حفظ سرمایه در جنگ و بحران؛ کدام دارایی کجا گیر می‌کند؟

برای حفظ سرمایه در جنگ و بحران، دارایی‌ای پیدا نمی‌کنید که در همه شرایط سالم بماند. هر کدام از یک جا آسیب می‌بیند: سپرده تومانی را تورم آب می‌کند، اسکناس و طلا دزدیدنی‌اند و از مرز به‌سختی رد می‌شوند، تتر و بیت‌کوین بدون اینترنت جابه‌جا نمی‌شوند و ملک را نمی‌شود سریع فروخت. پس به جای اینکه دنبال «بهترین دارایی» بگردید، از خودتان بپرسید اگر فردا اینترنت قطع شود، بانک از کار بیفتد یا مجبور شوید شهر یا کشور را ترک کنید، کدام بخش از پولتان هنوز به کارتان می‌آید.

همه این‌ها را در همین یک سال و نیم دیده‌ایم: جنگ دوازده‌روزه خرداد ۱۴۰۴، جنگی که ۹ اسفند ۱۴۰۴ شروع شد، قطعی ۸۸روزه اینترنت و تعطیل شدن یک بانک. اینجا نه دارایی خاصی را پیشنهاد می‌کنیم و نه قیمتی را پیش‌بینی. فقط کنار هم گذاشته‌ایم که هر دارایی در هر وضعیت چه حالی دارد.

در بحران دقیقاً چه چیزی از دست می‌رود؟

وقتی حرف از «حفظ ارزش پول» است، معمولاً فقط تورم به ذهن می‌آید. در روزهای عادی همین درست است. بحران ولی چند خطر دیگر هم با خودش می‌آورد.

اولی همان ارزش است: تومان در برابر دلار و طلا ضعیف می‌شود و هر چیزی که به تومان ثابت مانده، قدرت خریدش کم می‌شود. دومی دسترسی است. پول هست، ولی دستتان به آن نمی‌رسد، چون اپ بانک باز نمی‌شود، اینترنت قطع است یا صرافی برداشت را بسته است. بعد نوبت نقد شدن است: می‌خواهید بفروشید و خریداری نیست، یا فقط با تخفیف زیاد می‌خرد.

اگر مجبور شوید شهر یا کشور را ترک کنید، فقط چیزی به کارتان می‌آید که بشود همراه برد. دزدی، آسیب دیدن خانه و گم شدن هم هست. و آخر از همه مسدودی: شرکتی که دارایی را صادر کرده یا پلتفرمی که پولتان آنجاست، حساب یا کیف پول را می‌بندد.

هر دارایی در بعضی از این‌ها قوی است و در بعضی ضعیف. جدول زیر همین را کنار هم گذاشته است.

جدول سناریو: هر دارایی کجا گیر می‌کند؟

این جدول قضاوت ما از ویژگی‌های هر دارایی است، نه پیش‌بینی بازار. «خوب» یعنی در آن سناریو معمولاً در دسترس و قابل استفاده می‌ماند و «ضعیف» یعنی در همان سناریو بیشترین دردسر را دارد.

جدول را ستونی بخوانید: هیچ ستونی یکسره «خوب» نیست. سطری بخوانید: برای هر سناریو دست‌کم یک گزینه هست که سالم می‌ماند. بیشتر کسانی که بحران دیده‌اند هم به همین دلیل پس‌اندازشان را یک‌جا نگه نمی‌دارند.

هر دارایی را از نزدیک ببینیم

سپرده تومانی: راحت برای خرج، ضعیف در برابر تورم

بزرگ‌ترین مشکل سپرده تومانی تورم است. مرکز آمار ایران تورم سالانه شهریور ۱۴۰۵ را ۷۳٫۶ درصد اعلام کرد. با چنین تورمی، پولی که یک سال در حساب بماند، حتی با سود بانکی معمول، بخشی از قدرت خریدش را از دست می‌دهد و بحران معمولاً این روند را تندتر می‌کند.

خطر دوم دسترسی است. به روایت مدیرعامل نوبیتکس، همان گروهی که خرداد ۱۴۰۴ به این صرافی حمله کرد، چند روز قبلش سراغ بانک سپه و بانک پاسارگاد هم رفته بود. وقتی سامانه یک بانک از کار بیفتد، موجودی سر جایش است، ولی تا سامانه برنگردد نمی‌شود خرجش کرد. سقف کارت‌به‌کارت و پل هم در روزهای شلوغ دست‌وپاگیر می‌شود. عددهای فعلی را در مطلب سقف انتقال وجه ببینید.

ورشکستگی بانک را هم دیده‌ایم. آبان ۱۴۰۴ مجوز بانک آینده لغو شد و به گفته مدیرکل نظارت بانکی بانک مرکزی، سپرده‌های ۷ میلیون سپرده‌گذارش به بانک ملی منتقل شد. سپرده‌گذارها پولشان را از دست ندادند و قرار شد سود سپرده‌ها هم با همان شرایط قرارداد تا سررسید پرداخت شود. در ایران سپرده بیشتر آب می‌رود تا اینکه صفر شود.

نقطه قوت سپرده هم روشن است. خرید روزمره، اجاره و قبض با تومان پرداخت می‌شود و کارت بانکی در قطعی اینترنت بین‌الملل هم بیشتر وقت‌ها کار می‌کند، چون شبکه بانکی داخلی است. در هر برنامه‌ای برای بحران، مقداری پول تومانی دم‌دست لازم است.

اسکناس دلار: بی‌نیاز از اینترنت، ولی با خطر دزدی و مرز

اسکناس نه اینترنت می‌خواهد، نه اپ بانک و نه سرور کسی. ارزشش هم به دلار گره خورده و با ضعیف شدن تومان، قیمت تومانی‌اش بالا می‌رود. برای همین خیلی‌ها آن را «پول بحران» می‌دانند.

ضعف‌هایش هم کم نیست. اسکناسی که در خانه است، با دزدی یا آتش‌سوزی برای همیشه از دست می‌رود. اسکناس تقلبی و اسکناس قدیمی که صراف‌ها با تخفیف می‌خرند هم دردسر جدایی است که در مقایسه تتر و دلار نقدی مفصل درباره‌اش نوشته‌ایم. نقد کردنش در روزهای بحران هم همیشه ساده نیست. در روزهای جنگ دوازده‌روزه سایت tgju حتی یک قیمت هم برای دلار ثبت نکرد. در هفته‌های اول جنگ اسفند هم، به گزارش آسوشیتدپرس، معامله آن‌قدر کم شده بود که دلار از ۱۶۶٬۳۷۰ تومانِ روز شروع جنگ تا ۲۶ اسفند به ۱۴۳٬۴۰۰ تومان پایین آمد.

مرز هم محدودیت دارد. رئیس سازمان تعزیرات حکومتی ۹ آبان ۱۴۰۵ گفت همراه داشتن بیش از ۵ هزار یورو ارز (یا معادلش به ارزهای دیگر) برای هر مسافر خروجی قاچاق حساب می‌شود. مازاد آن ضبط می‌شود و به همان اندازه هم جریمه دارد.

طلا و سکه: محکم در برابر تورم، سخت در فروش فوری

طلا در ایران قدیمی‌ترین پناه پس‌انداز است. قیمت تومانی‌اش هم از دلار بازار آزاد اثر می‌گیرد و هم از قیمت جهانی طلا، و در جهش‌های ارزی معمولاً پا‌به‌پای دلار بالا رفته است. اینترنت هم لازم ندارد.

با این حال طلا در بحران سه جا گیر می‌کند. اولی فروش است. رئیس اتحادیه طلا و جواهر تهران مرداد ۱۴۰۴ گفت در روزهای جنگ دوازده‌روزه بعضی پلتفرم‌های آنلاین طلا فقط خرید را باز گذاشتند و فروش ممکن نبود. طلای زینتی هم موقع فروش، اجرت و سود و مالیاتش را پس نمی‌دهد. دومی نگهداری است: سکه و آب‌شده‌ای که در خانه است همان خطر دزدی اسکناس را دارد. صندوق امانات بانک این خطر را کم می‌کند، ولی فقط وقتی در دسترس است که شعبه باز باشد. سومی مرز است. طبق همان گفته رئیس تعزیرات، خروج هر نوع سکه و شمش به‌کلی ممنوع است و هر مسافر حداکثر ۱۵۰ گرم طلای زینتی ساخته‌شده می‌تواند ببرد.

هزینه سکه، آب‌شده و طلای توکنی را در مقایسه سکه، آب‌شده و طلای توکنی کنار هم گذاشته‌ایم. طلای توکنی مثل پکس گلد (PAXG) اینترنت لازم دارد و صادرکننده‌اش می‌تواند آن را مسدود کند، پس در جدول بالا بیشتر شبیه تتر رفتار می‌کند تا سکه.

تتر: مستقل از بانک، وابسته به اینترنت و ناشر

تتر (USDT) دلار دیجیتالی است که روی بلاکچین جابه‌جا می‌شود. در بحران، مزیتش این است که به هیچ بانک ایرانی بند نیست و جایی در خانه هم نیست که دزد ببرد. اگر کلید کیف پول یا حسابتان امن باشد، دارایی در هر شهر و کشوری که باشید با شماست و برای رد کردنش از مرز لازم نیست چیزی در چمدان بگذارید.

ضعف اولش اینترنت است، چون هر تراکنش بلاکچین به اینترنت بین‌الملل نیاز دارد. طبق داده‌های کلودفلر، از ۹ اسفند ۱۴۰۴ ترافیک اینترنت ایران به کمتر از یک درصد رسید و ۸۸ روز بعد، از ۵ خرداد ۱۴۰۵، کم‌کم برگشت. در این مدت تتری که در کیف پول بود سر جایش ماند، ولی کسی که در ایران بود نمی‌توانست تکانش بدهد.

اگر رمزارز دارید، کارهایی که باید قبل، حین و بعد از قطعی اینترنت بکنید راهنمای جدایی می‌خواهد و اینجا فقط به اصلش اشاره کردیم.

ضعف دوم ناشر است. شرکت تتر در شرایط استفاده‌اش ایران را جزو حوزه‌های ممنوع آورده و حق دارد توکن آدرس‌ها را مسدود کند. اسفند ۱۴۰۴ هم گزارش شد تتر و سیرکل کیف پول گرم یک صرافی ایرانی را مسدود کرده‌اند. مسدودی بیشتر سراغ آدرس‌هایی می‌رود که به اشخاص تحریمی وصل‌اند، ولی خطرش صفر نیست. فرق تتر در حساب صرافی با تتر در کیف پول شخصی را در مقایسه تتر و طلا توضیح داده‌ایم.

اگر تصمیم گرفتید بخشی از پس‌اندازتان تتر باشد، می‌توانید با تومان از خرید تتر در سواپ‌ولت بخرید. کارمزدها در صفحه کارمزد آمده است.

بیت‌کوین: بدون ناشر، با نوسان زیاد

بیت‌کوین ناشری ندارد که بتواند مسدودش کند. اگر در کیف پول شخصی باشد، کل دارایی به یک عبارت بازیابی ۱۲ یا ۲۴ کلمه‌ای بند است. این کلمه‌ها را می‌شود روی کاغذ یا فلز نوشت، جای امنی گذاشت و با آن‌ها دارایی را در هر جای دنیا برگرداند. برای کسی که نگران ترک کشور است، کمتر دارایی‌ای چنین امکانی می‌دهد.

در عوض، بیت‌کوین هم مثل تتر بدون اینترنت تکان نمی‌خورد و نوسانش خیلی بیشتر است. در نمودار پایین می‌بینید قیمت دلاری‌اش بعد از جنگ اسفند در کمتر از دو ماه حدود ۲۵ درصد بالا رفت، و همین حرکت می‌توانست به همین اندازه رو به پایین باشد. اگر قرار است پول خرج ماه بعد از آن دربیاید، شاید درست همان موقع پایین باشد. اگر عبارت بازیابی گم شود یا دست کس دیگری بیفتد هم دارایی رفته است. وضع قانونی رمزارز در ایران را در قانونی بودن ارز دیجیتال در ایران آورده‌ایم.

ملک: دزدیدنی نیست، ولی نقد و جابه‌جا هم نمی‌شود

ملک را نمی‌شود دزدید یا مسدود کرد و قطع اینترنت هم کاری به کارش ندارد. قیمتش به تومان است، ولی مثل سپرده ثابت نمی‌ماند و معمولاً دیر یا زود همراه تورم بالا می‌رود. برای همین خیلی از خانواده‌های ایرانی بخش بزرگی از دارایی‌شان را در خانه و زمین نگه می‌دارند.

در بحران ولی ملک از همه کندتر است. پیدا کردن خریدار و بستن قرارداد معمولاً هفته‌ها طول می‌کشد و در روزهای ناآرام خریدارها کنار می‌کشند. کسی که فوری پول می‌خواهد یا باید ارزان بفروشد یا صبر کند. ملک را نمی‌شود تکه‌تکه فروخت یا با خود از کشور برد، و در جنگ ممکن است آسیب ببیند. جایش در نگه داشتن ارزش برای سال‌های طولانی است، نه پولی که شاید ماه بعد لازم شود.

نمودار: طلا و بیت‌کوین در دو جنگ اخیر چه کردند؟

خیلی‌ها فکر می‌کنند جنگ که بشود، طلا بالا می‌رود. نمودار زیر قیمت دلاری بیت‌کوین و طلا را در دو جنگ اخیر نشان می‌دهد. هر دو را روز قبل از شروع جنگ ۱۰۰ گرفته‌ایم تا تغییرشان را کنار هم ببینید. طلا را با توکن PAXG نشان داده‌ایم که هر واحدش معادل یک اونس طلاست.

در جنگ دوازده‌روزه، طلا دو روز بعد از شروع جنگ (۲۴ خرداد ۱۴۰۴) حدود ۲٫۴ درصد بالا رفت، ولی روز آتش‌بس (۳ تیر) حدود ۱٫۷ درصد زیر روز قبل از جنگ بود. بیت‌کوین ۱ تیر به پایین‌ترین نقطه این دوره رسید، حدود ۴٫۸ درصد پایین‌تر، و ۳ تیر تقریباً به نقطه شروع برگشت.

جنگ اسفند ۱۴۰۴ برعکس انتظار پیش رفت. طلا تا ۱۰ اسفند حدود ۲٫۴ درصد بالا رفت و بعد افتاد، تا جایی که ۶ فروردین ۱۴۰۵ حدود ۱۶٫۸ درصد پایین‌تر از روز قبل از جنگ بود. البته طلا از ۸ بهمن، یعنی پیش از جنگ، از رکوردش پایین آمده بود و جنگ ایران تنها دلیل این افت نبود. بیت‌کوین در همان دوره بالا رفت و ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ حدود ۲۵ درصد بالاتر از روز قبل از جنگ بود.

از این نمودار نمی‌شود چیزی را پیش‌بینی کرد. قیمت جهانی طلا و بیت‌کوین را بازار دنیا تعیین می‌کند و جنگ ایران فقط یکی از خبرهای آن است. چیزی که در این دوره‌ها پس‌انداز ایرانی‌ها را بیشتر از همه جابه‌جا کرد، نرخ دلار در بازار ایران بود. دلار ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ در داده‌های tgju به ۱۹۰٬۴۲۰ تومان رسید و تاریخچه قیمت دلار کل این مسیر را نشان می‌دهد. مقایسه بلندمدت این دو دارایی را هم در بیت‌کوین یا طلا ببینید.

پیش از بحران چه کار کنیم؟ یک چک‌لیست

بیشتر دردسرهای روز بحران از کارهایی است که در روزهای آرام انجام نشده. این فهرست به دارایی خاصی ربط ندارد و برای هر ترکیبی به کار می‌آید:

1. یک فهرست ساده بنویسید. هر بخش از پس‌اندازتان کجاست، به اسم کیست و برای دسترسی به آن چه چیزی لازم است: کارت، رمز، کلید، فاکتور یا آدرس صندوق امانات. یک نسخه را جایی بگذارید که یکی از اعضای خانواده هم بداند.
2. پول چند هفته خرج را دم‌دست نگه دارید. کمی تومان در حسابی که کارتش همراهتان است و مقداری اسکناس در خانه، تا اگر بانک یا اینترنت چند روز از کار افتاد، برای خرید نان و دارو معطل نمانید.
3. همه چیز را یک‌جا نگذارید، چه یک بانک باشد، چه یک صرافی، چه یک کشوی خانه. سطرهای جدول بالا را یکی‌یکی بخوانید و ببینید اگر آن اتفاق بیفتد، چه بخشی از پولتان در دسترس می‌ماند.
4. کلیدها را آفلاین هم داشته باشید. عبارت بازیابی کیف پول را روی کاغذ بنویسید، نه در گالری گوشی. کدهای پشتیبان شناسایی دوعاملی را هم چاپ کنید یا جای امنی یادداشت کنید. اگر مبلغ رمزارزتان زیاد است، کیف پول سخت‌افزاری را هم در نظر بگیرید.
5. فاکتور طلا را نگه دارید. وزن و عیار در فاکتور آمده و فروش را، به‌خصوص در روزهای شلوغ، ساده‌تر می‌کند.
6. یک بار برداشت کوچک امتحان کنید. قبل از اینکه لازم شود، مبلغ کمی از صرافی یا کیف پولتان بفرستید تا مطمئن شوید شبکه و آدرس و رمزها را بلدید.
7. کانال رسمی هر سرویس را بشناسید. در قطعی‌ها خبر درست از کانال رسمی می‌رسد و شایعه از هر جای دیگر.

وسط بحران دو اشتباه از همه گران‌تر تمام می‌شود. یکی فروختن هول‌هولکی با قیمتی خیلی پایین‌تر از بازار، فقط چون همه نگران‌اند. دیگری خریدن دلار، طلا یا تتر از فروشنده‌ای ناشناس در تلگرام که قیمت «زیر بازار» می‌دهد، چون در روزهای شلوغ کلاهبرداری هم بیشتر می‌شود.

اگر می‌خواهید بخشی از پس‌اندازتان را به رمزارز تبدیل کنید، قبلش درباره خطر مسدود شدن حساب بانکی در خرید و فروش رمزارز هم بخوانید. برای مقایسه گزینه‌ها از زاویه سود و هدف، نه بحران، بهترین سرمایه‌گذاری در ایران را ببینید. هر کدام از این دارایی‌ها ریسک خودش را دارد و ممکن است بخشی از پولتان از دست برود؛ این مطلب توصیه خرید یا فروش هیچ‌کدام نیست.