واگرایی در تحلیل تکنیکال؛ معمولی و مخفی

واگرایی (Divergence) یعنی قیمت و یک اندیکاتور شتاب، مثل RSI یا مکدی، هم‌پای هم حرکت نمی‌کنند. قیمت سقف بالاتری می‌زند ولی اندیکاتور به سقف قبلی‌اش هم نمی‌رسد، یا قیمت کف پایین‌تری می‌سازد ولی کف اندیکاتور بالاتر از کف قبلی می‌ماند. واگرایی «معمولی» نشان می‌دهد روند دارد نفس کم می‌آورد و واگرایی «مخفی» نشانه این است که روند احتمالاً ادامه پیدا می‌کند.

تعریفش ساده است؛ دردسر از جایی شروع می‌شود که واگرایی را دستور خرید یا فروش بدانیم. ما با یک قاعده ثابت همه واگرایی‌های RSI و مکدی را روی نمودار روزانه بیت‌کوین، از دی ۱۳۹۶ تا آبان ۱۴۰۵، پیدا کردیم و نتیجه هر کدام را شمردیم. حاصل کار این بود که واگرایی روی هم رفته فقط کمی بهتر از شیر یا خط جواب داد. جزئیات را پایین‌تر آورده‌ایم؛ اول ببینیم واگرایی اصلاً از کجا می‌آید.

واگرایی چرا پیش می‌آید؟

اندیکاتورهایی مثل RSI و مکدی خود قیمت را نشان نمی‌دهند؛ سرعت تغییر قیمت را نشان می‌دهند. ماشینی را در سربالایی جاده چالوس در نظر بگیرید. ماشین هنوز بالا می‌رود، ولی عقربه کیلومترشمار مدام پایین‌تر می‌آید. ارتفاع، یعنی قیمت، هنوز بیشتر می‌شود ولی سرعت، یعنی اندیکاتور، کم شده است. واگرایی همین است.

کم شدن سرعت به این معنی نیست که ماشین می‌ایستد. ممکن است با همان سرعت کم به گردنه برسد، کمی نفس بگیرد و دوباره گاز بدهد. برای همین درباره واگرایی دو نظر وجود دارد. به نوشته راهنمای RSI در تریدینگ‌ویو (TradingView)، جی. ولز وایلدر که RSI را ساخت، واگرایی را فرصت خرید یا فروش می‌دانست. ولی اندرو کاردول، که کار وایلدر را ادامه داد، می‌گفت واگرایی معمولاً فقط یک اصلاح کوتاه به دنبال دارد و روند واقعاً برنمی‌گردد. داده‌های بیت‌کوین که پایین‌تر می‌بینید، به حرف کاردول نزدیک‌تر است.

چهار نوع واگرایی

واگرایی دو دسته دارد، معمولی و مخفی، و هر دسته هم مثبت و منفی دارد؛ پس روی هم چهار نوع واگرایی داریم. به مثبت «صعودی» و به منفی «نزولی» هم می‌گویند. در شکل زیر، نیمه بالای هر کادر قیمت را نشان می‌دهد و نیمه پایین اندیکاتور را. خط رنگی هم دو کف یا دو سقفی را که با هم مقایسه می‌شوند به هم وصل کرده است.

برای این‌که این چهار تا را با هم قاطی نکنید، یک قاعده ساده کافی است: در واگرایی معمولی، قیمت رکورد تازه می‌زند و اندیکاتور همراهی نمی‌کند. در واگرایی مخفی، اندیکاتور رکورد تازه می‌زند و قیمت همراهی نمی‌کند.

هر کدام هم جای خودش را دارد. واگرایی معمولی مثبت را بعد از یک ریزش و نزدیک کف دنبال می‌کنند و معمولی منفی را بعد از یک رشد و نزدیک سقف. واگرایی مخفی وسط روند دیده می‌شود: مخفی مثبت وقتی بازار صعودی است و قیمت کمی عقب نشسته، و مخفی منفی وقتی بازار نزولی است و قیمت کمی بالا آمده. کاردول به واگرایی مخفی مثبت «برگشت مثبت» (Positive Reversal) می‌گفت و آن را مخصوص روندهای صعودی می‌دانست. راهنمای مکدی تریدینگ‌ویو هم همین‌طور تقسیمشان می‌کند: واگرایی معمولی را نشانه ضعیف شدن روند یا آماده شدنش برای برگشت می‌داند و واگرایی مخفی را نشانه ادامه آن.

واگرایی در RSI و مکدی چه فرقی دارد؟

منطق واگرایی در هر دو یکی است، ولی چند فرق میان این دو اندیکاتور در خواندن واگرایی اثر می‌گذارد.

• RSI همیشه بین صفر و ۱۰۰ است و دو خط آشنای ۷۰ و ۳۰ دارد. چارت‌اسکول (ChartSchool) سایت استاک‌چارتز می‌گوید واگرایی‌ای که بعد از رفتن RSI به بالای ۷۰ یا زیر ۳۰ شکل بگیرد، معمولاً معتبرتر است. طرز کار خود این اندیکاتور را در آموزش اندیکاتور RSI توضیح داده‌ایم.
• مکدی سقف و کف ثابتی ندارد و عددش به سطح قیمت بستگی دارد. برای پیدا کردن واگرایی، سقف‌ها و کف‌های خط مکدی را با قیمت مقایسه می‌کنند. جزئیاتش را در آموزش اندیکاتور مکدی آورده‌ایم.
• مکدی از دو میانگین متحرک ۱۲ و ۲۶ روزه ساخته می‌شود و نرم‌تر از RSI چهارده‌روزه حرکت می‌کند. در آزمایش ما روی بیت‌کوین هم RSI صد واگرایی پیدا کرد و مکدی ۶۵ تا.

در هر دو اندیکاتور، قیمت بسته شدن کندل‌ها را با هم مقایسه کنید، نه سایه‌هایشان را؛ چون خود اندیکاتور هم با قیمت بسته شدن حساب می‌شود.

واگرایی را چطور درست پیدا کنیم؟

بیشتر اشتباه‌ها موقع پیدا کردن واگرایی پیش می‌آید، نه موقع تفسیرش. این چک‌لیست را قدم‌به‌قدم دنبال کنید:

1. اول روند را ببینید. اگر کف‌ها و سقف‌ها بالا می‌روند، روند صعودی است و باید دنبال واگرایی مخفی مثبت یا معمولی منفی بگردید. در روند نزولی برعکس است و دنبال مخفی منفی یا معمولی مثبت می‌گردید.
2. دو کف یا دو سقف پشت‌سرهم و واضح را انتخاب کنید. هر دو نقطه‌ای به درد نمی‌خورد. اگر بین آن دو، کف یا سقف دیگری هست، اول آن را حساب کنید.
3. قیمت بسته شدن را مقایسه کنید و در اندیکاتور هم سراغ همان کندلی بروید که روی نمودار قیمت انتخاب کرده‌اید.
4. صبر کنید کف یا سقف دوم قطعی شود. تا چند کندل از آن نگذرد، معلوم نیست واقعاً کف بوده یا قیمت باز هم پایین‌تر می‌رود.
5. فاصله دو نقطه معقول باشد. دو کفی که فقط دو روز با هم فاصله دارند، یا چهار ماه، ربطی به هم ندارند. ما در آزمایشمان فاصله ۵ تا ۶۰ کندل را در نظر گرفتیم.
6. تأیید را از خود قیمت بگیرید. واگرایی فقط یک هشدار است. تأیید وقتی می‌رسد که قیمت یک حمایت یا مقاومت را بشکند، از خط روند بیرون بزند یا خط مکدی خط سیگنالش را قطع کند.
7. سطح ابطال را بنویسید. در واگرایی مثبت، اگر قیمت زیر کف دوم بسته شود، واگرایی باطل شده است. در واگرایی منفی، بسته شدن بالای سقف دوم همین معنی را دارد.

قدم دوم از همه مهم‌تر است. در خرداد و تیر ۱۴۰۵، اگر کف RSI در ۱۶ خرداد را با کف ۹ تیر مقایسه کنید، یک واگرایی مثبت تمیز می‌بینید؛ همان که در آموزش RSI قدم‌به‌قدم بررسی کردیم. ولی بین این دو، در ۲۸ خرداد، RSI کف کوچک دیگری هم زده بود. قاعده‌ای که فقط کف‌های پشت‌سرهم را مقایسه می‌کند، کف ۹ تیر را با ۲۸ خرداد می‌سنجد، و در این مقایسه هم قیمت پایین‌تر آمده و هم RSI؛ پس واگرایی‌ای نمی‌بیند. یعنی دو نفر با یک نمودار، فقط با انتخاب دو نقطه متفاوت، به دو جواب متفاوت می‌رسند.

اگر با تریدینگ‌ویو کار می‌کنید، در تنظیمات اندیکاتور RSI گزینه‌ای به اسم Calculate Divergence هست. طبق راهنمای خود تریدینگ‌ویو، اگر تیک این گزینه را بزنید، جاهایی که RSI و قیمت از هم جدا شده‌اند روی نمودار پررنگ می‌شوند و کنار هر کدام نوشته می‌شود مثبت است یا منفی. فقط یادتان باشد که هر ابزار خودکاری هم کف یا سقف را وقتی تشخیص می‌دهد که چند کندل از آن گذشته باشد.

آزمایش روی بیت‌کوین: واگرایی چند بار جواب داد؟

برای این‌که ببینیم در عمل چقدر می‌شود به واگرایی تکیه کرد، آن را روی داده واقعی آزمایش کردیم. داده‌ها کندل‌های روزانه بیت‌کوین در برابر تتر (USDT) در صرافی بایننس است، یعنی جفت BTCUSDT، از ۱۱ دی ۱۳۹۶ تا ۵ آبان ۱۴۰۵.

روش کار این بود:

• RSI چهارده‌روزه را به روش وایلدر و خط مکدی را با تنظیم ۱۲ و ۲۶ حساب کردیم.
• هر روزی که عدد اندیکاتور از پنج روز قبل و پنج روز بعدش پایین‌تر بود، یک کف حساب شد و هر روزی که از همه آن‌ها بالاتر بود، یک سقف. بعد هر کف را با کف قبلی و هر سقف را با سقف قبلی مقایسه کردیم، به شرطی که ۵ تا ۶۰ روز با هم فاصله داشتند.
• روز «دیده شدن» واگرایی را پنج روز بعد از نقطه دوم گذاشتیم، چون زودتر از آن نمی‌شد فهمید آن نقطه واقعاً کف یا سقف بوده است. نتیجه را از قیمت بسته شدن همان روز سنجیدیم، نه از خود کف یا سقف.
• «درست» یعنی ۳۰ روز بعد قیمت در جهتی بود که واگرایی می‌گفت. «شکست نقطه دوم» یعنی در همان ۳۰ روز، قیمت دست‌کم یک بار آن طرف کف یا سقف دوم بسته شد؛ همان سطح ابطالی که در چک‌لیست گفتیم.

یکی از واگرایی‌های معمولی منفی مکدی در ۷ مهر ۱۴۰۵ دیده شده و هنوز ۳۰ روز از آن نگذشته است؛ برای همین نتیجه این ردیف از ۱۶ مورد حساب شده.

این عددها را باید با یک عدد مبنا مقایسه کرد. در همین دوره، اگر یک روز را کاملاً تصادفی انتخاب می‌کردید، ۳۰ روز بعد قیمت بیت‌کوین در ۵۴٪ مواقع بالاتر بود، چون بیت‌کوین در این سال‌ها روی هم رفته رشد کرده است. پس واگرایی معمولی مثبت RSI که ۵۸٪ مواقع درست درآمد، فقط چهار واحد درصد از انتخاب کورکورانه یک روز بهتر بوده است. میانه بازده ۳۰ روزه بعد از این واگرایی ۱٫۳٪ بود؛ کمتر از میانه همه روزها که ۱٫۵٪ است.

واگرایی معمولی منفی RSI وضع بهتری داشت. بعد از یک روز تصادفی، قیمت ۳۰ روز بعد فقط در ۴۶٪ مواقع پایین‌تر بود، ولی بعد از واگرایی معمولی منفی RSI این عدد به ۵۸٪ رسید و میانه بازده هم منفی ۱٫۹٪ شد. در مقابل، واگرایی مخفی منفی RSI از ۱۳ بار فقط ۵ بار درست درآمد که از شیر یا خط هم بدتر است.

ستون آخر جدول برای کسی که با واگرایی معامله می‌کند از همه مهم‌تر است. در همه ردیف‌ها، در بیش از نیمی از موارد قیمت در همان ۳۰ روز دست‌کم یک بار از نقطه دوم رد شد. یعنی اگر حد ضررتان را درست پشت کف یا سقف دوم گذاشته بودید، بیشتر وقت‌ها فعال می‌شد، حتی در مواردی که قیمت آخر سر به همان طرفی رفت که واگرایی می‌گفت.

توصیه چارت‌اسکول درباره ناحیه‌های ۷۰ و ۳۰ را هم امتحان کردیم. از ۲۶ واگرایی معمولی مثبت RSI، آن ۱۳ تایی که کف اولشان زیر ۳۰ بود، ۹ بار (۶۹٪) درست درآمدند و ۱۳ تای دیگر فقط ۶ بار (۴۶٪). ولی در واگرایی معمولی منفی ماجرا برعکس شد: از ۳۳ مورد، ۲۳ تایی که سقف اولشان بالای ۷۰ بود، ۱۱ بار (۴۸٪) درست درآمدند و ۱۰ تای دیگر ۸ بار (۸۰٪).

این آزمایش محدودیت‌های جدی دارد. فقط یک بازار و یک تایم‌فریم را بررسی کرده و برای پیدا کردن کف و سقف فقط یک قاعده به کار برده است. بیشتر ردیف‌ها هم کمتر از ۳۰ نمونه دارند و کارمزد و قیمت واقعی ورود و خروج در آن حساب نشده. پس آن را آمار توصیفی بدانید، نه استراتژی معاملاتی. با این حال یک چیز را روشن نشان می‌دهد: واگرایی به‌تنهایی برتری چندانی به معامله‌گر نمی‌دهد.

هفت واگرایی بیت‌کوین از دی ۱۴۰۴ تا آبان ۱۴۰۵

همین قاعده از ۲۵ دی ۱۴۰۴ تا ۵ آبان ۱۴۰۵ هفت واگرایی RSI پیدا کرد که همه را در نمودار زیر می‌بینید. خط پر یعنی واگرایی معمولی و خط‌چین یعنی واگرایی مخفی. شماره‌ها را دنبال کنید و ببینید هر کدام بعداً به کجا رسید.

• شماره ۱، نمونه تمیز. قیمت در ۵ اسفند ۱۴۰۴ کفی پایین‌تر از ۲۳ بهمن زد، ولی RSI کمی بالاتر ماند. کف اول RSI هم زیر ۳۰ بود. واگرایی ۱۰ اسفند در قیمت ۶۵٬۷۷۶ دلار دیده شد و ۳۰ روز بعد قیمت ۳٫۸٪ بالاتر بود؛ یعنی درست درآمد، ولی جهش چشمگیری در کار نبود.
• شماره ۲، مخفی و موفق. کف ۹ فروردین ۱۴۰۵ کمی بالاتر از کف ۱۷ اسفند بود، ولی RSI کف پایین‌تری زد. ۳۰ روز بعد از دیده شدن این واگرایی، قیمت ۱۷٫۳٪ بالا رفته بود.
• شماره‌های ۳ و ۴، دو پیام مخالف در یک هفته. در ۸ اردیبهشت یک واگرایی معمولی منفی دیده شد و در ۱۴ اردیبهشت یک واگرایی مخفی مثبت. قیمت اول بالا رفت، از سقف دوم شماره ۳ گذشت و در ۲۰ اردیبهشت به ۸۲٬۲۱۰ دلار رسید؛ بعد ریخت. ۳۰ روز بعد از شماره ۴، قیمت ۱۹٫۷٪ پایین‌تر بود، پس شماره ۴ اشتباه درآمد. با معیار ۳۰ روزه، شماره ۳ درست حساب می‌شود (۳٫۶٪ پایین‌تر)، ولی اگر حد ضرری بالای سقف دومش گذاشته بودید، همان چند روز اول فعال می‌شد.
• شماره ۵، مخفی و موفق. واگرایی ۱۵ مرداد در ۶۴٬۳۲۴ دلار دیده شد و ۳۰ روز بعد قیمت ۲۴٫۱٪ بالاتر بود.
• شماره ۶، دیر رسید. کف دوم ۲۵ مرداد در ۶۲٬۹۰۰ دلار بود، ولی تا واگرایی در ۳۰ مرداد تأیید شود، قیمت ۲۴٫۵٪ بالا رفته و به ۷۸٬۳۳۸ دلار رسیده بود. جهت سیگنال درست بود، ولی وقتی رسید که بیشتر حرکت گذشته بود.
• شماره ۷، شکست در روند قوی. RSI از ۸۵٫۹ در ۳۰ مرداد به ۷۳٫۰ در ۱۲ شهریور پایین آمد، در حالی که قیمت سقف بالاتری زد. این واگرایی منفی ۱۷ شهریور در ۷۸٬۴۵۶ دلار دیده شد، ولی قیمت تا ۳۰ شهریور به ۸۶٬۶۲۰ دلار رسید، یعنی ۱۰٫۴٪ بالاتر. ۳۰ روز بعد هم قیمت ۴٫۲٪ بالاتر بود.

چرا واگرایی این‌قدر شکست می‌خورد؟

چهار دلیل اصلی دارد و هر چهار تا را در داده‌های بیت‌کوین هم دیدیم.

روند قوی پشت‌سرهم واگرایی می‌سازد. وقتی روندی با یک جهش تند شروع می‌شود، اندیکاتور همان اول به اوجش می‌رسد. بعد که روند آرام‌تر ادامه پیدا می‌کند، اندیکاتور پایین می‌آید ولی قیمت هنوز سقف تازه می‌زند. چارت‌اسکول در توضیح RSI و مکدی به همین اشاره می‌کند: در روند صعودی قوی ممکن است چند واگرایی منفی پشت‌سرهم بیاید و قیمت باز هم بالا برود. شماره ۷ نمونه همین حالت بود.

واگرایی دیر تأیید می‌شود. در آزمایش ما، قیمت از نقطه دوم تا روز دیده شدن واگرایی، در واگرایی معمولی مثبت RSI به‌طور میانه ۴٫۳٪ بالا رفته بود و در معمولی منفی ۳٫۴٪ پایین آمده بود. یعنی بخشی از حرکتی که واگرایی خبرش را می‌دهد، پیش از تأیید گذشته است.

واگرایی کند شدن را نشان می‌دهد، نه برگشت را. کم شدن شتاب ممکن است فقط به چند روز استراحت یا یک دوره درجا زدن ختم شود. کاردول هم همین را می‌گفت: واگرایی بیشتر وقت‌ها فقط یک اصلاح کوتاه به دنبال دارد.

انتخاب نقطه‌ها سلیقه‌ای است. همان‌طور که در مثال خرداد و تیر دیدیم، اگر دو نفر کف‌های متفاوتی انتخاب کنند، یکی واگرایی می‌بیند و دیگری نه.

اگر می‌خواهید با واگرایی معامله کنید

واگرایی را مثل چراغ زرد بدانید، نه چراغ سبز. این چند کار احتمال ضررهای بزرگ را کم می‌کند:

• منتظر تأیید قیمت بمانید. ورود بعد از شکسته شدن یک سطح یا خط روند، یا بعد از تقاطع مکدی، از ورود فقط به خاطر واگرایی منطقی‌تر است.
• حد ضرر را از قبل معلوم کنید. منطقی‌ترین جا کمی آن طرف کف یا سقف دوم است، ولی جدول بالا نشان داد این سطح زیاد شکسته می‌شود. پس حجم معامله را آن‌قدر کوچک بگیرید که فعال شدن حد ضرر آسیب جدی نزند. روش تعیینش را در آموزش حد ضرر و حد سود و مدیریت ریسک در ارز دیجیتال توضیح داده‌ایم.
• واگرایی را به‌تنهایی نخوانید. آن را کنار بقیه ابزارهای تحلیل تکنیکال بگذارید. واگرایی مثبتی که روی یک حمایت قدیمی شکل گرفته، حرف بیشتری برای گفتن دارد تا واگرایی‌ای که هیچ سطح مهمی پشتش نیست.
• همه را یادداشت کنید. هر واگرایی را که دیدید، چه با آن معامله کردید چه نه، با تاریخ و نتیجه‌اش بنویسید. بعد از چند ماه، ژورنال معاملاتی خودتان نشان می‌دهد که در بازار و تایم‌فریم شما واگرایی چقدر به کار می‌آید.

بازار ارز دیجیتال پرنوسان است و هیچ اندیکاتوری، از جمله واگرایی، از آینده قیمت خبر قطعی نمی‌دهد. اگر ترجیح می‌دهید تا رسیدن تأیید بیرون از بازار بمانید، یک راه این است که سرمایه را در این فاصله به شکل تتر نگه دارید تا ارزشش به دلار حفظ شود و با بالا و پایین شدن تومان کم نشود. می‌توانید تتر را در سواپ‌ولت بخرید و هر وقت تصمیمتان را گرفتید، همان‌جا آن را به بیت‌کوین یا ارز دیگری تبدیل کنید.