه دارد و برای همین طبق ethereum.org در برابر کامپیوترهای کوانتومی از بیشتر روش‌های رایج مقاوم‌تر است. بهایش را هم می‌دهد: اثبات‌های STARK بزرگ‌ترند و بررسی‌شان روی اتریوم از اثبات‌های SNARK گران‌تر تمام می‌شود.

«دانش صفر» در اسم این رول‌آپ‌ها به معنی ناشناس بودن نیست. تراکنش‌های استارک‌نت عمومی‌اند و هر کسی می‌تواند آن‌ها را در اکسپلورر ببیند.

کایرو و حساب‌های هوشمند؛ جایی که استارک‌نت با اتریوم فرق دارد

بیشتر لایه‌های دوم خود اتریوم را تقلید می‌کنند تا برنامه‌نویس‌ها همان قراردادهای Solidity را بی‌تغییر بیاورند. استارک‌نت راه خودش را رفته است.

زبان کایرو (Cairo). قراردادهای استارک‌نت را با کایرو می‌نویسند، زبانی که از اول برای ساختن اثبات STARK طراحی شد و اثبات گرفتن از برنامه‌ها را ساده‌تر می‌کند. در عوض، برنامه‌نویس اتریوم باید زبان تازه‌ای یاد بگیرد و برنامه‌های اتریومی را نمی‌شود همین‌طور کپی کرد. نتیجه‌اش برای کاربر عادی این است که بعضی برنامه‌های معروف اتریوم روی استارک‌نت نسخه‌ای ندارند و جایشان برنامه‌های مخصوص خود استارک‌نت را می‌بینید.

حساب‌های هوشمند (Account Abstraction). حساب معمولی در اتریوم فقط یک جفت کلید است با قوانینی ثابت. در استارک‌نت هر حساب خودش یک قرارداد هوشمند است و قوانینش را می‌شود برنامه‌ریزی کرد. کیف پول می‌تواند امضای چندنفره، ورود با اثر انگشت یا قفل امنیتی بدهد، یا روش امضایش را بعداً عوض کند. استارک‌ور همین قابلیت آخر را یکی از دلیل‌های آمادگی بیشتر استارک‌نت برای دوران کامپیوترهای کوانتومی می‌داند.

در عمل این دو فرق یعنی برای کار با استارک‌نت معمولاً کیف پول مخصوص خودش را لازم دارید، مثل Braavos یا Argent. آدرس استارک‌نت شما با آدرس اتریوم‌تان یکی نیست، حتی اگر هر دو با 0x شروع شوند.

کاربرد توکن STRK

طبق مستندات استارک‌نت، STRK سه کار اصلی دارد.

پرداخت کارمزد. اوایل کارمزد استارک‌نت فقط با ETH پرداخت می‌شد. بعد STRK هم اضافه شد و از نسخه 0.14.0، یعنی از ۱۰ شهریور ۱۴۰۴، کارمزد فقط با STRK پرداخت می‌شود. سکوئنسر می‌تواند بخشی از این STRK را به ETH تبدیل کند، چون هزینه ثبت داده روی اتریوم را باید با ETH بدهد. خلاصه اینکه برای هر کاری روی استارک‌نت کمی STRK در کیف پول لازم دارید.

استیکینگ. دارندگان STRK می‌توانند توکنشان را استیک کنند و پاداش بگیرند. جزئیاتش را پایین‌تر جدا آورده‌ایم.

حاکمیت. تغییرات مهم پروتکل، مثل ارتقاهای اصلی سیستم‌عامل استارک‌نت، باید رأی دارندگان STRK را بگیرند. می‌شود مستقیم رأی داد یا رأی را به کس دیگری سپرد.

مستندات استارک‌نت صریح می‌گوید STRK برای کارمزد، امنیت شبکه و حاکمیت است و قرار نیست ابزار سرمایه‌گذاری باشد. جمله‌ای حقوقی است، ولی یادتان می‌اندازد که ارزش این توکن به استفاده واقعی از شبکه بسته است و هیچ تضمینی پشتش نیست.

عرضه، توزیع و آزادسازی STRK

ده میلیارد STRK در بهار ۱۴۰۱ ساخته شد و ۹ آذر ۱۴۰۱ روی زنجیره ضرب شد. طبق مستندات رسمی، این ده میلیارد این‌طور تقسیم شده است:

جمع ردیف‌ها دقیقاً ۱۰۰ درصد است. دو ردیف اول را جدی‌تر بگیرید: سرمایه‌گذاران و مشارکت‌کنندگان اولیه روی هم ۳۸٫۲۱ درصد توکن‌ها را دارند و این سهم قفل بوده و کم‌کم آزاد می‌شود:

• از ۲۷ فروردین ۱۴۰۳ تا اسفند ۱۴۰۳، روز پانزدهم هر ماه میلادی تا ۶۴ میلیون توکن آزاد شد.
• از ۲۶ فروردین ۱۴۰۴ تا ۲۴ اسفند ۱۴۰۵ هر ماه تا ۱۲۷ میلیون توکن آزاد می‌شود، یعنی ماهی حدود ۱٫۲۷ درصد کل عرضه اولیه.

این عدد را با قیمت بسنجید. STRK در بایننس آخرین کندل هفتگی را (هفته‌ای که ۱۱ آبان ۱۴۰۵ شروع شده و هنوز بسته نشده) روی ۰٫۰۴۰۹۱ دلار نگه داشته است. با این قیمت، ۱۲۷ میلیون توکن ماهانه حدود ۵٫۲ میلیون دلار می‌ارزد. تا پایان برنامه پنج نوبت مانده است: ۲۴ آبان، ۲۴ آذر، ۲۵ دی، ۲۶ بهمن و ۲۴ اسفند ۱۴۰۵، که روی هم تا ۶۳۵ میلیون توکن می‌شود. توکنی که آزاد می‌شود لزوماً فروخته نمی‌شود، ولی مقداری که می‌تواند وارد بازار شود هر ماه بالاتر می‌رود.

عرضه STRK ثابت هم نمی‌ماند. پاداش استیکینگ با ضرب توکن تازه پرداخت می‌شود و کل عرضه کم‌کم از ده میلیارد بالاتر می‌رود. سهم‌هایی هم که دست بنیاد مانده، تا به کسی داده نشوند، جزو عرضه در گردش حساب نمی‌شوند.

استیکینگ STRK و بیت‌کوین روی استارک‌نت

دو راه برای استیک هست. اگر خودتان نود اجرا کنید و دست‌کم ۲۰ هزار STRK بگذارید، «اعتبارسنج» (Validator) می‌شوید. وگرنه STRK را به یک اعتبارسنج می‌سپارید (Delegate) و در پاداشش شریک می‌شوید و او هم کمیسیونی از پاداش شما برمی‌دارد.

مستندات استیکینگ چند نکته دارد که بهتر است پیش از استیک بدانید:

• پاداش با STRK تازه‌ضرب‌شده پرداخت می‌شود و نرخش ثابت نیست. هر چه سهم STRK استیک‌شده از کل عرضه بیشتر شود، سهم هر نفر از پاداش کمتر می‌شود.
• اگر بخواهید توکنتان را بیرون بکشید، بعد از ثبت درخواست ۷ روز قفل می‌ماند و در این مدت پاداشی هم نمی‌گیرد.
• اگر اعتبارسنج شما در یک دوره بلاک‌ها را تأیید نکند، پاداش آن دوره نه به او می‌رسد و نه به شما.
• توکن‌های قفل‌شده سرمایه‌گذاران و تیم فعلاً اجازه استیک ندارند.

از تابستان ۱۴۰۴ می‌شود نسخه‌های توکنی بیت‌کوین را هم روی استارک‌نت استیک کرد و پاداش را به STRK گرفت. وزن بیت‌کوین در قدرت استیکینگ ۲۵ درصد تعیین شده است. این توکن‌ها «بیت‌کوین بسته‌بندی‌شده»اند و ریسک صادرکننده و پل خودشان را دارند؛ با خود بیت‌کوین یکی نیستند.

برنامه استیکینگ چهار مرحله دارد و هنوز در مرحله دوم است. اعتبارسنج‌ها فعلاً فقط بلاک‌ها را تأیید می‌کنند و ساختن بلاک هنوز دست استارک‌ور است.

قیمت STRK از عرضه تا امروز

STRK روز ۱ اسفند ۱۴۰۲ در بایننس عرضه شد. در نمودار زیر هر نقطه قیمت پایان یک هفته است، از همان روز تا امروز. محور قیمت لگاریتمی است تا سقوط از ۲ دلار به چند سنت دیده شود، و سه رویداد مهم شبکه با عدد مشخص شده‌اند:

بالاترین قیمت پایانی هفتگی STRK حدود ۲٫۴۳ دلار بود، در هفته ۱۴ اسفند ۱۴۰۲. کف آن حدود ۰٫۰۲۲ دلار در هفته ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ بود. قیمت آخرین هفته، ۰٫۰۴۰۹۱ دلار، به دو درصد آن سقف هم نمی‌رسد.

جهش کوتاه مهر ۱۴۰۵ تماشایی‌تر است. هفته‌ای که بحث لایه اول شدن مطرح شد، قیمت از ۰٫۰۵۸۶۵ به ۰٫۱۲۳۱۶ دلار رسید و حدود ۲٫۱ برابر شد. دو هفته بعد زیر ۰٫۰۴۶ دلار بود. این‌ها همه گذشته‌اند و از قیمت آینده خبر نمی‌دهند.

استارک‌نت امروز چقدر استفاده می‌شود؟

طبق ETHBEAT، روز ۱۵ آبان ۱۴۰۵ حدود ۳۴۰٫۶۶ میلیون دلار دارایی روی استارک‌نت امن شده بود، از استیبل‌کوین و نسخه‌های توکنی بیت‌کوین تا توکن‌های دیگر. چند لایه دوم خوش‌بین ارزش خیلی بیشتری نگه می‌دارند؛ عدد به‌روز هر شبکه را در همان سایت ببینید.

ETHBEAT استارک‌نت را در «مرحله ۱» (Stage 1) گذاشته است، یعنی شبکه بخشی از کنترل متمرکز را کنار گذاشته ولی هنوز کاملاً مستقل نیست. مهر ۱۴۰۵ که فهرست این سایت را نگاه کردیم، استارک‌نت تنها رول‌آپ دانش صفری بود که به مرحله ۱ رسیده بود. صفحه استارک‌نت در ETHBEAT دو نکته دیگر هم دارد:

• یک شورای امنیتی ۱۲ نفره هست که با امضای ۹ نفر می‌تواند قراردادها را فوراً ارتقا دهد. ارتقاهای عادی ۸ روز تأخیر دارند تا کاربران فرصت بررسی و خروج داشته باشند.
• اگر سکوئنسر تراکنش شما را نپذیرد، خودتان راهی برای وادار کردنش ندارید. ۳ نفر از اعضای شورا می‌توانند تراکنش سانسورشده را وارد کنند.

بیشتر لایه‌های دوم هنوز تا حدی متمرکزند و استارک‌نت هم استثنا نیست. پس امنیتش فعلاً فقط به ریاضی اثبات‌ها بند نیست؛ به تصمیم چند گروه آدم هم بستگی دارد.

استارک‌نت از اتریوم جدا می‌شود؟

مهر ۱۴۰۵ بنیاد استارک‌نت گفت دارد بررسی می‌کند که استارک‌نت به یک «لایه اول» مستقل و مقاوم در برابر کوانتوم تبدیل شود یا نه. ۲۳ مهر یک نظرسنجی غیرالزامی برای دارندگان STRK باز شد و طبق اعلام بنیاد ۳۰ مهر با موافقت ۹۳٫۵۲ درصد قدرت رأی بسته شد.

استدلال بنیاد این است که اثبات‌های STARK و حساب‌های هوشمند استارک‌نت از قبل برای دوران کوانتوم آماده‌ترند، ولی تا وقتی استارک‌نت لایه دوم است، پل و محل نگهداری داده‌هایش به اتریوم وابسته می‌ماند. هدف خود اتریوم برای مقاوم شدن کامل در برابر کوانتوم آذر و دی ۱۴۰۸ است.

این رأی فقط چراغ سبز تحقیق است. بنیاد گفته هر تصمیم واقعی بعد از تحقیق دوباره به رأی گذاشته می‌شود. فعلاً استارک‌نت همان لایه دوم اتریوم است و اگر روزی قرار باشد عوض شود، زمان کافی برای خبردار شدن خواهید داشت.

پیش از خرید یا استفاده از STRK

این چند سؤال را از خودتان بپرسید:

اشتباه رایج این است: کسی STRK را از صرافی روی شبکه اتریوم برداشت می‌کند و انتظار دارد در کیف پول استارک‌نتش ببیند، یا برعکس. همیشه اول شبکه مقصد را چک کنید و اگر بار اول است، با مبلغ کم امتحان کنید.

در سواپ‌ولت می‌توانید STRK را با تومان بخرید. اگر با تومان می‌خرید، حسابتان باید احراز هویت سطح متوسط داشته باشد، ولی واریز، تبدیل و برداشت رمزارز بدون احراز هویت هم انجام می‌شود. موقع برداشت، شبکه‌ای که در صفحه برداشت انتخاب می‌کنید باید با کیف پول مقصد یکی باشد. کارمزدها را در صفحه کارمزدها ببینید.

نمودار بالا نشان داد STRK می‌تواند در چند هفته دو برابر شود و بعد همه رشدش را پس بدهد. مبلغی را در آن بگذارید که اگر بیشترش از دست رفت، برنامه زندگی‌تان به هم نخورد.