حجم معاملات چیست؟ خواندن حجم، OBV و پروفایل حجم با مثال بیت‌کوین

حجم معاملات (Trading Volume) یعنی در یک بازه زمانی مشخص، مثلاً یک روز یا یک ساعت، چه مقدار از یک رمزارز خرید و فروش شده است. برای نمونه، ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ در بازار BTC/USDT صرافی بایننس ۱۰۶٬۲۹۹ بیت‌کوین دست‌به‌دست شد که روی هم حدود ۷٫۲ میلیارد تتر (USDT) می‌شد. حجم نمی‌گوید بازار به کدام سمت می‌رود، چون هر معامله یک خریدار دارد و یک فروشنده. کارش این است که نشان بدهد پشت یک حرکت قیمت چقدر آدم و چقدر پول بوده است.

برای همین حجم را همیشه کنار قیمت می‌خوانند: قیمتی که با حجم زیاد از یک سطح مهم رد شود، با قیمتی که در بازار خلوت همان کار را بکند فرق دارد. پایین‌تر، روی نمودار واقعی هشت ماه گذشته بیت‌کوین، می‌بینید حجم را کجا پیدا کنید و کنار قیمت چطور بخوانید. دو اندیکاتور پرکاربرد حجم، یعنی OBV و پروفایل حجم، را هم توضیح داده‌ایم و گفته‌ایم حجم جعلی را از کجا بشناسید.

حواستان باشد که در بحث مدیریت ریسک به مبلغی که وارد یک معامله می‌کنید هم «حجم معامله» می‌گویند. این‌جا منظورمان آن نیست؛ حرف ما درباره حجم کل بازار است، یعنی جمع همه خرید و فروش‌ها.

حجم معاملات را کجا ببینیم و با چه واحدی بخوانیم؟

حجم را معمولاً به دو شکل می‌بینید و هر کدام به کار خودش می‌آید.

ستون‌های حجم زیر نمودار. در تحلیل تکنیکال هر کندل جز قیمت باز و بسته شدن و سقف و کف، حجم معاملات همان بازه را هم دارد. در نمودار روزانه هر ستون حجم یک روز است و در نمودار یک‌ساعته حجم یک ساعت، پس ستون یک‌ساعته را با ستون روزانه مقایسه نکنید. در خیلی از نمودارها ستون حجم هم‌رنگ کندل همان بازه است: سبز برای کندلی که بالاتر از قیمت بازشدنش بسته شده و قرمز برای عکسش.

حجم ۲۴ ساعته. سایت‌هایی مثل کوین مارکت کپ و صفحه هر رمزارز در صرافی‌ها، جمع معامله‌های ۲۴ ساعت گذشته را نشان می‌دهند. این عدد مدام به‌روز می‌شود و همیشه ۲۴ ساعت آخر را می‌شمارد، نه روز تقویمی را. سایت‌های داده حجم همه بازارهایی را که دنبال می‌کنند روی هم می‌گذارند، ولی صرافی فقط حجم بازارهای خودش را نشان می‌دهد؛ برای همین عدد دو منبع تقریباً هیچ‌وقت دقیقاً یکی نیست.

در بخش آمار بازار صفحه بیت‌کوین سواپ‌ولت، حجم معاملات ۲۴ ساعته به تومان کنار ارزش بازار آمده است:

حجم به بیت‌کوین یا به دلار؟

بایننس برای هر کندل دو عدد حجم می‌دهد: حجم به ارز پایه، که در بازار BTC/USDT همان بیت‌کوین است، و حجم به ارز قیمت‌گذاری، یعنی تتر (مستندات API بایننس). وقتی حجم یک رمزارز را در زمان‌های مختلف مقایسه می‌کنید، حجم به تعداد واحد کافی است. ولی برای مقایسه دو رمزارز با هم، حتماً عدد دلاری یا تتری را ببینید. ۱۰ میلیون واحد از یک توکن یک‌سنتی روی هم می‌شود ۱۰۰ هزار دلار، در حالی که ۱۰۰ بیت‌کوین چند میلیون دلار می‌ارزد.

حساب بازار نقدی (اسپات) و بازار قراردادهای آتی هم از هم جداست و در زبانه Markets کوین مارکت کپ، بازارهای Perpetual و Futures فیلتر جداگانه دارند. اگر با این بازارها آشنا نیستید، معاملات فیوچرز چیست را بخوانید. در این راهنما هر جا از حجم حرف می‌زنیم، منظورمان بازار نقدی است.

حجم زیاد یعنی چقدر؟

عدد حجم به‌تنهایی چیز زیادی نمی‌گوید. در بازار BTC/USDT بایننس روزی حدود ۱۵ هزار بیت‌کوین معامله می‌شود و این برای بیت‌کوین یک روز معمولی است، در حالی که خیلی از رمزارزها خواب چنین حجم دلاری را هم نمی‌بینند. پس حجم امروز را باید با حجم معمول همان بازار سنجید. ساده‌ترین راهش این است که یک میانگین متحرک روی ستون‌های حجم بگذارید. وقتی ستون امروز دو یا سه برابر میانگین ۲۰ روزه باشد، اتفاقی در بازار افتاده که ارزش دنبال کردن دارد.

برای مقایسه دو رمزارز، نسبت حجم به ارزش بازار به کار می‌آید. این نسبت نشان می‌دهد در یک روز چه سهمی از کل ارزش آن رمزارز دست‌به‌دست شده است و کوین مارکت کپ آن را با برچسب Vol/Mkt Cap نشان می‌دهد. توضیح کاملش را در مارکت کپ چیست آورده‌ایم.

حجم با نقدشوندگی یکی نیست، ولی این دو به هم ربط دارند. در بازاری که حجم واقعی بالایی دارد، معمولاً دفتر سفارش هم پر است و می‌شود مبلغ بزرگ‌تری را بدون جابه‌جا کردن قیمت خرید یا فروخت. در بازار کم‌حجم فاصله قیمت خرید و فروش، یعنی اسپرد، بیشتر است و یک سفارش بزرگ قیمت را جابه‌جا می‌کند.

به این جابه‌جایی لغزش قیمت می‌گویند؛ یعنی سفارشتان با قیمتی بدتر از آنچه روی صفحه دیده بودید پر می‌شود.

قیمت و حجم را کنار هم چطور بخوانیم؟

حرکت قیمت را می‌شود به رأی‌گیری تشبیه کرد و حجم را به تعداد کسانی که رأی داده‌اند. نتیجه‌ای که با مشارکت بالا به دست آمده محکم‌تر است. جدول زیر برداشت‌های رایج از کنار هم گذاشتن قیمت و حجم را جمع کرده است. هیچ‌کدام قانون نیست و ستون آخر می‌گوید پیش از تصمیم چه چیزی را چک کنید.

در عمل سه الگو بیشتر از بقیه به کار می‌آید:

• شکست با حجم. وقتی قیمت از حمایت یا مقاومت عبور می‌کند، حجم بالا یعنی آدم‌های زیادی پای این عبور ایستاده‌اند. شکستی که با حجم کم اتفاق بیفتد، بیشتر احتمال دارد برگردد. در بیشتر الگوهای نموداری هم حجم داخل الگو کم‌کم پایین می‌آید و روز شکست بالا می‌رود.
• اوج هیجان. گاهی بعد از یک ریزش تند، حجم به چند برابر میانگین می‌رسد و قیمت با سایه بلندی برمی‌گردد. معنی‌اش این است که عده زیادی از ترس فروخته‌اند و عده دیگری همه را خریده‌اند. این روزها گاهی کف یک دوره می‌شوند، ولی تضمینی در کار نیست.
• واگرایی. قیمت سقف تازه‌ای می‌زند یا به سقف قبلی می‌رسد، ولی حجم یا OBV پایین‌تر از دفعه قبل است؛ یعنی این بار آدم‌های کمتری قیمت را بالا برده‌اند.

مثال واقعی: حجم بیت‌کوین از بهمن ۱۴۰۴ تا مهر ۱۴۰۵

این سه الگو را روی نمودار روزانه بیت‌کوین در بایننس پیدا کرده‌ایم. در نمودار زیر، ستون‌های کادر وسط حجم روزانه‌اند و خط نارنجی میانگین ۲۰ روزه حجم. خط آبی پایین هم OBV است که کمی جلوتر توضیحش را می‌دهیم:

تاریخ‌ها همان تاریخ کندل‌های روزانه بایننس است که به وقت جهانی (UTC) حساب می‌شود؛ یعنی هر کندل ساعت ۳:۳۰ بامداد به وقت تهران بسته می‌شود.

۱. اوج فروش در بهمن. ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ قیمت در یک روز ۱۴ درصد پایین آمد و ۱۰۶٬۲۹۹ بیت‌کوین معامله شد، یعنی ۵٫۱ برابر میانگین ۲۰ روز قبلش. فردای آن روز قیمت تا ۶۰ هزار دلار پایین رفت، ولی ۱۲ درصد بالاتر بسته شد و حجم باز هم ۳٫۶ برابر میانگین بود. این دو روز پرحجم‌ترین روزهای کل این هشت ماه‌اند. کف ۶۰ هزار دلاری تا ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ دست نخورد و آن روز با حجمی ۳٫۳ برابر میانگین شکست؛ یعنی آن اوج حجم کف چهار ماه بعد را ساخت، ولی کف همیشگی نشد.

۲. شکست با حجم رو به افزایش در مرداد. از اواخر خرداد تا ۲۷ مرداد سقف روزانه قیمت از حدود ۶۷ هزار دلار بالاتر نرفته بود و حجم ۲۷ مرداد تقریباً هم‌اندازه میانگین بود. در سه روز بعد حجم به ترتیب ۲٫۵، ۳ و ۳٫۵ برابر میانگین شد و قیمت پایانی از ۶۴٬۷۲۵ به ۷۸٬۳۳۸ دلار رسید، یعنی ۲۱ درصد بالاتر. این همان ردیف اول جدول است: شکستی که هر روز آدم‌های بیشتری پشتش می‌ایستند.

۳. سقف هم‌سطح با OBV ضعیف‌تر در مهر. ۳۰ شهریور سقف روزانه ۸۷٬۳۹۶ دلار بود و ۱۰ مهر قیمت دوباره تا ۸۷٬۲۲۰ دلار بالا رفت. ولی OBV در ۱۰ مهر حدود ۶۱ هزار بیت‌کوین پایین‌تر از ۳۰ شهریور بود؛ یعنی بین این دو سقف، حجم روزهایی که قیمت پایین‌تر بسته شد از روزهای صعودی بیشتر بوده است. بعد از آن قیمت عقب نشست و ۲۳ مهر تا ۷۹٬۸۰۰ دلار پایین آمد، یعنی ۸٫۵ درصد زیر سقف ۱۰ مهر.

این‌ها را بعد از اتفاق پیدا کرده‌ایم و روی نمودار گذشته، پیدا کردن الگو همیشه آسان‌تر است. خیلی از واگرایی‌ها هیچ ریزشی به دنبال ندارند و خیلی از روزهای پرحجم هم کف نمی‌شوند. حجم فقط کفه احتمال را کمی به یک طرف سنگین‌تر می‌کند و جای حد ضرر و مدیریت ریسک را نمی‌گیرد.

چه کسی خرید و چه کسی فروخت؟

در هر معامله یک طرف سفارشش را از قبل در دفتر سفارش گذاشته و طرف دیگر با سفارشی که فوراً اجرا می‌شود، مثل سفارش بازار، آن را برداشته است. به دومی تیکر (Taker) می‌گویند.

بایننس برای هر کندل جدا اعلام می‌کند چه مقدار از حجم مال معامله‌هایی بوده که در آن‌ها خریدار تیکر بوده است. ۱۶ بهمن این سهم حدود ۴۶ درصد بود، یعنی فروشنده‌های عجول دست بالا را داشتند. ۱۷ بهمن، روز برگشت، این سهم به حدود ۵۳٫۵ درصد رسید. این عدد می‌گوید کدام طرف عجله بیشتری داشته؛ وگرنه مقدار خرید و فروش هر روز همیشه با هم برابر است.

اندیکاتورهای حجم: OBV و پروفایل حجم

اندیکاتورهای حجم عدد خام حجم را طوری نشان می‌دهند که راحت‌تر بشود کنار قیمت خواندش. دو تا از آن‌ها از بقیه پرکاربردترند.

حجم تعادلی (OBV)

جو گرانویل OBV (On-Balance Volume) را در کتابی معرفی کرد که سال ۱۹۶۳ منتشر شد (TradingView). حسابش ساده است: روزی که قیمت بالاتر از روز قبل بسته شود، حجم آن روز به جمع اضافه می‌شود و روزی که پایین‌تر بسته شود، از آن کم می‌شود.

یک مثال ساده با عددهای فرضی: OBV از صفر شروع می‌شود. روز اول قیمت با حجم ۱۰۰ بالاتر بسته می‌شود، پس OBV می‌شود ۱۰۰. روز دوم قیمت با حجم ۴۰ پایین‌تر بسته می‌شود و OBV به ۶۰ می‌رسد. روز سوم با حجم ۷۰ دوباره بالاتر بسته می‌شود و OBV به ۱۳۰ می‌رسد.

خود عدد OBV معنایی ندارد، چون به نقطه شروع بستگی دارد؛ ما در نمودار بالا آن را از ۱۲ بهمن، روز اول نمودار، صفر گرفته‌ایم. مهم جهت آن است. اگر قیمت و OBV با هم بالا بروند، حجم پشت حرکت است. اگر قیمت به سقف تازه یا هم‌سطح قبلی برسد ولی OBV عقب بماند، مثل مهر ۱۴۰۵، با همان واگرایی‌ای روبه‌رو هستید که بالاتر دیدید.

ضعف OBV این است که کل حجم یک روز را یک‌جا مثبت یا منفی حساب می‌کند، حتی اگر قیمت فقط چند دلار تغییر کرده باشد.

پروفایل حجم (Volume Profile)

ستون‌های حجم معمولی می‌گویند چه زمانی معامله زیاد بوده است و پروفایل حجم می‌گوید در چه قیمتی. این اندیکاتور حجمی را که در هر بازه قیمت معامله شده جمع می‌زند و کنار نمودار به شکل ستون‌های افقی نشان می‌دهد. تریدینگ‌ویو آن را با داده کندل‌های ریزتر حساب می‌کند؛ مثلاً برای پروفایل یک روز، کندل‌های یک‌دقیقه‌ای همان روز را می‌خواند (TradingView). برای خواندنش این چند اصطلاح را بشناسید:

• نقطه کنترل (POC): قیمتی که در آن بازه بیشترین حجم را داشته است.
• محدوده ارزش (Value Area): بازه قیمتی که درصد مشخصی از کل حجم، معمولاً ۷۰ درصد، در آن معامله شده است. به سقف این محدوده VAH و به کفش VAL می‌گویند.
• گره پرحجم (HVN): قیمت‌هایی که بازار مدت زیادی در آن‌ها خرید و فروش کرده و خریدار و فروشنده آنجا به تعادل رسیده‌اند.
• گره کم‌حجم (LVN): قیمت‌هایی که بازار سریع از آن‌ها رد شده است، معمولاً در یک شکست یا ریزش تند.

پروفایل حجم زیر را از کندل‌های روزانه همان هشت ماه بیت‌کوین حساب کرده‌ایم و برای همین تقریبی است. نقطه کنترل، محدوده ارزش و دو گره اصلی روی آن مشخص شده‌اند:

در این هشت ماه پرحجم‌ترین ردیف، یعنی نقطه کنترل، ۶۳ تا ۶۴ هزار دلار بود و محدوده ارزش، که نزدیک ۷۰ درصد حجم در آن معامله شد، از ۶۲ تا ۷۷ هزار دلار کشیده می‌شد. ناحیه ۷۶ تا ۷۸ هزار دومین گره پرحجم است؛ قیمت در اردیبهشت و شهریور بیشتر روزها حوالی همین ناحیه بسته شد. بین این دو، ناحیه ۷۲ تا ۷۵ هزار کم‌حجم است و ۳۰ مرداد قیمت در یک روز از ۷۳ به ۷۹ هزار دلار رسید.

تحلیلگرها با گره‌های پرحجم مثل حمایت و مقاومت رفتار می‌کنند، چون قیمت معمولاً آنجا کند می‌شود و بالا و پایین می‌رود. در گره‌های کم‌حجم برعکس، انتظار دارند قیمت سریع رد شود. مثلاً ۲۴ مهر قیمت روی ۸۱٬۶۱۶ دلار، بالای محدوده ارزش، بسته شد و نزدیک‌ترین ناحیه پرحجم زیر آن ۷۶ تا ۷۸ هزار دلار است. پروفایل حجم فقط نقشه جاهایی است که بازار قبلاً در آن‌ها معامله کرده و نمی‌گوید قیمت به آنجا برمی‌گردد یا نه.

پروفایل حجم چند نوع دارد. Visible Range فقط همان بخشی از نمودار را که روی صفحه می‌بینید حساب می‌کند. در Fixed Range خودتان اول و آخر بازه را انتخاب می‌کنید، مثلاً از یک کف مهم تا امروز، و Session برای هر روز یا هر جلسه معاملاتی یک پروفایل جدا می‌کشد. اگر تازه شروع کرده‌اید، Fixed Range روی نمودار روزانه برای پیدا کردن ناحیه‌های مهم کافی است.

چند اندیکاتور حجمی دیگر

VWAP یا میانگین قیمت وزنی با حجم، به هر قیمت به اندازه حجمی که در آن معامله شده وزن می‌دهد و بیشتر در نمودارهای درون‌روزی به کار می‌رود؛ توضیحش را در اندیکاتور چیست آورده‌ایم. شاخص جریان پول (MFI) هم شبیه RSI است، با این فرق که حجم را هم در حسابش می‌آورد. برای شروع، خود ستون‌های حجم با یک میانگین ساده و OBV کافی است؛ چند اندیکاتور حجمی کنار هم معمولاً یک حرف را تکرار می‌کنند.

حجم جعلی را چطور بشناسیم؟

همه عددهای حجم واقعی نیستند. صرافی یا سازنده یک توکن می‌تواند با خودش معامله کند تا عدد حجم بالا برود و بازار شلوغ‌تر به نظر برسد. به این کار معامله صوری (Wash Trading) می‌گویند و انگیزه‌اش روشن است: صرافی یا توکن در سایت‌های داده رتبه بهتری می‌گیرد و کاربرهایی جذب می‌شوند که خیال می‌کنند بازار پررونقی پیدا کرده‌اند.

پژوهشی که سال ۱۴۰۲ در مجله Management Science منتشر شد معامله‌های ۲۹ صرافی را بررسی کرد. طبق نتیجه آن، در صرافی‌های بدون نظارتِ این فهرست به‌طور میانگین بیش از ۷۰ درصد حجم گزارش‌شده صوری بوده است. داده آن پژوهش مال چند سال پیش است و سهم امروز را نمی‌گوید، ولی نشان می‌دهد این کار چقدر می‌تواند رایج باشد.

سازنده بعضی توکن‌های تازه هم از چند کیف پول با خودش معامله می‌کند تا توکن پرطرفدار به نظر برسد و وقتی خریدارهای تازه رسیدند، نقدینگی را بیرون می‌کشد. به این کلاهبرداری راگ پول می‌گویند.

قبل از اینکه به عدد حجم یک رمزارز اعتماد کنید، این شش مورد را چک کنید:

1. نسبت حجم به ارزش بازار را با گذشته خودش بسنجید. اگر این نسبت برای یک توکن کوچک یک‌باره به ۱۰۰ درصد یا بیشتر برسد، یا خبر بزرگی در کار است یا بخشی از حجم جعلی است.
2. ببینید حجم از کدام صرافی‌ها می‌آید. در زبانه Markets کوین مارکت کپ یا کوین‌گکو، اگر بیشتر حجم مال صرافی‌هایی باشد که اسمشان را نشنیده‌اید و صرافی‌های بزرگ سهم کمی داشته باشند، به آن عدد اعتماد نکنید. راهنمای این زبانه را در کوین مارکت کپ چیست نوشته‌ایم.
3. حجم را با عمق بازار مقایسه کنید. در همان زبانه، دو ستون عمق ۲ درصد (Depth) نشان می‌دهند چند دلار سفارش لازم است تا قیمت ۲ درصد بالا یا پایین برود. حجم روزانه چند صد میلیون دلاری با عمق چند هزار دلاری جور درنمی‌آید.
4. به رابطه حجم و قیمت نگاه کنید. حجمی که روزبه‌روز تقریباً ثابت است، یا حجم خیلی زیادی که قیمت را تکان نمی‌دهد، طبیعی نیست. در بازار واقعی حجم با خبرها و حرکت‌های قیمت بالا و پایین می‌رود.
5. تعداد معامله‌ها را ببینید. ۱۶ بهمن حجم ۱۰۶ هزار بیت‌کوینی بایننس در بیش از ۱۵ میلیون معامله جدا ثبت شد. اگر حجم بزرگی فقط از چند معامله غول‌آسا یا معامله‌های تکراری با اندازه یکسان درآمده باشد، باید شک کنید.
6. عدد دو سایت را کنار هم بگذارید. کوین‌گکو برای مقابله با حجم جعلی به هر صرافی امتیاز اعتماد (Trust Score) می‌دهد و کوین مارکت کپ برای هر جفت‌ارز امتیاز نقدشوندگی (Liquidity Score) دارد. اگر حجم یک رمزارز در دو سایت خیلی فرق دارد، دنبال دلیلش بگردید.

حجم جعلی بیشتر در توکن‌های کوچک و صرافی‌های گمنام دیده می‌شود. در بیت‌کوین و رمزارزهای بزرگ، حجم صرافی‌های اصلی معمولاً تصویر قابل‌اعتمادتری می‌دهد، هرچند آن هم فقط حجم همان صرافی است، نه کل بازار.

حجم در تحلیل تکنیکال: از کجا شروع کنیم؟

اگر می‌خواهید حجم را وارد تحلیلتان کنید، این پنج قدم برای شروع کافی است:

1. روی نمودار روزانه ستون‌های حجم را روشن کنید و یک میانگین ۲۰ روزه رویشان بگذارید.
2. هر جا قیمت به حمایت یا مقاومت مهمی رسید، ببینید حجم آن روز از میانگین بالاتر است یا پایین‌تر.
3. OBV را زیر نمودار بیاورید و در هر سقف و کف تازه، سقف و کف OBV را هم با دفعه قبل مقایسه کنید.
4. با Fixed Range از آخرین کف یا سقف مهم تا امروز پروفایل حجم بکشید و جای نقطه کنترل و گره‌های پرحجم را علامت بزنید.
5. پیش از اینکه به حجم ۲۴ ساعته یک رمزارز کوچک اعتماد کنید، فهرست حجم جعلی را مرور کنید.

حجم ۲۴ ساعته و ارزش بازار بیت‌کوین به تومان در صفحه بیت‌کوین سواپ‌ولت هست و از همان‌جا می‌توانید خرید و فروش هم بکنید. صفحه رمزارزهای دیگر هم همین آمار را دارد.